ब्रह्माण्डाकाशभूतौघसूर्यमण्डलमेरवः । अपरित्यजतो ऽणुत्वं कस्याणोः परमाणवः
ब्रह्मांडातील आकाश, पंचमहाभूतांचा समूह, सूर्याचं गोल आणि पर्वत — हे काहीही सोडून न देता, सूक्ष्मपणा किंवा अगदी लहानपण कोणाचं असू शकतं?
कस्यानवयवस्यैव परमाणुमहागिरेः । शिलान्तर् निबिडैकान्तरूपो मज्जा जगत्त्रयी
अखंड सूक्ष्मतेचं, अगदी लहान कणाचं किंवा मोठ्या पर्वताचं, जगाचं त्रिकाळ स्वरूप जणू एखाद्या कडक दगडाच्या आत लपलेल्या मज्जेसारखं कुणाच्या आत दडलेलं आहे?
इति कथयसि चेन् न मे दुरात्मंस् तद् इह निगीर्य भवन्तम् आत्मघातिन् । फलम् इव तव मण्डलं ग्रसेयं प्रसभम् उपेत्य जगद् यथा कृतान्तः
जर तू असं उत्तर दिलं नाहीस, दुष्ट मना, तर इथेच आणि आत्ताच, तुला गिळून, स्वतःचं नुकसान करणाऱ्या तुझ्या मंडळाला मी मृत्यू जसा जगाला गिळतो तसंच जबरदस्तीने संपवीन.
इत्य् उक्तवति वेताले वक्तुं प्रश्नान् विहस्य सः । उवाच वचनं राजा दन्तांशुधवलाननः
वेताळाने असं म्हटल्यावर, त्या प्रश्नांवर हसत, राजाने आपल्या दातांच्या प्रकाशाने उजळलेल्या चेहऱ्याने उत्तर दिलं.
अस्ति चित्तिक्ततात्मेदं ब्रह्माण्डमरिचं फलम् । उत्तरोत्तरसंवृत्तभूतत्वक्परिवेष्टितम्
हे विश्व म्हणजे जणू काही मृगजळासारखं आहे, ते चैतन्याचं फळ आहे आणि एकामागून एक अशा पंचमहाभूतांच्या आवरणांनी वेढलेलं आहे.
तादृशानां सहस्राणि फलानां यत्र सन्ति हि । अस्त्य् उच्चैस् तादृशी शाखा विपुला चलपल्लवा
इथे अशा हजारो फळांची गर्दी आहे; आणि त्यात एक मोठी, रुंद, हलणाऱ्या पानांनी सजलेली फांदीही आहे.
तादृशीनां सहस्राणि शाखानां यत्र सन्त्य् अथ । तादृशो ऽस्ति महावृक्षो दुर्लक्ष्यो विपुलाकृतिः
इथे अशा हजारो फांद्या आहेत; आणि त्यात एक मोठं, विशाल आणि सहज न दिसणारं असं झाड आहे.
यत्र सन्ति सहस्राणि तादृशानां महीरुहाम् । तादृशं वनम् अस्त्य् उच्चैर् अनन्ततरुगुल्मकम्
इथे अशा हजारो मोठी झाडं आहेत; आणि त्यात एक उंच, अनंत झाडांनी व झुडपांनी भरलेलं असं वन आहे.
तादृशानां सहस्राणि वनानां यत्र सन्त्य् अथ । तादृग् अस्ति बृहच् छृङ्गम् अत्युच्चैर् भरिताकृति
इथे अशा हजारो जंगलं आहेत आणि तिथेच एक फार मोठं, उंच आणि भव्य डोंगरशिखर आहे.
तादृशानां सहस्राणि शृङ्गाणां यत्र सन्त्य् अथ । तादृशो ऽस्ति महाशैलः पूरिताखिलदिक्तटः
इथे अशा हजारो शिखरं आहेत आणि तिथेच एक मोठा पर्वत आहे, जो सर्व दिशांना व्यापून आहे.
