अग्रस्थबुद्धिसंस्थे ऽस्मिन् कल्पितं प्राप्तुम् इच्छति । यस् स ना नैकनिष्ठत्वात् तदा तन् नाशयेद् द्वयम्
ज्याचे मन समोरच्या हेतूवर स्थिर असते, तोच मनात ठरवलेली गोष्ट मिळवू इच्छितो; पण जर त्याचे मन एकाग्र नसेल, तर दोन्ही गोष्टी हातून जातात.
तस्माद् एकार्थनिष्ठत्वाद् भिक्षुजीवेन रुद्रताम् । प्राप्य सर्वात्मनो लब्धं पदात् सर्वं तथास्थितेः
म्हणून एकाच गोष्टीवर मन एकवटल्याने, भिक्षेवर जगणाऱ्यालाही रुद्राची अवस्था मिळते; आणि सर्वव्यापी स्थिती मिळाल्यावर त्या अवस्थेत सर्व काही प्राप्त होते.
भिक्षुसङ्कल्पजीवानां प्रत्येकं तज् जगत् पृथक् । पश्यन्ति ते च नान्योऽन्यं रुद्रज्ञानाद् ऋते ततः
ज्यांचे जीवन भिक्षुकांच्या संकल्पांवर आधारलेले असते, त्यांना प्रत्येकाला आपापले जग वेगळे दिसते; आणि ते एकमेकांना पाहू शकत नाहीत, फक्त रुद्राच्या ज्ञानामुळेच ते शक्य होते.
अप्रबुद्धाः प्रजायन्ते जीवा जीवात् प्रबोधिनः । तदिच्छयाशु विदुष इव मूर्खास् सुता इव
जागृत न झालेले जीव, इतर जीवांतून जन्म घेतात आणि त्यांच्यातूनच जागृत जीवही निर्माण होतात; जसे ज्ञानी आपल्या इच्छेने पटकन अज्ञानी मुलांना जन्म देतात.
इह विद्याधरो ऽहं स्याम् इह स्याम् अहम् एडिका । इत्य् एकध्यानसाफल्यदृष्टान्तो ऽस्यां क्रियास्थितौ
'इथे मी विद्याधर होऊ शकतो, इथे मी एखादा माशी होऊ शकतो'—एकाच ध्येयावर मन एकाग्र केल्याने कृतीमध्ये मिळणाऱ्या यशाचे हे उदाहरण आहे.
एकत्वं च शतत्वं च मौर्ख्यं पाण्डित्यम् एव च । देवत्वं मानुषत्वं च देशकालक्रियाक्रमैः
एकत्व आणि अनेकत्व, अज्ञान आणि ज्ञान, देवपण आणि माणूसपण—हे सर्व देश, काळ, कृती आणि प्रक्रियेच्या क्रमाने निर्माण होते.
तुल्यकालम् अलङ्कर्तुं धारणाध्यानयत्नतः । सर्वशक्त्यजरूपत्वाज् जीवस्यास्त्य् एव शक्तता
जिवाची शक्ती नेहमी ताजी असते, म्हणून एकाग्रता आणि ध्यानाच्या प्रयत्नामुळे, एकाच वेळी स्वतःला वेगवेगळ्या प्रकारे सजविण्याची क्षमता नक्कीच असते.
अनन्तश् चान्तयुक्तश् च स्वभावो ऽस्य स्वभावतः । सविकासस् ससङ्कोचो हंसस्येव चिदात्मनः
चैतन्याचे स्वभावानेच हे आहे की ते कधी अमर्याद असते, कधी मर्यादित असते, कधी फुलते, कधी आकुंचन पावते — जसे हंस कधी पंख पसरतो, कधी मिटतो.
यद् इच्छति तद् अस्त्य् अङ्ग ननु सम्पद्यते स्वयम् । स्वयंसङ्कल्पितैर् एभिर् देशकालक्रियाक्रमैः
माझ्या प्रिय, ज्या गोष्टीची इच्छा होते ती आपोआप घडतेच, कारण हे देश, काळ आणि कृतीचे क्रम आपणच मनात ठरवतो.
योगिन्यो योगिनश् चेह तिष्ठन्त्य् अन्यत्र यान्ति च । इह चामुत्र चेहन्ते दृष्टम् एतद् अनेकशः
इथे योगिनी आणि योगी राहतात किंवा दुसरीकडे जातात; इथे आणि तिथे, दोन्हीकडे ते वावरतात — हे अनेक वेळा पाहिले आहे.
