सर्वम् एव धियस् त्यक्त्वा यदि तिष्ठसि निश्चलः । तद् अहङ्कारविलयी त्वम् एव परमं पदम्
सर्व विचार सोडून, जर तू अगदी स्थिर राहिलास, तर अहंकाराचा नाश होऊन, एकट्यालाच ते परम स्थान मिळते.
शान्ताशेषविशेषणो विगतभीस् सन्त्यक्तसर्वैषणो गत्वा नूनम् अकिञ्चनत्वम् अरिषु त्यक्त्वा समग्रां श्रियम् । शान्ताहङ्कृतिर् अस्तदेहकलनस् तेष्व् एव भिक्षाम् अटन् माम् अप्य् उज्झितवान् अलं यदि भवस्य् उच्चैस् तद् उच्चैर् असि
जो सर्व भेद मिटवतो, भीती नाहीशी करतो, सर्व इच्छा टाकून देतो, आणि शत्रूंमध्येही सर्व संपत्ती सोडून अगदी निर्धन होतो, त्याचा अहंकार शांत असतो, देहाची कल्पना नाहीशी झालेली असते, तो त्यांच्यात भिक्षा मागत फिरतो; असा माणूस मला सोडून गेला तरी, जर तू खरोखरच सर्वोच्च झाला असशील, तर तू खरोखरच महान आहेस.
अथ तस्य गुरोर् वक्त्राद् इत्य् आकर्ण्य भगीरथः । मनस्य् आहितकर्तव्यस् स्वव्यापारपरो ऽभवत्
गुरूंच्या तोंडून हे ऐकल्यावर, भगिरथाने मनात आपले कर्तव्य ठरवले आणि आपल्या कामात मन लावले.
ततः कतिपयेष्व् एव वासरेषु गतेष्व् असौ । अग्निष्टोममखं चक्रे सर्वत्यागैकसिद्धये
त्यांनंतर काही दिवसांतच, त्याने सर्वस्व त्याग साधण्यासाठी अग्निष्टोम यज्ञ केला.
गोभूम्यश्वहिरण्यादि ददौ धनम् अशेषतः । द्विजदेवार्तबन्धुभ्यो गुण्यगुण्यविचारवान्
त्याने आपली सर्व संपत्ती — गायी, जमीन, घोडे, सोने आणि इतर सर्व काही — ब्राह्मण, देव, गरजू आणि नातेवाईक यांना, काय योग्य आणि काय अयोग्य हे समजून, दान केली.
दिवसत्रयमात्रेण सर्वम् एवं परित्यजन् । स्ववस्त्रमात्रशेषो ऽसाव् आसीद् राजा भगीरथः
फक्त तीन दिवसांत असे सर्व काही सोडून, राजा भगीरथ फक्त अंगावरच्या वस्त्रातच उरला.
अथ सर्वार्थरिक्तं तं खिन्नप्रकृतिपौरकम् । सीमान्तिने तृणम् इव राज्यं स्वम् अरये ददौ
मग सर्व काही संपल्यावर आणि प्रजाजन व मंत्री दुःखी असताना, त्याने आपले राज्य सीमेजवळील शत्रूला तृणासारखे सहज दिले.
आक्रान्ते द्विषता राज्ये पुरे सद्मनि मण्डले । अधोवासोऽवशेषो ऽसौ निर्जगाम स्वमण्डलात्
शत्रूने राज्य, नगर, राजवाडा आणि सर्व प्रदेश जिंकून घेतल्यावर, तो फक्त कमरेच्या वस्त्रात आपला प्रदेश सोडून निघून गेला.
यत्र न ज्ञायते नाम्ना यत्र न ज्ञायते मुखात् । तत्र ग्रामेष्व् अरण्येषु दूरेषूवास धैर्यवान्
तो धीराने, जिथे त्याचं नाव किंवा चेहरा कोणालाच ओळखू येत नव्हतं, अशा गावांमध्ये किंवा जंगलात, दूरवर राहिला.
