मुहूर्तम् एव निर्वाणं यदि चेतः परे पदे । तत् तत्परिणतं विद्धि तत्रैवास्वादम् आगतम्
जर मन अगदी थोड्या वेळासाठी जरी त्या परम अवस्थेत विलीन झालं, तर समजावं की ते पूर्णपणे बदललं आहे आणि तिथेच त्याला सर्वोच्च आनंदाची चव मिळते.
यदि साङ्ख्येन विश्रान्तं चेतो योगेन वा पदे । क्षणं तत् सत्त्वतां यातं न भूयः परिजायते
सांख्य किंवा योग यांच्या सहाय्याने जर मन त्या अवस्थेत शांत झालं, तर त्या क्षणी ते निर्मळ होतं आणि पुन्हा उगवत नाही.
चेतो विगलिताविद्यं सत्त्वशब्देन कथ्यते । दग्धं संसारबीजं तन् न दद्याद् अङ्कुरं पुनः
मन जेव्हा अज्ञानातून मुक्त होतं, तेव्हा त्याला 'सत्त्व' असं म्हणतात; त्याचं संसाराचं बीज जळून जातं आणि पुन्हा अंकुरत नाही.
ज्ञश् चिद्विगलिताविद्यस् सत्त्वस्थश् शान्तवासनः । समं शून्योपमं शान्तं ज्योतिः पश्यति शाम्यति
जो ज्ञानी अज्ञानातून मुक्त झालेल्या चैतन्यात, सत्त्वात स्थिर राहतो आणि ज्याच्या वासनाही शांत झाल्या आहेत, तो माणूस एकसारखी, आकाशासारखी शांत ज्योत पाहतो आणि पूर्ण शांत होतो.
विगलिताज्ञपदं विमलं मनस् सुभग सत्त्वम् इतीह हि कथ्यते । न पुनर् एति कलामलिनं पदं कनकताम् इव ताम्रम् उपागतम्
अज्ञानाची स्थिती मागे टाकून मन जेव्हा पूर्णपणे निर्मळ आणि सुंदर होतं, तेव्हा त्याला इथे 'सत्त्व' असं म्हणतात. एकदा असं निर्मळ झालेलं मन पुन्हा कधीही अशुद्ध अवस्थेत जात नाही, जसं शुद्ध झालेलं सोनं पुन्हा तांबं होत नाही.
जीवो ऽजीवीभवत्य् आशु याति चित्तम् अचित्तताम् । विचाराद् इत्य् अविद्यान्तो मोक्ष इत्य् अभिधीयते
जीव लवकरच जीवपण सोडतो आणि मनही मनपणाच्या पलीकडे जातं; विचाराने अज्ञानाचा शेवट होतो—यालाच मुक्ती म्हणतात.
मृगतृष्णाजलम् इव सर्गो ऽहन्तादि दृश्यते । असद् एव मनाग् एव तद् विचारात् प्रलीयते
'मी'पणापासून सुरू होणारा हा सृष्टीचा भास मृगजळासारखा दिसतो; तो खरा नाही आणि थोडं जरी विचार केलं, तरी तो नाहीसा होतो.
संसृतिस्वप्नविश्रान्तौ वेतालोदाहृतान् इमान् । प्रश्नान् आकर्णय शुभान् प्रसङ्गात् स्मृतिम् आगतान्
संसाराच्या स्वप्नासारख्या विश्रांतीत असताना, वेताळांच्या गोष्टींमध्ये आलेले हे शुभ प्रश्न, प्रसंगानुसार आठवणीत आलेले, लक्ष देऊन ऐक.
अस्ति विन्ध्यमहाटव्यां वेतालो विपुलाकृतिः । स किञ्चिन् मण्डलं गर्धाद् आजगाम जिघत्सया
विंध्याच्या घनदाट जंगलात एक मोठ्या आकाराचा वेताळ राहत होता. त्याला भूक लागली म्हणून तो एका भागाकडे गेला.
