धनानि नारीर् विभवान् ऐश्वर्यं चाष्टधोदितम् । सिद्धैर् अप्य् अर्पितं तुष्टैर् मेनाते जर्जरं तृणम्
संपन्न सिद्धांनी जरी समाधानाने दिले तरी, धन, स्त्रिया, ऐश्वर्य आणि आठ प्रकारचं प्रभुत्व हे सुद्धा सुज्ञ लोकांना वाळलेल्या गवतासारखंच वाटतं.
स्वकर्मणैव देहो ऽयं यावदन्तम् अनिच्छया । धारणीय इति स्वेन कर्मणैवाथ तस्थतुः
हे शरीर आपल्याच कर्मामुळे मिळालेलं आहे, म्हणून ते शेवटपर्यंत इच्छा न ठेवता सांभाळावं लागतं; आणि आपल्याच कर्मामुळे ते टिकून राहतं.
अभिननन्दतुर् आगतम् उत्तमौ निजसमाचरणक्रमजं मुनी । सुखम् असौख्यम् अपीप्सितवर्जितौ समसमौ खसमौ शमिनौ स्वतः
ते दोन श्रेष्ठ ऋषी जे काही आलं, सुख असो वा दुःख, ते दोन्हीही इच्छा न ठेवता आनंदाने स्वीकारायचे; दोघंही सम, शांत आणि आकाशासारखे स्थिर होते.
अथैकदा पुरश्रेष्ठे कस्मिंश्चिन् मण्डलान्तरे । अनपत्यं नृपं मृत्युर् अहरत् स्वम् इवामिषम्
एकदा एका मोठ्या नगराच्या एका भागात, मृत्यूने एका निसंतान राजाला अगदी आपलं शिकार उचलावं तसं घेऊन गेला.
तत्र प्रकृतयः खिन्ना नष्टदेशक्रमा नृपम् । अन्विष्यन्ति स्म संयुक्तं गुणलक्ष्म्या विशालया
तेथे मंत्री खूपच दुःखी झाले होते आणि राज्यातील सर्व व्यवस्था हरवली होती. त्यांनी उत्तम गुण आणि मोठ्या भाग्याने युक्त असा राजा शोधायला सुरुवात केली.
ता भगीरथम् आसाद्य स्थितं भिक्षाशनं पुरे । परिज्ञाय समानीय सैन्यं चक्रुर् महीपतिम्
मग त्यांनी भगीरथाला शहरात भिक्षा मागत असताना शोधून काढले, त्याला ओळखले आणि सैन्यासह त्याला राजगादीवर बसवले.
भगीरथः क्षणेनैव प्रावृषीवाम्बुना सरः । धूलितस् सेनया गुर्व्या झगित्य् आरोपितो गजे
भगीरथ एका क्षणातच मोठ्या सैन्याच्या धुळीने झाकला गेला, जसे पावसाळ्यात तळे पाण्याने भरते, आणि त्याला पटकन हत्तीवर बसवले.
भगीरथो जगन्नाथो जयतीति घनारवैः । नीरन्ध्रताम् उपाजग्मुर् गिरीन्द्राणां महागुहाः
‘भगीरथ जगन्नाथ की जय’ अशा गजरांनी पर्वतराजांच्या मोठ्या गुहा निनादून भरून गेल्या.
तत्र तत् पालयन्तं तं राज्यं राजानम् आदृताः । आजग्मुः प्राक्प्रकृतयः प्राहुर् इत्थं मृताधिपाः
तेथे तो राजा ते राज्य सांभाळत असताना, आधीचे मंत्री आदराने त्याच्याकडे आले आणि मृत राजांची बाजू मांडत म्हणाले:
राजन्न् अस्माकम् अधिपो यस् त्वया स पुरा कृतः । मृत्युना विनिगीर्णो ऽसौ मत्स्येनेवामिषं मृदु
राजा, आमच्यावर पूर्वी तुझ्याचकडून नेमलेला जो अधिपती होता, त्याला मृत्यूने अगदी मऊ आमिष गिळणाऱ्या मास्यासारखे गिळून टाकले आहे.