इत्य् अल्पेनैव कालेन प्रशान्तसकलैषणः । परमेण शमेनासौ प्राप विश्रान्तिम् आत्मनि
अशा प्रकारे, थोड्याच काळात त्याच्या सर्व इच्छा शांत झाल्या आणि अत्यंत मनःशांतीमुळे त्याला स्वतःमध्येच खरी विश्रांती मिळाली.
भ्रमन् द्वीपानि भूपीठे कदाचित् कालयोगतः । भूपेन शत्रुणा प्राप्तं स्वम् एव प्राप तत् पुरम्
तो पृथ्वीवरील वेगवेगळ्या बेटांमध्ये भटकत असताना, काळाच्या योगाने, शत्रूने जिंकलेलं स्वतःचं शहर त्याच्या वाटेला आलं.
तान् एवारींश् च तत्रासौ प्रवाहापतितक्रमम् । पौरांश् च मन्त्रिणश् चैव शमी भिक्षाम् अयाचत
तेथे, त्याच शत्रूंकडून, तसेच नगरातील लोक आणि मंत्र्यांकडून, शांत मनाने, तो संकटात सापडलेल्या माणसासारखा भिक्षा मागू लागला.
विविदुस् ते ऽरयः पौरा मन्त्रिणश् च भगीरथम् । पूजयाम् आसुर् अथ तं सविषादास् सपर्यया
नागरिक, मंत्री आणि इतर सगळ्यांनी भगीरथाचं दुःखी मनानं पण मोठ्या आदरानं स्वागत केलं.
प्रभो राज्यं गृहाणेति प्रार्थितो ऽप्य् अरिणा मुनिः । नाददे ऽनादृताशेषस् तृणम् अप्य् अशनाद् ऋते
शत्रूनं वारंवार विनंती केली तरी त्या ऋषीनं राज्य स्वीकारलं नाही; अन्नाशिवाय दुसऱ्या कशालाही त्याला काहीच महत्त्व नव्हतं.
कतिचिद् दिवसांस् तत्र नीत्वान्यत्र जगाम सः । भगीरथो ऽयं हा कष्टम् इति लोकेन शोचितः
काही दिवस तिथे राहून तो दुसरीकडे गेला. लोक म्हणू लागले, 'अरेरे, हा भगीरथ किती दुर्दैवी आहे!'
अथान्यत्रोपशान्तात्मा परिविश्रान्तधीस् सुखी । आत्मारामः कदाचित् तु स प्राप त्र्युत्तुलं गुरुम्
नंतर, शांत आणि समाधानी मनानं, स्वतःमध्ये रमलेला असताना, त्याला एक अतुलनीय असा गुरु मिळाला.
स्वम् एव स्वागतं कृत्वा तेन सार्धं भगीरथः । कञ्चित् कालम् उवासाद्रौ वने ग्रामे पुरे जने
भगिरथाने त्याचे अगदी आपल्यासारखे स्वागत केले आणि दोघे मिळून काही काळ डोंगरावर, कधी जंगलात, कधी गावात किंवा शहरात लोकांमध्ये राहिले.
समताम् उपयातौ तौ गुरुशिष्यौ समौ स्थितौ । कलयाम् आसतुस् स्वस्थौ विनोदं देहधारणम्
गुरु आणि शिष्य दोघेही समत्वात स्थिर झाले, एकत्र राहिले आणि आपले शरीर फक्त वेळ घालवण्यासाठी, आनंदात टिकवले.
किम् अयं धार्यते देहः किम् अनेनोज्झितेन नः । यथाक्रमं यथाचारं तिष्ठत्व् एष यथास्थितम्
हे शरीर आपण का सांभाळतो? आपण ते सोडले तर आपले काय नुकसान होईल? ते जसे आहे तसेच, त्याच्या स्वभावानुसार आणि नेहमीच्या पद्धतीने राहू द्यावे.
इति निश्चित्य तिष्ठन्तौ तौ वनाद् वनगामिनौ । ननन्दतुर् अनानन्दं न सुखं न च मध्यमम्
अशी ठाम समजूत करून, ते दोघे वनातून वनात भटकत राहिले आणि जे आनंदापलीकडे आहे, त्यातच रमले; त्यांना ना सुख वाटले, ना दुःख, ना मधले काही.
