अनपेक्ष्यैव च प्रश्नम् उवाचाथ मुनीश्वरः । बोधयन्ति बलाद् एव सानुकम्पा हि साधवः
कोणताही प्रश्न न ऐकता, त्या श्रेष्ठ ऋषींनी बोलायला सुरुवात केली; कारण सज्जन लोक दयाळूपणामुळे इतरांना सक्तीनेही उपदेश करतात.
राजन् रघुकुलाकाशशशाङ्क रघुनन्दन । ह्यो मया ध्याननेत्रेण स भिक्षुः प्रेक्षितश् चिरम्
राजा, रघुकुळाचा चंद्र, रघुवंशाचा आनंद, काल मी ध्यानाच्या डोळ्यांनी त्या भिक्षुकाकडे खूप वेळ पाहिलं.
ध्यानेनाहं चिरं भ्रान्तस् तादृग्भिक्षुदिदृक्षया । द्वीपानि सप्त विपुलांस् तथैव कुलपर्वतान्
ध्यान करत मी खूप काळ त्या प्रकारच्या भिक्षुकाला पाहण्याच्या इच्छेने सातही मोठ्या खंडांतून आणि मुख्य पर्वतांवरून भटकत गेलो.
यावत् कुतश्चिद् अप्य् एव भिक्षुर् लब्धो न तादृशः । कथं किल मनोराज्यं बहिर् अप्य् उपलभ्यते
तरीही मला कुठेच असा भिक्षुक सापडला नाही; मग मनाचं राज्य बाहेर कुठे सापडू शकतं का?
ततस् त्रिभागशेषायां रात्रौ पुनर् अहं धिया । उत्तराशान्तरं यातो वेलावात इवार्णवम्
मग, रात्रीचं एक तृतीयांश भाग उरला असताना, मी पुन्हा मनानं उत्तरेकडे वाऱ्यासारखा समुद्राकडे जातो तसा निघालो.
चीननामाथ तत्रास्ति श्रीमाञ् जनपदो महान् । वल्मीकोपरि तत्रास्ति विहारो जिनसंश्रयः
तेथे चीन नावाचं एक समृद्ध आणि मोठं देश आहे; तिथे एका मुंग्यांच्या वारुळावर जैन धर्माला समर्पित असं एक विहार आहे.
तस्मिन् विहारे स्वकुटीकोशे कपिलमूर्धजः । भिक्षुर् दीर्घशया नाम स्थित एवंपरोदयः
त्या निवासात, आपल्या झोपडीमध्ये, पिवळसर केस असलेला एक साधू, दीर्घशया नावाचा भिक्षुक, अशा स्थितीत स्थिर होता.
एकविंशतिरात्रं च तस्यैवंस्थितिशालिनः । दृढार्गडं गृहं ध्यानभङ्गभीता विशन्ति नो
एकवीस रात्री तो भिक्षुक अशी स्थिती राखून होता; त्याच्या ध्यानात व्यत्यय येऊ नये म्हणून, मजबूत घरातही कोणीही प्रवेश केला नाही.
भृत्याः प्रायः किल तथा स तिष्ठति सुभिक्षुकः । अद्यैवं तस्य सम्पन्नं नियतेर् ईदृशी स्थितिः
त्याचे नोकरही बहुतेक वेळा त्याला तसाच सोडून द्यायचे; आज त्या भाग्यवान भिक्षुला नियतीने अशी स्थिती दिली.
रात्रयो ध्याननिष्ठस्य गतास् तस्यैकविंशतिः । स तु वर्षसहस्राणि तथा चित्ते ऽनुभूतवान्
त्या ध्यानमग्न साधूच्या एकवीस रात्री कशा गेल्या कळलेच नाही; पण त्याच्या मनात मात्र ती हजारो वर्षे गेल्यासारखी वाटली.
कस्मिंश्चित् प्राक्तने कल्पे भिक्षुर् एवं पुराभवत् । अद्य त्व् इह द्वितीयो ऽस्ति तृतीयो नोपलभ्यते
काही पूर्वीच्या युगात असा भिक्षुक पूर्वी होता; पण आता इथे दुसरा आहे, तिसरा मात्र कुठेच सापडत नाही.
