सदृशाचारजन्मानस् त एवान्ये च भूरिशः । भूयो भूयो विवर्तन्ते सर्गेष्व् अप्स्व् इव वीचयः
ज्यांचे आचार आणि जन्म सारखे आहेत, तसेच इतरही अनेक, सृष्टीच्या फेरफारात पुन्हा पुन्हा उदयाला येतात, जसे पाण्यात लाटा उठतात.
अत्यन्तसदृशाः केचित् केचिद् अर्धसमक्रमाः । केचिद् ईषत्समाः केचिन् न कदाचित् पुनस् तथा
काही अगदी तंतोतंत सारखे असतात, काही अर्धवट जुळणारे, काही थोडेसेच मिळतेजुळते, तर काही कधीच पुन्हा तसे होत नाहीत.
एवम् एषातिवितता माया मनसि मोहिनी । क्षणो नेहास्ति नो कल्पः प्रतिपत्तिर् हि जृम्भते
अशी ही अफाट मायाजाल मनात मोह निर्माण करतं; इथे ना क्षण आहे ना युग, फक्त खरी जाणीवच प्रकट होते.
क्वैकविंशत्यहोरात्रा अनन्ताः क्व कुयोनयः । क्व तासाम् उपलम्भो ऽलम् अहो भीमा मनोगतिः
इथे एकवीस दिवस-रात्र कुठे आहेत, अनंतपण कुठे आहे, चुकीचे मार्ग कुठे आहेत? त्यांचं मिळणं कुठे आहे? अहो, मनाची वाट किती भयंकर आहे!
प्रतिभामात्रम् एवेदम् इत्थं विकसितं सितम् । नानाकलहकल्लोलचलं प्रातर् इवाम्बुजम्
हे सर्व फक्त चेतनेच्या एका झलकासारखं आहे, असंच ते उजळून उमलतं, पण वेगवेगळ्या वादांच्या लाटांनी हलतं, जणू सकाळच्या वेळी उमलणारं कमळ.
जातं संवेदनाद् एव शुद्धाद् इदम् अशुद्धवत् । संसारजालम् अखिलं वह्निर् वह्निकणाद् इव
हे सगळं संसाराचं जाळं शुद्ध जाणिवेतूनच जन्मतं, जरी ते अशुद्ध वाटलं तरी; जसं अग्नीच्या ठिणगीपासून मोठा अग्नी पेटतो.
प्रत्येकम् एवम् उदितः प्रतिभासषण्डष् षण्डान्तरेष्व् अपि च तत्र विचित्रषण्डाः । सर्वे स्वयं ननु च ते च मिथो न मिथ्या सर्वात्मनि स्फुरति कारणकारणे ऽस्मिन्
प्रत्येक ठिकाणी अशा प्रकारे अनेक रूपे प्रकट होतात; आणि त्या प्रत्येक रूपातही अनेक विचित्र प्रकार दिसतात. ही सर्व रूपे स्वतःमध्येच अस्तित्वात आहेत, आणि जरी ती एकमेकांशी संबंधीत वाटतात, तरी ती खोटी नाहीत, कारण या सर्वांच्या आत्म्यात, कारण आणि परिणाम दोन्ही एकत्रितपणे प्रकट होतात.
मुनिनायक तं भिक्षुं गत्वा सम्बोधयन्त्व् अमी । नरा मत्प्रहिताश् शीघ्रं चीनबुद्धकुटीगतम्
मुनींच्या प्रमुखा, मी पाठवलेले हे लोक लवकरच जाऊन त्या भिक्षूला, जो चीनमधील बुद्धमंदिरात आहे, जागृत करतील.
राजंस् तस्य महाभिक्षोस् स देहः प्राणवर्जितः । क्लेदं वैवर्ण्यम् आयातो नासौ जीवितभाजनम्
राजा, त्या महान भिक्षूचे शरीर आता प्राणरहित झाले आहे; ते ओलसर आणि रंगहीन झाले असून, आता ते जीवनाचे पात्र राहिले नाही.
तस्य भिक्षोश् च जीवो ऽसौ भूत्वा पद्मजसारसः । जीवन्मुक्तस् स्थितो भूयो नासौ संसृतिभाजनम्
त्या भिक्षूचा जीव आता कमळातून जन्मलेल्या सारासारखा झाला आहे; तो मुक्त अवस्थेत स्थिर आहे आणि आता जन्ममरणाच्या फेरात राहिलेला नाही.
