सर्व एव मृतो जन्तुः पृथक् स्वप्रतिभात्मकम् । पश्यत्य् एवं खरूपो ऽपि देही चामोक्षम् आकुलः
प्रत्येक प्राणी मरणानंतर स्वतःला वेगळा आणि स्वतःची जाणीव असलेला असा अनुभवतो; म्हणूनच, ज्याचं स्वरूप आकाशासारखं आहे, तोही मुक्त नसेल तर अस्वस्थ राहतो.
जीव एष मया तुभ्यं कथितः कथयानया । परात् प्रस्पन्दितात्मेति न भिक्षू राम केवलः
राम, मी तुला हा जीव कसा असतो ते सांगितलं; या सांगण्यावरून, आत्मा परमात्म्यामुळेच हालचाल करतो, आणि फक्त संन्यासीच असं नाही.
मोहान् मोहान्तरं याति जीवो जरढजीवितः । पर्वताग्रपरिभ्रष्टो ह्य् अधो ऽध उपलो यथा
ज्याचं आयुष्य वयोमानानं थकलं आहे, असा जीव एक भ्रम सोडून दुसऱ्या भ्रमात जातो, जणू काही डोंगराच्या टोकावरून घसरलेला दगड सतत खालीच खाली जातो.
परमात्मपदभ्रष्टो जीवस् स्वप्नम् इमं दृढम् । पश्यत्य् अस्माद् अपि स्वप्नाद् याति स्वप्नान्तरं पुनः
परमात्म्याच्या स्थितीतून खाली पडलेला जीव हा ठाम स्वप्न पाहतो; आणि या स्वप्नातून तो पुन्हा दुसऱ्या स्वप्नात प्रवेश करतो.
स्वप्नात् स्वप्ने ऽपि निपतन् मृषैवेदं शिलादृढम् । परिपश्यति देहो ऽन्तर् मायया जर्जरीकृतः
स्वप्नातून स्वप्नात पडत असतानाही, हा जीव मायेमुळे जीर्ण झालेल्या देहाला खोटं असूनही दगडासारखा मजबूत समजतो.
क्वचित् केनचिद् एवैष कदाचिद् वा न वा स्वयम् । देहेन मोहनिद्रातो मुच्यते सम्प्रबुध्यते
कधी कधी, कुठल्या तरी कारणाने किंवा वेळेने, किंवा कदाचित कधीच नाही, हा जीव मोहाच्या झोपेतून जागा होतो आणि देहाच्या बंधनातून मुक्त होतो.
अहो नु विषमो मोहो जीवस्यास्योपजायते । पदाच् च्युतस्य स्तोकेन नानाकारविकारदः
अरे, या जीवाला किती कठीण भ्रम निर्माण होतो! आपल्या खरी स्थितीतून जरासुद्धा खाली घसरला, की त्याला असंख्य रूपं आणि बदलांना सामोरे जावे लागते.
मिथ्याज्ञानोग्रयामिन्या मायया निपुणाद् इदम् । अहो नु खलु वैषम्यं भीमं निजपदच्युतेः
खोट्या ज्ञानाच्या आणि मायेच्या या प्रबळ अंधारामुळे, जेव्हा कोणी आपल्या खरी स्थानातून खाली पडतो, तेव्हा किती भयंकर फरक निर्माण होतो!
भगवन् सर्वदा सर्वं सर्वथैव जगत्स्थितौ । त्वया सम्भवतीत्य् उक्तं मया तच् चानुभूयते
भगवंत, या जगात सर्व काही नेहमी आणि सर्व प्रकारे तुझ्यापासूनच उत्पन्न होतं, असं तुझ्या वचनावरून मला समजलं आणि मी ते अनुभवलंही आहे.
एवंगुणविशिष्टात्मा सुमहात्मन् स भिक्षुकः । क्वचिद् अस्ति न वेत्य् अन्तर् आलोक्य कथयाशु मे
अशा गुणांनी युक्त आणि महान असा तो भिक्षुक कुठेतरी आहे का नाही, हे कृपया आतून पाहून मला लवकर सांग.