स वेतालो ऽवसत् पूर्वं कस्मिंश्चित् सज्जनास्पदे । बहुबल्युपहारेण नित्यतृप्ततया सुखी
तो वेताळ पूर्वी एका सज्जन लोकांच्या ठिकाणी राहत असे. तिथे त्याला भरपूर बलदायी नैवेद्य मिळत असल्याने तो नेहमी तृप्त आणि आनंदी असे.
निर्निमित्तं निरागस्कं न तेनासौ पुरोगतम् । क्षुधितो ऽपि नरं हन्ति सङ्गो हि न्यायदैशिकः
तो वेताळ कारणाशिवाय किंवा आसक्तीने काहीच करत नसे. भुकेला असतानाही तो माणसाला मारत नसे, कारण संगती नेहमी न्यायाच्या मार्गानेच होते.
स कालेनाटवीगेहो जगाम नगरान्तरम् । न्याययुक्त्या जनं भोक्तुं क्षुधा समभिचोदितः
काळानुसार तो जंगलातला वेताळ दुसऱ्या नगरीत गेला. तिथे त्याला भूक लागली म्हणून त्याने न्यायाने लोकांना खाण्याचा विचार केला.
तत्र प्राप स भूपालं रात्रिचर्याविनिर्गतम् । तम् आह घनघोरेण शब्देनोग्रनिशाचरः
तेथे त्याला एक राजा भेटला, जो रात्रीच्या वेळी बाहेर पडला होता. त्या भीषण रात्रीच्या भटक्याने गडगडणाऱ्या आणि भयंकर आवाजात त्याला हाक मारली.
राजंल् लब्धो ऽसि भीमेन वेतालेन मयाधुना । क्व गच्छसि विनष्टो ऽसि भवान् भोजनम् अद्य मे
राजा, आता मी, बलाढ्य वेताळ, तुला पकडले आहे. कुठे चाललास? आज तू माझ्या जेवणाचा शिकार होणार आहेस.
भो रात्रिचर निर्न्यायं मां चेद् अत्सि बलाद् इह । तत् ते सहस्रधा मूर्धा स्फुटिष्यति न संशयः
अरे रात्रीच्या भटक्या, जर तू मला इथे अन्यायाने आणि जबरदस्तीने खाल्लंस, तर तुझं डोकं हजार तुकड्यांत फुटेल—यात काहीच शंका नाही.
न त्वाम् अद्म्य् अहम् अन्यायं न्यायो ऽयं तु मयोच्यते । राजासि सकलाशाश् च पूरणीयास् त्वयार्थिनाम्
मी तुला अन्यायाने खाणार नाही; मी फक्त नियम सांगतो आहे: तू राजा आहेस, आणि मागणाऱ्यांच्या सर्व इच्छा पूर्ण करणं हे तुझं कर्तव्य आहे.
ममेमाम् अर्थितां राजन् सम्भवार्थं प्रपूरय । प्रश्नान् इमान् मयोक्तांस् त्वं सम्यग् व्याख्यातुम् अर्हसि
राजा, माझ्या या विचारासाठी केलेल्या विनंतीची तू पूर्तता कर. मी विचारलेले हे प्रश्न तू नीट समजावून सांगावेत.
कस्य सूर्यस्य रश्मीनां ब्रह्माण्डान्य् अणवः कृशाः । कस्मिन् स्फुरन्ति पवने महागगनरेणवः
सूर्याच्या किरणांचे, ब्रह्मांडातील सूक्ष्म कणांचे खरे मालक कोण? हे मोठे आकाशातील धूळकण कुठल्या वाऱ्यात चमकतात, कुठल्या वाऱ्यात फिरतात?
स्वप्नात् स्वप्नान्तरं गच्छञ् शतशो ऽथ सहस्रशः । त्यजन् न त्यजति स्वच्छं कस् स्वरूपं प्रभासुरम्
शेकडो, हजारो स्वप्नांतून एकामागून एक जात असतानाही, सोडूनही न सोडता, जो नेहमीच निर्मळ राहतो, त्याचे हे तेजस्वी खरे स्वरूप कोणाचे आहे?
रम्भास्तम्भो यथा पत्त्रमात्रम् एव पुनः पुनः । अन्तर् अन्तस् तथान्तश् च तथा को ऽणुस् स एव हि
जसे केळीच्या खोडात पुन्हा पुन्हा फक्त पातळ आवरणेच असतात, तसेच आत आणि आत, पुन्हा आत, तोच खरा सूक्ष्म तत्त्व कोण आहे?
