निर्निमित्तं निरागस्कं न तेनासौ पुरोगतम् । क्षुधितो ऽपि नरं हन्ति सङ्गो हि न्यायदैशिकः
तो वेताळ कारणाशिवाय किंवा आसक्तीने काहीच करत नसे. भुकेला असतानाही तो माणसाला मारत नसे, कारण संगती नेहमी न्यायाच्या मार्गानेच होते.
स कालेनाटवीगेहो जगाम नगरान्तरम् । न्याययुक्त्या जनं भोक्तुं क्षुधा समभिचोदितः
काळानुसार तो जंगलातला वेताळ दुसऱ्या नगरीत गेला. तिथे त्याला भूक लागली म्हणून त्याने न्यायाने लोकांना खाण्याचा विचार केला.
तत्र प्राप स भूपालं रात्रिचर्याविनिर्गतम् । तम् आह घनघोरेण शब्देनोग्रनिशाचरः
तेथे त्याला एक राजा भेटला, जो रात्रीच्या वेळी बाहेर पडला होता. त्या भीषण रात्रीच्या भटक्याने गडगडणाऱ्या आणि भयंकर आवाजात त्याला हाक मारली.
राजंल् लब्धो ऽसि भीमेन वेतालेन मयाधुना । क्व गच्छसि विनष्टो ऽसि भवान् भोजनम् अद्य मे
राजा, आता मी, बलाढ्य वेताळ, तुला पकडले आहे. कुठे चाललास? आज तू माझ्या जेवणाचा शिकार होणार आहेस.
भो रात्रिचर निर्न्यायं मां चेद् अत्सि बलाद् इह । तत् ते सहस्रधा मूर्धा स्फुटिष्यति न संशयः
अरे रात्रीच्या भटक्या, जर तू मला इथे अन्यायाने आणि जबरदस्तीने खाल्लंस, तर तुझं डोकं हजार तुकड्यांत फुटेल—यात काहीच शंका नाही.
न त्वाम् अद्म्य् अहम् अन्यायं न्यायो ऽयं तु मयोच्यते । राजासि सकलाशाश् च पूरणीयास् त्वयार्थिनाम्
मी तुला अन्यायाने खाणार नाही; मी फक्त नियम सांगतो आहे: तू राजा आहेस, आणि मागणाऱ्यांच्या सर्व इच्छा पूर्ण करणं हे तुझं कर्तव्य आहे.
ममेमाम् अर्थितां राजन् सम्भवार्थं प्रपूरय । प्रश्नान् इमान् मयोक्तांस् त्वं सम्यग् व्याख्यातुम् अर्हसि
राजा, माझ्या या विचारासाठी केलेल्या विनंतीची तू पूर्तता कर. मी विचारलेले हे प्रश्न तू नीट समजावून सांगावेत.
कस्य सूर्यस्य रश्मीनां ब्रह्माण्डान्य् अणवः कृशाः । कस्मिन् स्फुरन्ति पवने महागगनरेणवः
सूर्याच्या किरणांचे, ब्रह्मांडातील सूक्ष्म कणांचे खरे मालक कोण? हे मोठे आकाशातील धूळकण कुठल्या वाऱ्यात चमकतात, कुठल्या वाऱ्यात फिरतात?
स्वप्नात् स्वप्नान्तरं गच्छञ् शतशो ऽथ सहस्रशः । त्यजन् न त्यजति स्वच्छं कस् स्वरूपं प्रभासुरम्
शेकडो, हजारो स्वप्नांतून एकामागून एक जात असतानाही, सोडूनही न सोडता, जो नेहमीच निर्मळ राहतो, त्याचे हे तेजस्वी खरे स्वरूप कोणाचे आहे?
रम्भास्तम्भो यथा पत्त्रमात्रम् एव पुनः पुनः । अन्तर् अन्तस् तथान्तश् च तथा को ऽणुस् स एव हि
जसे केळीच्या खोडात पुन्हा पुन्हा फक्त पातळ आवरणेच असतात, तसेच आत आणि आत, पुन्हा आत, तोच खरा सूक्ष्म तत्त्व कोण आहे?
