जागती द्रष्टृदृश्यश्रीर् अहं त्वम् इतिरूपिणी । अनुत्थितैवोत्थितेव यत्रेति परिवर्ण्यते
या भागात जगाची, म्हणजे पाहणारा आणि दिसणारे, 'मी' आणि 'तू' अशा रूपातील महिमा सांगितली आहे. हे जणू काही निर्माणच झाले नाही, पण तरीही निर्माण झाले आहे असे वर्णन आहे.
यस्मिञ् श्रुते जगद् इदं श्रोत्रान्तर् बुध्यते ऽखिलम् । सास्मद्युष्मत् सविस्तारं सलोकाकाशपर्वतम्
हे ऐकल्यावर, ऐकणाऱ्याच्या अंतःकरणात हे संपूर्ण जग, 'मी' आणि 'तू' यांसह, सर्व तपशीलांसह, लोक, आकाश आणि पर्वतांसह समजते.
पिण्डग्रहविनिर्मुक्तं निर्भित्तिकम् अपर्वतम् । पृथ्व्यादिभूतरहितं सङ्कल्प इव पत्तनम्
शरीराच्या बंधनातून मुक्त, कुठेही फाटलेले नाही, डोंगर नसलेले; पृथ्वी वगैरे पंचमहाभूत नसलेले, जणू कल्पनेत उभे केलेले एखादे शहर.
स्वप्नोपलब्धभावाभं मनोराज्यवद् आततम् । गन्धर्वनगरप्रख्यम् अर्थशून्योपलम्भनम्
जसे स्वप्नात दिसणाऱ्या गोष्टीसारखे, मनाच्या राज्यासारखे सर्वत्र पसरलेले; गंधर्वांच्या नगरीसारखे, ज्यात काहीही खरे अस्तित्व नाही.
द्विचन्द्रविभ्रमाभासं मृगतृष्णाम्बुवत् ततम् । नौयानलोलशैलाभं सत्यलाभविवर्जितम्
दोन चंद्र दिसतात तशी माया, वाळवंटातील मृगजळासारखे पसरलेले; होडीत किंवा वाऱ्याने हलणाऱ्या डोंगरासारखे, पण खरोखर काहीही गवसत नाही.
चित्तभ्रमपिशाचाभं निर्बीजम् अपि भास्वरम् । कथार्थप्रतिभानाभं व्योममुक्तावलीनिभम्
मनाच्या गोंधळाच्या भुतासारखे, बीज नसतानाही तेजस्वी; जशी गोष्टीच्या अर्थाची चमक, तसे आकाशातील मोत्यांच्या माळेसारखे.
कटकत्वं यथा हेम्नि तरङ्गत्वं यथाम्भसि । यथा नभसि नीलत्वम् असद् एवोत्थितं तथा
जसं सोन्याचं दागिनं तयार होतं, जसं पाण्यात लाट तयार होते, किंवा आकाश निळं दिसतं — तसंच हे सगळं खोटं असूनही उगवतं.
अभित्ति रङ्गरहितम् उपलब्धिमनोहरम् । स्वप्ने वा व्योम्नि वा चित्रम् अकर्म चिरभासुरम्
रंग नसलेली भिंतही पाहायला सुंदर वाटते; स्वप्नात किंवा आकाशात दिसणारं चित्र, काहीही करत नाही तरी बराच वेळ चमकत राहतं.
अवह्निर् एव वह्नित्वं धत्ते चित्रानलो यथा । तथा दधज् जगच्छब्दरूपार्थम् असदात्मकम्
जसं रंगवलेल्या आगीत जरी आगीसारखं दिसत असलं, तरी ती खरी आग नसते; तसंच 'जगत्' या शब्दातून रूप आणि आवाजाचा अर्थ घेतला जातो, पण त्याचं खरं स्वरूप खोटंच आहे.
तरङ्गोत्पलमालाढ्यदृषत्पत्त्रम् इवोत्थितम् । चक्रशूत्कारचूर्णस्य मलराशिम् इवोदितम्
हे सगळं लाटांनी बनलेल्या कमळमाळेसारखं, चाकाच्या घर्षणातून उडालेल्या धुळीसारखं, किंवा अचानक दिसणाऱ्या घाणाच्या ढिगासारखं उगवतं.