ब्रह्माण्डाकाशभूतौघसूर्यमण्डलमेरवः । अपरित्यजतो ऽणुत्वं कस्याणोः परमाणवः
ब्रह्मांडातील आकाश, पंचमहाभूतांचा समूह, सूर्याचं गोल आणि पर्वत — हे काहीही सोडून न देता, सूक्ष्मपणा किंवा अगदी लहानपण कोणाचं असू शकतं?
कस्यानवयवस्यैव परमाणुमहागिरेः । शिलान्तर् निबिडैकान्तरूपो मज्जा जगत्त्रयी
अखंड सूक्ष्मतेचं, अगदी लहान कणाचं किंवा मोठ्या पर्वताचं, जगाचं त्रिकाळ स्वरूप जणू एखाद्या कडक दगडाच्या आत लपलेल्या मज्जेसारखं कुणाच्या आत दडलेलं आहे?
इति कथयसि चेन् न मे दुरात्मंस् तद् इह निगीर्य भवन्तम् आत्मघातिन् । फलम् इव तव मण्डलं ग्रसेयं प्रसभम् उपेत्य जगद् यथा कृतान्तः
जर तू असं उत्तर दिलं नाहीस, दुष्ट मना, तर इथेच आणि आत्ताच, तुला गिळून, स्वतःचं नुकसान करणाऱ्या तुझ्या मंडळाला मी मृत्यू जसा जगाला गिळतो तसंच जबरदस्तीने संपवीन.
इत्य् उक्तवति वेताले वक्तुं प्रश्नान् विहस्य सः । उवाच वचनं राजा दन्तांशुधवलाननः
वेताळाने असं म्हटल्यावर, त्या प्रश्नांवर हसत, राजाने आपल्या दातांच्या प्रकाशाने उजळलेल्या चेहऱ्याने उत्तर दिलं.
अस्ति चित्तिक्ततात्मेदं ब्रह्माण्डमरिचं फलम् । उत्तरोत्तरसंवृत्तभूतत्वक्परिवेष्टितम्
हे विश्व म्हणजे जणू काही मृगजळासारखं आहे, ते चैतन्याचं फळ आहे आणि एकामागून एक अशा पंचमहाभूतांच्या आवरणांनी वेढलेलं आहे.
तादृशानां सहस्राणि फलानां यत्र सन्ति हि । अस्त्य् उच्चैस् तादृशी शाखा विपुला चलपल्लवा
इथे अशा हजारो फळांची गर्दी आहे; आणि त्यात एक मोठी, रुंद, हलणाऱ्या पानांनी सजलेली फांदीही आहे.
तादृशीनां सहस्राणि शाखानां यत्र सन्त्य् अथ । तादृशो ऽस्ति महावृक्षो दुर्लक्ष्यो विपुलाकृतिः
इथे अशा हजारो फांद्या आहेत; आणि त्यात एक मोठं, विशाल आणि सहज न दिसणारं असं झाड आहे.
यत्र सन्ति सहस्राणि तादृशानां महीरुहाम् । तादृशं वनम् अस्त्य् उच्चैर् अनन्ततरुगुल्मकम्
इथे अशा हजारो मोठी झाडं आहेत; आणि त्यात एक उंच, अनंत झाडांनी व झुडपांनी भरलेलं असं वन आहे.
तादृशानां सहस्राणि वनानां यत्र सन्त्य् अथ । तादृग् अस्ति बृहच् छृङ्गम् अत्युच्चैर् भरिताकृति
इथे अशा हजारो जंगलं आहेत आणि तिथेच एक फार मोठं, उंच आणि भव्य डोंगरशिखर आहे.
तादृशानां सहस्राणि शृङ्गाणां यत्र सन्त्य् अथ । तादृशो ऽस्ति महाशैलः पूरिताखिलदिक्तटः
इथे अशा हजारो शिखरं आहेत आणि तिथेच एक मोठा पर्वत आहे, जो सर्व दिशांना व्यापून आहे.