तद्गृहे मासपर्यन्ते बलान् निष्कासितार्गडाः । अन्तर् आलोकयिष्यन्ति भिक्षुम् अक्षुण्णमानसम्
त्या घरात, एक महिना, रक्षकांनी जबरदस्तीने बाहेर काढले तरी, ते आतून त्या भिक्षूकाकडे पाहतील ज्याचे मन अजिबात डळमळलेले नाही.
अन्येनैव स देहेन भिक्षुर् मुक्तो व्यवस्थितः । कथं प्रबोध्यते नष्टं तद्विहारे शरीरकम्
तो मुक्त भिक्षूक दुसऱ्या देहात तिथेच आहे; मग त्या वास्तूत पडून राहिलेल्या जुन्या देहाला कोण जागं करू शकतं?
एषा गुणमयी माया दुर्बोधेन दुरत्यया । नित्यं सत्यावबोधेन सुखेनैवातिवाह्यते
ही गुणांनी बनलेली माया समजायला कठीण आणि ओलांडायला अवघड आहे; पण जे नेहमी सत्याची जाणीव ठेवतात त्यांना ती सहज पार करता येते.
असत्यैव कृतारम्भा हेम्नः कटकता यथा । प्रतिभासविपर्यासमात्रकारणकोदया
मायेची सगळी कामं खोट्या आधारावर उभी असतात, जशी सोन्याच्या वस्तूवर केलेली पॉलिश; ती फक्त भासाच्या गोंधळातूनच निर्माण होते.
परमात्मन एवेयम् इत्थं मायेति मीयते । तरङ्गतेव पयसि प्रेक्षामात्रविनाशिनी
हीच परब्रह्माची माया आहे; जशी पाण्यातील लाट पाहताक्षणी नाहीशी होते, तशीच ही देखील फक्त जाणिवेनेच नाहीशी होते.
ज्ञो ऽपि दृश्यमयाद् दीर्घस्वप्नात् स्वप्नान्तरं व्रजन् । एवं नान्यत्वम् आयाति विवेकात् सर्वगात्मदृक्
जरी जाणणारा, दृश्यांनी बनलेल्या दीर्घ स्वप्नातून दुसऱ्या स्वप्नात जात असला, तरी विवेकामुळे सर्वत्र आत्माच पाहणारा वेगळेपणाला जात नाही.
यो यो ऽस्य प्रतिभासस् स्याद् आत्मैव स स बोधतः । स एवोदेति संसारकरञ्जवनगुल्मदृक्
त्याच्यासमोर जे जे दिसते, ते सर्व आत्माच आहे हे जाणावं; जसे मृगजळात गवताचा गुच्छ दिसतो, तसंच हे जग देखील त्याच आत्म्याचं रूप आहे.
प्रत्येकं भूतम् उदितं पृथक् संसारमण्डलम् । भिक्षोस् स्वप्नान्तरम् इव पराद् वीचिर् इवाम्भसः
प्रत्येक निर्माण होणारे जीव म्हणजे वेगळं विश्वचक्र आहे; जसं भिक्षुकासाठी दुसरं स्वप्न किंवा पाण्यातील दुसरी लाट.
प्रसृतः पद्मजाद् एव जगत्स्वप्नो ऽयम् आदितः । तथैवाथ स्वचित्तोत्करूढस् सर्वजनं प्रति
हे जग म्हणजे कमळातून जन्मलेल्या ब्रह्मदेवापासूनच सुरू झालेला एक स्वप्न आहे; आणि नंतर ते प्रत्येकाच्या स्वतःच्या मनात ठामपणे रुजलेले असते.
आपितामहम् आभाति सर्गस् स्वप्नविलासवत् । प्रत्येकम् उदितस् तेन ब्रह्माण्डानीह कोटिशः
सृष्टी प्रत्येकाला ब्रह्मदेवाकडून निर्माण झाल्यासारखी, स्वप्नातील खेळासारखी वाटते; म्हणून येथे असंख्य ब्रह्मांडं प्रत्येकाच्या दृष्टीने वेगवेगळी उगवलेली आहेत.