मया तु पुनर् अन्विष्टश् चेतसा चतुरात्मना । तादृग् भिक्षुस् तृतीयो ऽन्यो जगत्पद्मोदरालिना
पण मी माझ्या चारी बाजूंनी मन लावून शोध घेतला, तेव्हा जगाच्या कमळाच्या गर्भात तसाच आणखी एक, तिसरा भिक्षुक सापडला.
अस्मात् सर्गात् तु नो लब्धस् तृतीयस् तादृगाशयः । अथान्ये लीलया सर्गा मया सम्प्रेक्षितास् ततः
या सृष्टीत तसाच तिसरा मनोवृत्तीचा कोणी सापडला नाही; मग मी गंमत म्हणून इतर सृष्टीही पाहिल्या.
यावत् कस्मिंश्चिद् आकाशकोशशायिनि सर्गके । तृतीयो विद्यते भिक्षुर् ब्राह्मणश् चेदृशक्रमः
शेवटी, एका सृष्टीत, आकाशाच्या पोकळीत विसावलेल्या अवस्थेत, तिसरा भिक्षुक, ब्राह्मण, अशाच क्रमाने सापडला.
एवं तेनैव तेनैव सन्निवेशेन भूरिशः । भविष्यन्त्य् अभवन् सन्ति पदार्थास् सर्गसन्ततौ
अशा प्रकारे, ह्याच रचनेन, अनंत गोष्टी निर्माण झाल्या, नाहीशा झाल्या आणि अजूनही सृष्टीच्या प्रवाहात अस्तित्वात आहेत.
अस्यां सभायाम् अपि ये मुनयो ब्राह्मणा नृपाः । भाव्यम् एवंसमाचारैस् तैर् अन्यैर् अप्य् अनेकशः
या सभेतसुद्धा, ऋषी, ब्राह्मण, राजे आणि इतरही अनेकजण, जसं ठरलं आहे तसंच, पुन्हा पुन्हा तसंच वागतील.
नारदेनामुना भाव्यं पुनर् अन्येन चानघ । एवम् एवात्रिणा भाव्यं पुनर् अन्येन चाधुना
हे पापरहित, या नारदासोबत जसं घडायचं आहे, तसंच पुन्हा दुसऱ्यासोबतही होईल; आणि अत्रीसोबत जसं घडलं, तसंच आत्ता दुसऱ्यासोबतही घडणार आहे.
एवं कलत्रकर्मभ्यां युक्तेनानेन भूरिशः । एवंजन्मादिना भाव्यं व्यासेन च शुकेन च
पत्नी आणि कर्म यांच्या संयोगाने, आणि अशा जन्मांच्या सुरुवातीने, व्यास आणि शुक यांच्या बाबतीतही हे अनेक वेळा घडणार आहे.
जनकेन पुनर् भाव्यं क्रतुना पुलहेन च । अगस्त्येन पुलस्त्येन भृगुणाङ्गिरसापि च
पुन्हा जनक, क्रतू, पुलह, अगस्त्य, पुलस्त्य, भृगु आणि अङ्गिरा यांच्याबरोबरच असेच घडणार आहे.
एत एव तथान्ये च एवंरूपक्रियास्पदम् । चिराच् चिराद् भविष्यन्ति मायेयं वितता यतः
हेच आणि असेच इतरही, अशा स्वरूपाच्या वर्तनाचे केंद्र पुन्हा पुन्हा दीर्घ काळाने होतील, कारण ही माया सर्वत्र पसरलेली आहे.
सदृशाचारजन्मानस् त एवान्ये च भूरिशः । भूयो भूयो विवर्तन्ते सर्गेष्व् अप्स्व् इव वीचयः
ज्यांचे आचार आणि जन्म सारखे आहेत, तसेच इतरही अनेक, सृष्टीच्या फेरफारात पुन्हा पुन्हा उदयाला येतात, जसे पाण्यात लाटा उठतात.