शीर्णपत्त्रं भ्रष्टनष्टं ग्रीष्मे वनम् इवारसम् । मरणव्यग्रनृत्ताभं शिलास्त्रीहास्यहासदम्
उन्हाळ्यात पानगळ झालेलं, गळून गेलेलं, रसहीन असं जंगल जसं दिसतं, तसंच; मृत्यूची घाई करणाऱ्या नृत्यासारखं, किंवा दगडाच्या स्त्रीचं हास्य जसं ओकंठीत आणि रिकामं वाटतं, तसंच.
अन्धकारगृहैकैकनृत्तम् उन्मत्तचेष्टितम् । प्रशान्ताज्ञाननीहारं विज्ञानशरदम्बरम्
अंधाराच्या घरात एकट्यानं नाचावं, वेड्याच्या हालचालीसारखं; अज्ञानाचा धुंद धूर शांत झाल्यावर, शरद ऋतूच्या आकाशासारखं निर्मळ ज्ञान.
समुत्कीर्णम् इव स्तम्भे चित्रभित्ताव् इवेहितम् । पङ्काद् इवाभिरचितं सचेतनम् अचेतनम्
स्तंभावर कोरलेलं किंवा रंगवलेल्या भिंतीवर चितारलेलं जसं वाटतं, तसंच; चिखलातून घडवलेलं जसं जिवंत वाटावं, तसं निर्जीवही जिवंतासारखं भासतं.
ततस् स्थितिप्रकरणं चतुर्थं परिकल्पितम् । त्रीणि ग्रन्थसहस्राणि स्वाख्यानाख्यायिकामयम्
यानंतर स्थैर्य या विषयाचं चौथं प्रकरण रचलं गेलं; त्यात तीन हजार श्लोक आहेत, आणि ते स्पष्टीकरणं व गोष्टींनी भरलेलं आहे.
इत्थं जगद् अहम्भावरूपं स्थितिम् उपागतम् । द्रष्टृदृश्यक्रमप्रौढम् इत्य् अत्र परिवर्णितम्
असं हे जग 'मी'पणाच्या रूपानं अस्तित्वात आलं आहे; पाहणारा आणि पाहिलं जाणारं यांच्या ओघात ते कसं परिपक्व झालं, हे इथे सांगितलं आहे.
दशदिङ्मण्डलाभोगभासुरो ऽयं जगद्भ्रमः । इत्थम् अभ्यागतो वृद्धिम् इति तत्रोच्यते चिरम्
दहा दिशा व्यापून उजळणारा हा जगाचा भ्रम अशा प्रकारे वाढत गेला; हे इथे सविस्तर सांगितलं आहे.
उपशान्तिप्रकरणं ततः पञ्चसहस्रिकम् । पञ्चमं पावनं प्रोक्तं मुनिसन्ततिसुन्दरम्
यानंतर, पाच हजार श्लोकांचं शांततेचं प्रकरण, पाचवं आणि पवित्र असं, ऋषींच्या परंपरेत सुंदर असं, सांगितलं आहे.
इदं जगद् अहं त्वं च स इति भ्रान्तिर् उत्थिता । इत्य् असौ शाम्यतीत्य् अस्मिन् कथ्यते श्लोकसङ्ग्रहे
'हे जग, मी, तू आणि तो' अशी ही भ्रांती निर्माण झाली आहे; तिचं शमण कसं होतं, ते या श्लोकसंग्रहात सांगितलं आहे.
उपशान्तिप्रकरणे श्रुते शाम्यति संसृतिः । प्रस्पष्टा विभ्रमेणैव किञ्चिल्लभ्योपलम्भना
शांततेच्या विषयावरचं ऐकलं की, संसाराची गती थांबते; भ्रांतिचा नाश झाल्यावर सगळं अगदी स्पष्ट होतं आणि फक्त थोडीशीच जाणीव उरते.
शतांशशिष्टा भवति संशान्तभ्रान्तिरूपिणी । अन्यसङ्कल्पचित्तस्था नगरश्रीर् इवासती
शंभर भागांपैकी एकच भाग उरतो, तोही शांत झालेल्या भ्रांतीच्या रूपात असतो; जसा नसलेल्या शहराचा देखावा दुसऱ्याच्या कल्पनेत असतो, तसंच हे मनात टिकून राहतं.