ब्रह्माण्डाकाशभूतौघसूर्यमण्डलमेरवः । अपरित्यजतो ऽणुत्वं कस्याणोः परमाणवः
ब्रह्मांडातील आकाश, पंचमहाभूतांचा समूह, सूर्याचं गोल आणि पर्वत — हे काहीही सोडून न देता, सूक्ष्मपणा किंवा अगदी लहानपण कोणाचं असू शकतं?
कस्यानवयवस्यैव परमाणुमहागिरेः । शिलान्तर् निबिडैकान्तरूपो मज्जा जगत्त्रयी
अखंड सूक्ष्मतेचं, अगदी लहान कणाचं किंवा मोठ्या पर्वताचं, जगाचं त्रिकाळ स्वरूप जणू एखाद्या कडक दगडाच्या आत लपलेल्या मज्जेसारखं कुणाच्या आत दडलेलं आहे?
इति कथयसि चेन् न मे दुरात्मंस् तद् इह निगीर्य भवन्तम् आत्मघातिन् । फलम् इव तव मण्डलं ग्रसेयं प्रसभम् उपेत्य जगद् यथा कृतान्तः
जर तू असं उत्तर दिलं नाहीस, दुष्ट मना, तर इथेच आणि आत्ताच, तुला गिळून, स्वतःचं नुकसान करणाऱ्या तुझ्या मंडळाला मी मृत्यू जसा जगाला गिळतो तसंच जबरदस्तीने संपवीन.
इत्य् उक्तवति वेताले वक्तुं प्रश्नान् विहस्य सः । उवाच वचनं राजा दन्तांशुधवलाननः
वेताळाने असं म्हटल्यावर, त्या प्रश्नांवर हसत, राजाने आपल्या दातांच्या प्रकाशाने उजळलेल्या चेहऱ्याने उत्तर दिलं.
अस्ति चित्तिक्ततात्मेदं ब्रह्माण्डमरिचं फलम् । उत्तरोत्तरसंवृत्तभूतत्वक्परिवेष्टितम्
हे विश्व म्हणजे जणू काही मृगजळासारखं आहे, ते चैतन्याचं फळ आहे आणि एकामागून एक अशा पंचमहाभूतांच्या आवरणांनी वेढलेलं आहे.
तादृशानां सहस्राणि फलानां यत्र सन्ति हि । अस्त्य् उच्चैस् तादृशी शाखा विपुला चलपल्लवा
इथे अशा हजारो फळांची गर्दी आहे; आणि त्यात एक मोठी, रुंद, हलणाऱ्या पानांनी सजलेली फांदीही आहे.
तादृशीनां सहस्राणि शाखानां यत्र सन्त्य् अथ । तादृशो ऽस्ति महावृक्षो दुर्लक्ष्यो विपुलाकृतिः
इथे अशा हजारो फांद्या आहेत; आणि त्यात एक मोठं, विशाल आणि सहज न दिसणारं असं झाड आहे.
यत्र सन्ति सहस्राणि तादृशानां महीरुहाम् । तादृशं वनम् अस्त्य् उच्चैर् अनन्ततरुगुल्मकम्
इथे अशा हजारो मोठी झाडं आहेत; आणि त्यात एक उंच, अनंत झाडांनी व झुडपांनी भरलेलं असं वन आहे.
तादृशानां सहस्राणि वनानां यत्र सन्त्य् अथ । तादृग् अस्ति बृहच् छृङ्गम् अत्युच्चैर् भरिताकृति
इथे अशा हजारो जंगलं आहेत आणि तिथेच एक फार मोठं, उंच आणि भव्य डोंगरशिखर आहे.