स्फुरन् परस्मिन् प्रत्येकं जीवः पश्यति विभ्रमम् । हृदये ऽर्थसमर्थं च स्वप्नवद् दीर्घम् आन्तरम्
प्रत्येक जीव परमात्म्यात प्रकट होऊन, या जगात गोंधळ पाहतो; आणि आपल्या हृदयात अर्थपूर्ण गोष्टींनी भरलेला, स्वप्नासारखा दीर्घ अंतर्गत अनुभव घेतो.
चित्सत्तामात्रसामान्यप्रतीतिच्युतिमात्रतः । जरामरणदुःखानां कश्चिद् भाजनतां गतः
फक्त शुद्ध चैतन्याच्या सामान्य जाणिवेच्या येण्या-जाण्यामुळे, कोणी तरी वृद्धत्व आणि मृत्यूच्या दुःखांचा पात्र होतो.
पातालं ब्रह्मलोकं वा चिच् चमत्कृतिशालिनी । चित्तांशस्पन्दमात्रेण कृत्वा कृत्वैव संस्थिता
पाताळ असो वा ब्रह्मलोक असो, ही चेतना नेहमीच आश्चर्याने भरलेली असते आणि मनाच्या एका लहरीनेच ती या सर्व जगांची निर्मिती करून पुन्हा पुन्हा त्यातच स्थिर राहते.
चित् स्पन्दरूपिणी जीवनाम्नागत्यात्मनात्मनि । अन्यत्रान्येव लुठति भूत्वा सम्भ्रमभारिणी
ही चेतना स्पंदनरूपाने, जीवनशक्ती म्हणून, आपल्या स्वतःच्या स्वरूपात वावरते; आणि इतरत्र ती वेगळ्या रूपात, संभ्रमाने भरलेली, भटकत राहते.
बिभेषि परमात्मात्मा परमात्मन एव किम् । जीवदेहादिनाम्नो ऽस्मात् प्रतिबिम्बाद् इवार्भकः
परमात्मा, तुझ्या स्वतःच्या स्वरूपाला तू का घाबरतोस? जणू एखादं मूल आपल्या प्रतिमेला, म्हणजे जीव, देह वगैरे नावांनी ओळखल्या जाणाऱ्या प्रतिबिंबाला घाबरतं.
ब्रह्मण्य् एव परं ब्रह्म जगद्दृष्ट्यैव सत् स्थितम् । शुद्धाकाशम् इवाकाशे जले जलम् इवामलम्
परब्रह्म हे फक्त ब्रह्ममध्येच असतं, जगाच्या दृष्टीने ते तसंच दिसतं; जसं शुद्ध आकाश आकाशात असतं किंवा निर्मळ पाणी पाण्यात असतं.
लोको ब्रह्मण एवायं जगद्रूपेण तिष्ठतः । बिभेत्य् अन्यतयोपात्तात् प्रतिबिम्बाद् इवार्भकः
हे जग म्हणजेच ब्रह्म आहे, जे विश्वाच्या रूपात वास करते. दुसरेपणाच्या भासामुळे हे जग घाबरते, जसे एखादे मूल स्वतःच्या प्रतिबिंबाला घाबरते.
स्पन्दे ऽस्पन्दीकृते बोधाच् चितस् सञ्ज्ञा विलीयते । साप्य् अलं परिणामेन लीयते ऽग्नौ घृतं यथा
ज्ञानामुळे जेव्हा चित्ताची हालचाल थांबते, तेव्हा मनाची कल्पना नाहीशी होते. तीही रूपांतराने पूर्णपणे विरघळते, जशी तुप ज्वाळेत मिसळते.
चित्स्पन्द एव चित्स्पन्दे सर्वात्मात्मनि जृम्भते । स्पन्दास्पन्दौ जृम्भणादि कल्पितं नात्र वास्तवम्
चैतन्याचा स्पंदन हेच चैतन्यात, सर्वांच्या आत्म्यात उमटते. येथे हालचाल किंवा स्थैर्य, विस्तार किंवा आकुंचन या सगळ्या कल्पना आहेत, प्रत्यक्षात काहीच नाही.
न स्पन्दो ऽस्तीह नास्पन्दो नैकता नापि च द्विता । शुद्धचिन्मात्रम् एवास्ति सर्वं चास्ति यथास्थितम्
इथे ना हालचाल आहे, ना स्थैर्य; ना एकत्व आहे, ना द्वैत. फक्त शुद्ध चैतन्य आहे आणि सर्व काही जसे आहे तसेच आहे.