अलभ्यैव स्वपार्श्वस्थस्वप्नयुद्धविराववत् । शान्तसङ्कल्पमत्ताभ्रभीषणाशनिशब्दवत्
हे अगदी जवळ असल्यासारखं वाटतं, पण मिळत नाही; जसं स्वप्नातल्या युद्धाचा गोंगाट किंवा शांत मनाला वीजेचा भीतीदायक आवाज ऐकू येतो, पण तो धरता येत नाही.
विस्मृतस्वप्नसङ्कल्पनिर्माणनगरोपमा । भविष्यन्नगरोद्यानसोत्सवश्यामलाङ्गिका
हे विसरलेल्या स्वप्नातल्या कल्पनेत बांधलेल्या शहरासारखं आहे, किंवा अजून उभारायचं असलेल्या शहराच्या बागेतल्या सणाच्या काळोख्या सावल्यांसारखं आहे.
नश्यज्जिह्वोच्यमानोग्रकथार्थानुभवोपमा । अनुल्लिखितचित्तस्थचित्रव्याप्तेव भित्तिभूः
जशी एखादी हरवणारी जीभ जोरात गोष्टी सांगते आणि त्या ऐकण्याचा अनुभव फक्त मनातच राहतो, किंवा जशी भिंतीवर चित्रं खरंतर कधी काढलीच नाहीत पण ती मनात भरून दिसतात, तशी ती स्थिती आहे.
परिविस्मर्यमाणाच्छकल्पनानगरीनिभा । सर्वर्तुमदनुत्पन्नवरमर्दास्फुटाकृतिः
ती कल्पनेच्या शहरासारखी आहे, जे हळूहळू विस्मरणात जातं, किंवा जशी प्रिय व्यक्ती कुठल्याच ऋतूत प्रत्यक्ष दिसली नाही, पण तिची स्पष्ट मूर्ती मनात उमटते.
भाविपुष्पवराकारवसन्तरसरञ्जना । अन्तर्लीनतरङ्गौघसौम्यवारिसरित्समा
ती जशी वसंत ऋतू येऊन भविष्यातील फुलांना रंग देतो, किंवा जशी सौम्य नदीच्या लाटा आतच विरघळून जातात, तशी आहे.
निर्वाणाख्यं प्रकरणं ततष् षष्ठम् उदाहृतम् । शिष्टो ग्रन्थः परीमाणं तस्य ज्ञेयं महार्थदम्
'निर्वाण' नावाचं प्रकरण म्हणजे सहावं प्रकरण असं सांगितलं आहे; उरलेला ग्रंथ फार मोठा अर्थ देणारा आहे, असं समजावं.
बुद्धे तस्मिन् भवेच् छ्रोता निर्वाणश् शान्तकल्पनः । अचेत्यचित्प्रकाशात्मा विज्ञानात्मा निरामयः
त्या बुद्धीत तो ऐकणारा वास करतो, ज्याचं स्वरूप शांतता आणि निर्वाणाची कल्पना आहे. तो चैतन्य आणि जड या दोन्हींचं प्रकाशरूप आहे, तोच ज्ञानस्वरूप असून, त्याला कुठलाही त्रास लागत नाही.
परमाकाशकोशाच्छश् शान्तसर्वभवभ्रमः । निर्वाहितजगद्यात्रः कृतकर्तव्यसुस्थितः
तो सर्व वस्तूंच्या अस्तित्वाबद्दलच्या भ्रमातून मुक्त झाला आहे, जणू तो परम आकाशासारख्या आवरणातून बाहेर आला आहे. जगाच्या प्रवासाचा अंत झाला असून, सर्व कर्तव्ये पूर्ण करून तो स्थिर उभा आहे.
समस्तविततारम्भवज्रस्तम्भो नभोनिभः । विनिगीर्णयथासंस्थजगज्जालातितृप्तिमान्
तो आकाशासारखा आहे, सर्व विस्तार आणि आरंभांना तोंड देणारा वज्रासारखा खंबीर आहे. जसा जगाचा संपूर्ण जाळं गिळून टाकलं आहे, तसा तो पूर्ण समाधानी आहे.
आकाशीभूतनिश्शेषरूपालोकमनस्कृतिः । कार्यकारणकर्तृत्वहेयादेयदशोज्झितः
त्याचं मन आणि वृत्ती पूर्णपणे आकाशासारखी, सर्व रूपांपासून मुक्त झाली आहे. त्याने कर्तेपणा, कार्य, कारण आणि इतर दहा अवस्थांचा त्याग केला आहे.