तादृशानां सहस्राणि शृङ्गाणां यत्र सन्त्य् अथ । तादृशो ऽस्ति महाशैलः पूरिताखिलदिक्तटः
इथे अशा हजारो शिखरं आहेत आणि तिथेच एक मोठा पर्वत आहे, जो सर्व दिशांना व्यापून आहे.
तादृशानां सहस्राणि शैलानां यत्र सन्त्य् अथ । तादृशो ऽस्त्य् अतिविस्तीर्णो देशो विपुलकोटरः
इथे अशा हजारो पर्वत आहेत आणि तिथेच एक अत्यंत विस्तीर्ण, मोठ्या गुहांनी भरलेला प्रदेश आहे.
तादृशानां सहस्राणि देशानां यत्र सन्त्य् अथ । तादृग् अस्ति बृहद् द्वीपं महाह्रदनदीवृतम्
इथे अशा हजारो प्रदेश आहेत आणि तिथेच एक मोठा बेट आहे, जो मोठ्या सरोवरांनी आणि नद्यांनी वेढलेला आहे.
तादृशानां सहस्राणि द्वीपानां यत्र सन्त्य् अथ । तादृग् अस्ति महीपीठं विचित्ररचनान्वितम्
जिथे अशा हजारो द्वीपांचे अस्तित्व आहे, तिथे एक अद्भुत रचनेने सजलेली भूमी आहे.
तादृशीनां सहस्राणि पृथ्वीनां यत्र सन्त्य् अथ । तादृग् अस्ति जगत् स्फारं महाभुवनपञ्जरम्
जिथे अशा हजारो पृथ्वी आहेत, तिथे एक विशाल जग आहे, जणू काही एक मोठे विश्वमंडळच.
तादृशानां सहस्राणि जगतां यत्र सन्त्य् अथ । तादृग् अस्ति महच् चाण्डं चण्डाडम्बरपीठवत्
जिथे अशा हजारो जगं आहेत, तिथे एक मोठं अंड आहे, जणू काही गोंधळाने भरलेलं मोठं आसनच.
तादृशानां सहस्राणि यत्राण्डाणां तरङ्गकः । तादृशो ऽविरतस्पन्दो विपुलो ऽस्त्य् अथ सागरः
जिथे अशा हजारो अंडांची लाटा उसळतात, तिथे एक अखंडपणे हलणारा, विशाल असा सागर आहे.
तादृक्सागरलक्ष्याणि तरङ्गो यत्र पेलवः । तादृशस् स्वविलासात्मा निर्मलो ऽस्ति महार्णवः
एक विशाल, निर्मळ समुद्र आहे, ज्याचा स्वभावच स्वतःच्या लहरींमध्ये आनंद मानणारा आहे. त्या समुद्रातील एक हलकी लाटसुद्धा हजारो अशा समुद्रांची चिन्हे स्वतःमध्ये घेऊन जाते.
तादृंश्य् अब्धिसहस्राणि यस्योदरजलान्य् अथ । तादृशो ऽस्ति पुमान् कश्चिद् अत्युच्चैर् भरिताकृतिः
असा एक महान पुरुष आहे, जो अत्यंत उंच आणि तेजस्वी आहे, ज्याच्या पोटातील पाण्यात हजारो असे समुद्र सामावलेले आहेत.
तादृशानां नृणां लक्षैर् यस्य मालोरसि स्थिता । प्रधानं सर्वसत्तानां तादृशो ऽस्त्य् अपरः पुमान्
असा आणखी एक पुरुष आहे, जो सर्व सृष्टीतील प्रमुख आहे, ज्याच्या गळ्यातील हारावर अशा असंख्य पुरुष विसावले आहेत.
तादृशानां सहस्राणि पुरुषाणां महात्मनाम् । स्फुरन्ति मण्डले यस्य स्वतनूरुहजालवत्
अशा महान आत्म्यांचे हजारो पुरुष आहेत, ज्यांचे मंडळ त्यांच्या स्वतःच्या अंगावरील केसांच्या जाळ्यासारखे चमकत असतात.