तादृशानां सहस्राणि शैलानां यत्र सन्त्य् अथ । तादृशो ऽस्त्य् अतिविस्तीर्णो देशो विपुलकोटरः
इथे अशा हजारो पर्वत आहेत आणि तिथेच एक अत्यंत विस्तीर्ण, मोठ्या गुहांनी भरलेला प्रदेश आहे.
तादृशानां सहस्राणि देशानां यत्र सन्त्य् अथ । तादृग् अस्ति बृहद् द्वीपं महाह्रदनदीवृतम्
इथे अशा हजारो प्रदेश आहेत आणि तिथेच एक मोठा बेट आहे, जो मोठ्या सरोवरांनी आणि नद्यांनी वेढलेला आहे.
तादृशानां सहस्राणि द्वीपानां यत्र सन्त्य् अथ । तादृग् अस्ति महीपीठं विचित्ररचनान्वितम्
जिथे अशा हजारो द्वीपांचे अस्तित्व आहे, तिथे एक अद्भुत रचनेने सजलेली भूमी आहे.
तादृशीनां सहस्राणि पृथ्वीनां यत्र सन्त्य् अथ । तादृग् अस्ति जगत् स्फारं महाभुवनपञ्जरम्
जिथे अशा हजारो पृथ्वी आहेत, तिथे एक विशाल जग आहे, जणू काही एक मोठे विश्वमंडळच.
तादृशानां सहस्राणि जगतां यत्र सन्त्य् अथ । तादृग् अस्ति महच् चाण्डं चण्डाडम्बरपीठवत्
जिथे अशा हजारो जगं आहेत, तिथे एक मोठं अंड आहे, जणू काही गोंधळाने भरलेलं मोठं आसनच.
तादृशानां सहस्राणि यत्राण्डाणां तरङ्गकः । तादृशो ऽविरतस्पन्दो विपुलो ऽस्त्य् अथ सागरः
जिथे अशा हजारो अंडांची लाटा उसळतात, तिथे एक अखंडपणे हलणारा, विशाल असा सागर आहे.
तादृक्सागरलक्ष्याणि तरङ्गो यत्र पेलवः । तादृशस् स्वविलासात्मा निर्मलो ऽस्ति महार्णवः
एक विशाल, निर्मळ समुद्र आहे, ज्याचा स्वभावच स्वतःच्या लहरींमध्ये आनंद मानणारा आहे. त्या समुद्रातील एक हलकी लाटसुद्धा हजारो अशा समुद्रांची चिन्हे स्वतःमध्ये घेऊन जाते.
तादृंश्य् अब्धिसहस्राणि यस्योदरजलान्य् अथ । तादृशो ऽस्ति पुमान् कश्चिद् अत्युच्चैर् भरिताकृतिः
असा एक महान पुरुष आहे, जो अत्यंत उंच आणि तेजस्वी आहे, ज्याच्या पोटातील पाण्यात हजारो असे समुद्र सामावलेले आहेत.
तादृशानां नृणां लक्षैर् यस्य मालोरसि स्थिता । प्रधानं सर्वसत्तानां तादृशो ऽस्त्य् अपरः पुमान्
असा आणखी एक पुरुष आहे, जो सर्व सृष्टीतील प्रमुख आहे, ज्याच्या गळ्यातील हारावर अशा असंख्य पुरुष विसावले आहेत.
तादृशानां सहस्राणि पुरुषाणां महात्मनाम् । स्फुरन्ति मण्डले यस्य स्वतनूरुहजालवत्
अशा महान आत्म्यांचे हजारो पुरुष आहेत, ज्यांचे मंडळ त्यांच्या स्वतःच्या अंगावरील केसांच्या जाळ्यासारखे चमकत असतात.
तादृशो ऽस्ति महादित्यस् स तपत्य् आसु दृष्टिषु । या एताः कलनास् सर्वास् ता एतास् तस्य दीप्तयः
अशा प्रकारचा एक महान सूर्य आहे, जो या सर्व जाणिवांमध्ये तेजाने तळपत आहे. या सर्व भेदभाव म्हणजे त्याच्या किरणांचाच प्रकाश आहे.