अत्र रात्रौ समाधिस्थस् त्रिलोकीमठिकाम् इमाम् । भिक्षुर् एषो ऽस्ति नास्तीति प्रेक्ष्य प्रातर् वदाम्य् अहम्
आज रात्री ध्यानात मग्न असताना या तपस्व्याने हे संपूर्ण त्रैलोक्य एकाच वेळी आहे आणि नाही असे पाहिले; सकाळी मी याबद्दल सांगीन.
मुनाव् एवं कथयति बहिर् मध्याह्नदिण्डिमः । उदभूत् प्रलयक्षुब्धघनगर्जितमांसलः
मुनि असे बोलत असताना, बाहेर दुपारी मोठ्या आवाजात नगाऱ्याचा गजर झाला, जणू काही प्रलयामुळे ढगांची गडगडाट होते.
तत्यजुः पादयोस् तस्य पुष्पाञ्जलिपरम्पराः । नृपाः पौरा विटपिनः पुष्पं वातयुता इव
राजे, नगरातील लोक आणि सभासद यांनी वाऱ्याने उडणाऱ्या फुलांसारखी पुष्पांची माळ सतत त्यांच्या पायांवर अर्पण केली.
पूजयित्वा मुनिश्रेष्ठान् उदतिष्ठत् स विष्टरात् । मुनिना सह भूपाल उदयाद्रेर् इवांशुमान्
मुनिश्रेष्ठांची पूजा करून राजा आपल्या आसनावरून उठला आणि त्या मुनिसोबत उभा राहिला, जणू सूर्य मेरू पर्वतासोबत उगवतो.
सभा तदनु सोत्तस्थौ सप्रणामपरस्परम् । क्रमेण ह्यस्तनेनैव जग्मुः खेचरभूचराः
त्या सभेतील सर्वांनी एकमेकांना नमस्कार करून, हळूहळू आपापल्या मार्गाने निघून गेले. आकाशात वावरणारे आणि पृथ्वीवर राहणारे, जसे काल आले होते तसेच परत गेले.
स्वास्पदेषु यथाशास्त्रम् अहर्व्यापारम् आदृताः । सर्वे सम्पादयाम् आसुर् निजधर्मक्रमोचितम्
सर्वजण आपल्या आपल्या घरी, शास्त्रानुसार ठरलेल्या दैनंदिन कर्तव्यांत मन लावून, आपापले धर्माचे पालन करू लागले.
चिन्तयन्तो मुनिप्रोक्तं महीचरनभश्चराः । ज्ञानं क्षपां क्षणम् इव निन्युः कल्पम् इवापि च
मुनिंनी सांगितलेले विचार करत, पृथ्वीवरचे आणि आकाशातील लोकांनी ती रात्र क्षणासारखी किंवा एखाद्या युगासारखी भासली, अशा रीतीने घालवली.
प्रातः पुनः प्रसृतकार्यपरम्परे ऽस्मिञ् जाते जने खचरभूचरसिद्धसङ्घः । आस्थानलोकरचनेन तथैव तस्थाव् अन्योऽन्यसंवदनपूजितपूज्यलोकः
सकाळी पुन्हा सर्वांच्या दैनंदिन कामांची मालिका सुरू झाली, तेव्हा आकाशातील, पृथ्वीवरील आणि सिद्ध लोकांची सभा आपापल्या जागी बसून, एकमेकांशी संवाद साधत आणि आदर देत, तशीच स्थिर राहिली.
वसिष्ठमुनिसंयुक्ता विश्वामित्रादिसंयुता । स्थितखेचरसिद्धौघा विश्रान्तनृपनायका
वसिष्ठमुनींसह आणि विश्वामित्रादींसह, आकाशात संचार करणारे सिद्धांचे समूह, तसेच विश्रांत झालेले राजांचे प्रमुख, हे सर्व त्या सभेत उपस्थित होते.