अत्यन्तसदृशाः केचित् केचिद् अर्धसमक्रमाः । केचिद् ईषत्समाः केचिन् न कदाचित् पुनस् तथा
काही अगदी तंतोतंत सारखे असतात, काही अर्धवट जुळणारे, काही थोडेसेच मिळतेजुळते, तर काही कधीच पुन्हा तसे होत नाहीत.
एवम् एषातिवितता माया मनसि मोहिनी । क्षणो नेहास्ति नो कल्पः प्रतिपत्तिर् हि जृम्भते
अशी ही अफाट मायाजाल मनात मोह निर्माण करतं; इथे ना क्षण आहे ना युग, फक्त खरी जाणीवच प्रकट होते.
क्वैकविंशत्यहोरात्रा अनन्ताः क्व कुयोनयः । क्व तासाम् उपलम्भो ऽलम् अहो भीमा मनोगतिः
इथे एकवीस दिवस-रात्र कुठे आहेत, अनंतपण कुठे आहे, चुकीचे मार्ग कुठे आहेत? त्यांचं मिळणं कुठे आहे? अहो, मनाची वाट किती भयंकर आहे!
प्रतिभामात्रम् एवेदम् इत्थं विकसितं सितम् । नानाकलहकल्लोलचलं प्रातर् इवाम्बुजम्
हे सर्व फक्त चेतनेच्या एका झलकासारखं आहे, असंच ते उजळून उमलतं, पण वेगवेगळ्या वादांच्या लाटांनी हलतं, जणू सकाळच्या वेळी उमलणारं कमळ.
जातं संवेदनाद् एव शुद्धाद् इदम् अशुद्धवत् । संसारजालम् अखिलं वह्निर् वह्निकणाद् इव
हे सगळं संसाराचं जाळं शुद्ध जाणिवेतूनच जन्मतं, जरी ते अशुद्ध वाटलं तरी; जसं अग्नीच्या ठिणगीपासून मोठा अग्नी पेटतो.
प्रत्येकम् एवम् उदितः प्रतिभासषण्डष् षण्डान्तरेष्व् अपि च तत्र विचित्रषण्डाः । सर्वे स्वयं ननु च ते च मिथो न मिथ्या सर्वात्मनि स्फुरति कारणकारणे ऽस्मिन्
प्रत्येक ठिकाणी अशा प्रकारे अनेक रूपे प्रकट होतात; आणि त्या प्रत्येक रूपातही अनेक विचित्र प्रकार दिसतात. ही सर्व रूपे स्वतःमध्येच अस्तित्वात आहेत, आणि जरी ती एकमेकांशी संबंधीत वाटतात, तरी ती खोटी नाहीत, कारण या सर्वांच्या आत्म्यात, कारण आणि परिणाम दोन्ही एकत्रितपणे प्रकट होतात.
मुनिनायक तं भिक्षुं गत्वा सम्बोधयन्त्व् अमी । नरा मत्प्रहिताश् शीघ्रं चीनबुद्धकुटीगतम्
मुनींच्या प्रमुखा, मी पाठवलेले हे लोक लवकरच जाऊन त्या भिक्षूला, जो चीनमधील बुद्धमंदिरात आहे, जागृत करतील.
राजंस् तस्य महाभिक्षोस् स देहः प्राणवर्जितः । क्लेदं वैवर्ण्यम् आयातो नासौ जीवितभाजनम्
राजा, त्या महान भिक्षूचे शरीर आता प्राणरहित झाले आहे; ते ओलसर आणि रंगहीन झाले असून, आता ते जीवनाचे पात्र राहिले नाही.
तस्य भिक्षोश् च जीवो ऽसौ भूत्वा पद्मजसारसः । जीवन्मुक्तस् स्थितो भूयो नासौ संसृतिभाजनम्
त्या भिक्षूचा जीव आता कमळातून जन्मलेल्या सारासारखा झाला आहे; तो मुक्त अवस्थेत स्थिर आहे आणि आता जन्ममरणाच्या फेरात राहिलेला नाही.