अस्यादित्यस्य रश्मीनां ब्रह्माण्डं त्रसरेणुवत् । एष चित्सूर्य इत्य् उक्तस् सर्वम् एतत् तपत्य् असौ
या सूर्याच्या किरणांमध्ये हे संपूर्ण ब्रह्मांड एखाद्या धुळीच्या कणासारखे आहे. ह्याला 'चैतन्याचा सूर्य' असे म्हणतात आणि तो सर्व जगाला प्रकाश देतो.
विज्ञानात्मैष परमो भास्करो भाविभासनः । इमे ये भुवनाभोगास् तस्यैव त्रसरेणवः
हा सर्वोच्च सूर्य म्हणजे शुद्ध ज्ञानस्वरूप आहे, जो सर्व काही उजळून टाकतो. हे सर्व जग म्हणजे त्याच्या दृष्टीने केवळ धुळीचे कण आहेत.
विज्ञानपरमार्कस्य भासा भान्ति भवन्ति च । इमा जगदहर्लक्ष्म्यस् त्व् अहर्लक्ष्म्यो रवेर् इव
ज्ञानरूपी सूर्याच्या प्रकाशामुळे या जगातील सर्व समृद्धी उजळते आणि निर्माण होते, जसे दिवसाच्या सौंदर्याला सूर्यच उजाळा देतो.
विज्ञानमात्रकचितात्मनि जन्तुजाते त्रैलोक्यमण्डपगणे च विकासभाजि । निर्मज्जनोद्भवनसम्भ्रमभावलेखास् सन्तीव नेह हि मनाग् अपि शान्तम् आस्स्व
फक्त ज्ञानरूप असलेल्या आत्म्यात, सर्व जीवांच्या समूहात आणि या त्रैलोक्याच्या विस्तारात, जणू काही अस्वस्थता, बुडणे, उगम आणि गोंधळ यांचे काही अंश दिसतात. पण प्रत्यक्षात इथे क्षणभरही शांतता नाही; तू निश्चिंत रहा.
कालसत्ता नभस्सत्ता स्पन्दसत्ता च चिन्मयी । शुद्धचेतनसत्ताथ सर्वम् इत्यादि पावनम्
काळाचे अस्तित्व, आकाशाचे अस्तित्व, स्पंदनाचे अस्तित्व—हे सर्वच चैतन्यस्वरूप आहे. शुद्ध चेतनेचे अस्तित्वसुद्धा तसेच; म्हणून सर्व काही पवित्र आहे.
परमात्ममहावायौ रजस् स्फुरति चञ्चलम् । कुसुमान्तर् इवामोदस् तदतद्रूपकं स्वतः
परमात्म्याच्या महान वाऱ्यात, रजोगुण सतत हालचाल करतो, जशी फुलाच्या आत सुगंध फिरतो. त्याचे स्वरूप वेगळे असले तरी ते स्वतःतूनच उत्पन्न होते.
जगदाख्ये महास्वप्ने स्वप्नात् स्वप्नान्तरं व्रजेत् । रूपं त्यजति नो शान्तं ब्रह्म शान्तत्वबृंहितम्
जग या महान स्वप्नात, एक स्वप्न दुसऱ्या स्वप्नात नेते; रूपे सोडली जातात, पण शांततेने भरलेले ब्रह्म कधीच सोडले जात नाही.
सङ्कल्पपरिबृंहेयम् अनन्तस्फुरणा स्वतः । यथा यथाभिबृंहाभिर् बृंहत्य् आबृंहिता तथा
कल्पनेचा हा विस्तार म्हणजे अनंत, आपोआप उमटणारा तेज आहे. जशी जशी ही कल्पना वाढवली जाते, तशी तशी ती विस्तारत जाते आणि मोठी होते.
सङ्कल्पश् च पराद् अस्मान् मनाग् अपि न भिद्यते । चिन्मयत्वात् ततः किञ्चिन् न बृंहास्ति न बृंहणम्
कल्पना आपल्यापासून किंचितही वेगळी नाही, कारण तीच चैतन्यस्वरूप आहे. म्हणून प्रत्यक्षात ना विस्तार आहे, ना काही विस्तार करणारे आहे.