तत् तत् पालयितुं राज्यं प्रसादं कर्तुम् अर्हसि । अप्रार्थितोपपन्नानां त्यागो ऽर्थानां तु नोचितः
म्हणून, त्या राज्याचे रक्षण करून आम्हांवर कृपा करावी, कारण मागणी न करता मिळालेल्या संपत्तीचा त्याग योग्य नाही.
इति सम्प्रार्थितो राजा तद् अङ्गीकृत्य तद्वचः । सर्वसागरचिह्नायास् स बभूव पतिर् भुवः
अशा प्रकारे विनंती केल्यावर, राजाने त्यांचे बोलणे मान्य केले आणि सर्व समुद्रांनी वेढलेल्या पृथ्वीचा स्वामी झाला.
समश् शान्तमना मौनी वीतरागो विमत्सरः । कार्यकार्यैककरणरतिर् आहितविस्मयः
तो सर्वांमध्ये समदृष्टी ठेवणारा, मनाने शांत, मौन, आसक्तिरहित आणि द्वेषरहित होता. त्याला काय करावे, काय करू नये याचाच विचार असायचा आणि तो नेहमी आश्चर्याने भरलेला असायचा.
पातालतलनष्टानां सागराकारकारिणाम् । पितामहानां गङ्गाम्बु शुश्रावोत्तारणक्षमम्
त्याने ऐकले की, पाताळात गेलेल्या आणि समुद्रासारखे रूप धारण केलेल्या पितरांना गंगाजल पिण्याने मुक्ती मिळू शकते.
तदा किल स्वर्गनदी वहति स्म न भूतले । पितॄणां दुर्लभस् सो ऽभूत् तेन गङ्गाजलाञ्जलिः
त्या काळी स्वर्गातील गंगा पृथ्वीवर वाहत नव्हती, म्हणून पितरांसाठी गंगाजलाचा अर्घ्य मिळवणे फार कठीण होते.
भगीरथेनाथ महीम् अवतारयितुं दिवः । गङ्गां गृहीतो नियमस् तदा प्रभृति भूभृता
मग भागीरथाने गंगेला स्वर्गातून पृथ्वीवर आणण्यासाठी व्रत घेतले आणि तेव्हापासून राजांनीही ही परंपरा पाळली.
ततो राज्यं परित्यज्य मन्त्रिणां भूपतिश् शमी । तपसे कार्यकार्येहो जगाम गहनं वनम्
मग मंत्र्यांच्या सल्ल्याने त्या राजाने आपले राज्य सोडले आणि तप करण्यासाठी, काय करावे आणि काय करू नये हे जाणून घेण्यासाठी तो घनदाट जंगलात गेला.
तत्र वर्षसहस्रैस् स समाराध्य पुनः पुनः । ब्रह्माणं शङ्करं जह्नुं भुवि गङ्गाम् अयोजयत्
तेथे हजारो वर्षे त्याने पुन्हा पुन्हा ब्रह्मा, शंकर आणि जह्नु यांची भक्ती केली आणि गंगा पृथ्वीवर आणली.
ततः प्रभृत्य् अमलतरङ्गभङ्गिनी जगत्पतेश् शशिविशदाङ्गसङ्गिनी । नभस्तलान् निपतति गां त्रिमार्गगा महात्मनाम् इव बहुपुण्यसन्ततिः
त्या वेळेपासून, गंगा — ज्याच्या लाटा निर्मळ आहेत, प्रवाह स्वच्छ आहे, चंद्रासारखी उजळ आहे आणि जगाच्या अधिपतीच्या अंगांना स्पर्श करणारी आहे — आकाशातून पृथ्वीवर तीन मार्गांनी उतरते, जणू काही महात्म्यांच्या अनेक पुण्याची परंपरा.
स्फुरत्तरङ्गभङ्गिनी स्वफेनपुञ्जहासिनी प्रसन्नपुण्यमञ्जरी द्रुतेव धर्मसन्ततिः । भगीरथे महीपतौ यशःप्रचारवीथिका तदादि सा त्रिमार्गगा महीतले बभूव ह
लाटा चमकणारी, स्वतःच्या फेसाच्या गाठींनी हसणारी, प्रसन्न आणि पुण्याची धारा, धर्माच्या प्रवाहासारखी वेगवान — अशी ती त्रिमार्गगंगा त्या वेळेपासून भगीरथ राजाच्या कीर्तीचा मार्ग म्हणून पृथ्वीवर प्रसिद्ध झाली.