सरामलक्ष्मणा सैव तथैवाथ सभा बभौ । सोम्या समसमाभोगा शान्तवात्येव पद्मिनी
तीच सभा राम आणि लक्ष्मण यांच्या सोबत तिथे तेजाने उजळून निघाली होती; तिच्या एकत्र येण्यात सौम्यता आणि समता होती, जणू वाऱ्याचा स्पर्शही न झालेलं शांत कमळाचं तळं.
अनपेक्ष्यैव च प्रश्नम् उवाचाथ मुनीश्वरः । बोधयन्ति बलाद् एव सानुकम्पा हि साधवः
कोणताही प्रश्न न ऐकता, त्या श्रेष्ठ ऋषींनी बोलायला सुरुवात केली; कारण सज्जन लोक दयाळूपणामुळे इतरांना सक्तीनेही उपदेश करतात.
राजन् रघुकुलाकाशशशाङ्क रघुनन्दन । ह्यो मया ध्याननेत्रेण स भिक्षुः प्रेक्षितश् चिरम्
राजा, रघुकुळाचा चंद्र, रघुवंशाचा आनंद, काल मी ध्यानाच्या डोळ्यांनी त्या भिक्षुकाकडे खूप वेळ पाहिलं.
ध्यानेनाहं चिरं भ्रान्तस् तादृग्भिक्षुदिदृक्षया । द्वीपानि सप्त विपुलांस् तथैव कुलपर्वतान्
ध्यान करत मी खूप काळ त्या प्रकारच्या भिक्षुकाला पाहण्याच्या इच्छेने सातही मोठ्या खंडांतून आणि मुख्य पर्वतांवरून भटकत गेलो.
यावत् कुतश्चिद् अप्य् एव भिक्षुर् लब्धो न तादृशः । कथं किल मनोराज्यं बहिर् अप्य् उपलभ्यते
तरीही मला कुठेच असा भिक्षुक सापडला नाही; मग मनाचं राज्य बाहेर कुठे सापडू शकतं का?
ततस् त्रिभागशेषायां रात्रौ पुनर् अहं धिया । उत्तराशान्तरं यातो वेलावात इवार्णवम्
मग, रात्रीचं एक तृतीयांश भाग उरला असताना, मी पुन्हा मनानं उत्तरेकडे वाऱ्यासारखा समुद्राकडे जातो तसा निघालो.
चीननामाथ तत्रास्ति श्रीमाञ् जनपदो महान् । वल्मीकोपरि तत्रास्ति विहारो जिनसंश्रयः
तेथे चीन नावाचं एक समृद्ध आणि मोठं देश आहे; तिथे एका मुंग्यांच्या वारुळावर जैन धर्माला समर्पित असं एक विहार आहे.
तस्मिन् विहारे स्वकुटीकोशे कपिलमूर्धजः । भिक्षुर् दीर्घशया नाम स्थित एवंपरोदयः
त्या निवासात, आपल्या झोपडीमध्ये, पिवळसर केस असलेला एक साधू, दीर्घशया नावाचा भिक्षुक, अशा स्थितीत स्थिर होता.
एकविंशतिरात्रं च तस्यैवंस्थितिशालिनः । दृढार्गडं गृहं ध्यानभङ्गभीता विशन्ति नो
एकवीस रात्री तो भिक्षुक अशी स्थिती राखून होता; त्याच्या ध्यानात व्यत्यय येऊ नये म्हणून, मजबूत घरातही कोणीही प्रवेश केला नाही.
भृत्याः प्रायः किल तथा स तिष्ठति सुभिक्षुकः । अद्यैवं तस्य सम्पन्नं नियतेर् ईदृशी स्थितिः
त्याचे नोकरही बहुतेक वेळा त्याला तसाच सोडून द्यायचे; आज त्या भाग्यवान भिक्षुला नियतीने अशी स्थिती दिली.
रात्रयो ध्याननिष्ठस्य गतास् तस्यैकविंशतिः । स तु वर्षसहस्राणि तथा चित्ते ऽनुभूतवान्
त्या ध्यानमग्न साधूच्या एकवीस रात्री कशा गेल्या कळलेच नाही; पण त्याच्या मनात मात्र ती हजारो वर्षे गेल्यासारखी वाटली.