धनानि नारीर् विभवान् ऐश्वर्यं चाष्टधोदितम् । सिद्धैर् अप्य् अर्पितं तुष्टैर् मेनाते जर्जरं तृणम्
संपन्न सिद्धांनी जरी समाधानाने दिले तरी, धन, स्त्रिया, ऐश्वर्य आणि आठ प्रकारचं प्रभुत्व हे सुद्धा सुज्ञ लोकांना वाळलेल्या गवतासारखंच वाटतं.
स्वकर्मणैव देहो ऽयं यावदन्तम् अनिच्छया । धारणीय इति स्वेन कर्मणैवाथ तस्थतुः
हे शरीर आपल्याच कर्मामुळे मिळालेलं आहे, म्हणून ते शेवटपर्यंत इच्छा न ठेवता सांभाळावं लागतं; आणि आपल्याच कर्मामुळे ते टिकून राहतं.
अभिननन्दतुर् आगतम् उत्तमौ निजसमाचरणक्रमजं मुनी । सुखम् असौख्यम् अपीप्सितवर्जितौ समसमौ खसमौ शमिनौ स्वतः
ते दोन श्रेष्ठ ऋषी जे काही आलं, सुख असो वा दुःख, ते दोन्हीही इच्छा न ठेवता आनंदाने स्वीकारायचे; दोघंही सम, शांत आणि आकाशासारखे स्थिर होते.
अथैकदा पुरश्रेष्ठे कस्मिंश्चिन् मण्डलान्तरे । अनपत्यं नृपं मृत्युर् अहरत् स्वम् इवामिषम्
एकदा एका मोठ्या नगराच्या एका भागात, मृत्यूने एका निसंतान राजाला अगदी आपलं शिकार उचलावं तसं घेऊन गेला.
तत्र प्रकृतयः खिन्ना नष्टदेशक्रमा नृपम् । अन्विष्यन्ति स्म संयुक्तं गुणलक्ष्म्या विशालया
तेथे मंत्री खूपच दुःखी झाले होते आणि राज्यातील सर्व व्यवस्था हरवली होती. त्यांनी उत्तम गुण आणि मोठ्या भाग्याने युक्त असा राजा शोधायला सुरुवात केली.
ता भगीरथम् आसाद्य स्थितं भिक्षाशनं पुरे । परिज्ञाय समानीय सैन्यं चक्रुर् महीपतिम्
मग त्यांनी भगीरथाला शहरात भिक्षा मागत असताना शोधून काढले, त्याला ओळखले आणि सैन्यासह त्याला राजगादीवर बसवले.
भगीरथः क्षणेनैव प्रावृषीवाम्बुना सरः । धूलितस् सेनया गुर्व्या झगित्य् आरोपितो गजे
भगीरथ एका क्षणातच मोठ्या सैन्याच्या धुळीने झाकला गेला, जसे पावसाळ्यात तळे पाण्याने भरते, आणि त्याला पटकन हत्तीवर बसवले.
भगीरथो जगन्नाथो जयतीति घनारवैः । नीरन्ध्रताम् उपाजग्मुर् गिरीन्द्राणां महागुहाः
‘भगीरथ जगन्नाथ की जय’ अशा गजरांनी पर्वतराजांच्या मोठ्या गुहा निनादून भरून गेल्या.
तत्र तत् पालयन्तं तं राज्यं राजानम् आदृताः । आजग्मुः प्राक्प्रकृतयः प्राहुर् इत्थं मृताधिपाः
तेथे तो राजा ते राज्य सांभाळत असताना, आधीचे मंत्री आदराने त्याच्याकडे आले आणि मृत राजांची बाजू मांडत म्हणाले:
राजन्न् अस्माकम् अधिपो यस् त्वया स पुरा कृतः । मृत्युना विनिगीर्णो ऽसौ मत्स्येनेवामिषं मृदु
राजा, आमच्यावर पूर्वी तुझ्याचकडून नेमलेला जो अधिपती होता, त्याला मृत्यूने अगदी मऊ आमिष गिळणाऱ्या मास्यासारखे गिळून टाकले आहे.