एताम् अवष्टभ्य दृशं भगीरथधिया वृताम् । समस् स्वस्थो यथाप्राप्तं कार्यम् आहर शान्तधीः
भगीरथाच्या निश्चयाने प्रेरित झालेल्या या दृष्टीला धरून, मन शांत ठेव आणि समत्वाने, ज्या कामाची वेळ येईल ते काम शांतचित्ताने पार पाड.
इदं पूर्वं परित्यज्य क्रोडीकृत्य ततस् स्वयम् । शान्तम् आत्मनि तिष्ठ त्वं शिखिध्वज इवाचलः
पूर्वीचं सर्व मागे टाकून, ते सगळं मनाशी धर आणि स्वतःच्या अंतरात्म्यात शांतपणे, शिखिध्वजासारखा डोंगरासारखा अचल राहा.
को ऽसौ शिखिध्वजो नाम कथं वा लब्धवान् पदम् । एतत् कथय मे ब्रह्मन् भूयो बोधाभिवृद्धये
हा शिखिध्वज कोण आहे आणि त्याने ते पद कसे मिळवले? हे मला पुन्हा सांग, ब्रह्मन्, माझ्या समज वाढावी म्हणून.
द्वापरे ऽभवतां पूर्वम् इदानीं च भविष्यतः । तेनैव सन्निवेशेन दम्पती स्निग्धनागरौ
द्वापरयुगात हे दोघे पूर्वी होते आणि आता पुन्हा होतील—तेच पती-पत्नी, प्रेमळ आणि प्रेमकौशल्य असलेले.
यत् पूर्वम् आसीद् भगवंस् तद् इदानीं तथैव हि । भविष्यति किमर्थं वै वद मे वदतां वर
भगवंत, जे पूर्वी होतं तेच आत्ताही आहे; मग पुढे ते वेगळं का व्हावं? मला सांगा, तुम्ही उत्तम वक्ते आहात.
जगन्निर्माणनियतेर् अस्या ब्राह्म्यास् स्वसंविदः । ईदृश्य् एव स्थितिर् नित्यम् अनिवार्या स्वभावजा
ही विश्वनिर्मितीची जी क्रमवारी आहे ती देवाच्या आत्मज्ञानातून निर्माण होते; तिची ही स्थिती कायमची, अपरिहार्य आणि नैसर्गिक आहे.
यद् अन्यद् बहुशो भूत्वा पुनर् भवति भूरिशः । अभूत्वैव भवत्य् अन्यत् पुनश् च न भवत्य् अलम्
जे वारंवार निर्माण होतं आणि पुन्हा पुन्हा प्रकट होतं, तेच नाहीसंही होतं, दुसरं काहीतरी होतं आणि मग पुन्हा नाहीसं होतं—हे पुरे.
अन्यत् प्राक्सन्निवेशस्य सादृश्येन स्फुरत्य् अलम् । अन्यत् प्राक्सन्निवेशार्धसादृश्येन विवल्गति
कधी पूर्वीच्या अवस्थेसारखं काहीतरी दिसतं, तर कधी पूर्वीच्या अर्धवटसारखं काहीतरी प्रकट होतं.
सदृश्यो विषमाश् चैव यथा सरसि वीचयः । ता एवान्याश् च दृश्यन्ते व्यवस्थास् संसृतौ तथा
जसं तलावातल्या लाटा एकसारख्या पण वेगळ्याही दिसतात, तसंच या जन्ममरणाच्या फेर्यातल्या घडामोडीही कधी सारख्या, कधी वेगळ्या असतात.
तस्माद् राघव भूयो ऽपि वक्ष्यमाणो नरेश्वरः । भविष्यति महातेजास् तद्वृत्तान्तम् इमं शृणु
म्हणून, राघव, आता मी पुन्हा एकदा जो राजा सांगणार आहे, तो मोठ्या तेजाचा आणि सामर्थ्याचा असणार आहे. त्याची ही गोष्ट नीट ऐक.