कार्तवीर्यो गृहे तिष्ठन् ववर्षाम्बुधरो भवन् । विष्णुः क्षीरोदधौ तिष्ठञ् जायते पुरुषो भुवि
कार्तवीर्य आपल्या घरात बसूनच मेघांमधून पाऊस आपल्या घरात आणतो; विष्णू क्षीरसागरात राहून पृथ्वीवर मनुष्यरूपात प्रकट होतो.
पश्वर्थं यान्ति तिष्ठन्त्यो योगिन्यो योगिनीगणे । शक्रस् स्वर्गासने तिष्ठन् याति यज्ञार्थम् उर्वराम्
योगिनी योगींच्या समूहात राहून जनावरांसाठी जातात; इंद्र स्वर्गाच्या आसनावर बसून यज्ञासाठी पृथ्वीवर येतो.
सहस्रम् एकं भवति तथास्मिञ् जगदात्मनि । नृणां शतानि भक्तानां यान्ति सायुज्यतां तनौ
या विश्वात्म्यात एकच जण हजार होतो; शेकडो भक्त त्या देहाशी एकरूप होतात.
एकस् सहस्रं भवति तथा चैष जनार्दनः । एकः कान्तासहस्राणि तुल्यकालं निषेवते
एकच जण हजार होतो, जनार्दनही तसाच; एकजण एकाच वेळी हजारो प्रेयसींना अनुभवतो.
एवं ते भिक्षुसङ्कल्पजीवटब्राह्मणादयः । रुद्रविज्ञानवशतस् स्वसङ्कल्पपुरीर् गताः
अशा प्रकारे, ते भिक्षू, संकल्पाने निर्माण झालेली जिवंत कंकाळं, ब्राह्मण आणि इतर लोक, रुद्राच्या ज्ञानाच्या सामर्थ्याने, स्वतःच्या संकल्पाने तयार केलेल्या नगरींमध्ये गेले.
तत्र भुक्त्वा चिरं भोगान् प्राप्य रुद्रपुरं ततः । गणताम् आप्नुवन्तस् ते स्थास्यन्ति सपरिच्छदाः
त्या ठिकाणी, त्यांनी बराच काळ सुख उपभोगून, मग रुद्राच्या नगरीत पोहोचून, ते त्याचे सेवक होतात आणि आपल्या परिवारासह तिथेच राहतात.
नित्यप्रफुल्तनवकल्पलतालयेषु रुद्रेण सार्धम् उरुरत्नगुलुच्छकेषु । नानाजगत्सु च तदा पुरपत्तनेषु विद्याधरीष्व् अमलमौलिधरा रमन्ते
जिथे नेहमीच फुलणाऱ्या इच्छावेलींनी घरं सजलेली आहेत, रुद्रासोबत, मौल्यवान रत्नांच्या राशींमध्ये, आणि त्या प्रदेशातील विविध जगांत व नगरांमध्ये, शुद्ध मुकुट घालणारे ते लोक विद्याधरींसोबत आनंद करतात.
एष दृष्टो यथानेन भिक्षुणा चेतनाभ्रमः । भूतं प्रत्येकम् एवैवं पृथङ् मृत्वा तु पश्यति
जसा या भिक्षूने चेतनेचा गोंधळ अनुभवला, तसाच प्रत्येक जीव, मरणानंतर, वेगवेगळ्या प्रकारे तोच अनुभव स्वतः पाहतो.
सर्वस्य नाम जीवस्य मृतिजन्ममयी स्थितिः । भवत्य् एव चिदाकाशरूपिणो ऽप्य् आकृतिं गता
प्रत्येक सजीवाचं अस्तित्व जन्म आणि मृत्यू यांच्यानेच बनलेलं असतं; अगदी चैतन्याच्या आकाशासारखा जो आहे, त्यालाही हेच घडतं.
पृथक् प्रत्येकम् अभ्येति खात्मा संसारषण्डकः । पृथग् आमोदसार्थस्य यथा कुसुमषण्डकः
जसं फुलांच्या गटात सुगंध वेगवेगळा प्रवेश करतो, तसंच हे चैतन्याचं स्वरूप प्रत्येक सृष्टीच्या गटात वेगळं वेगळं प्रवेश करतं.
सर्व एव मृतो जन्तुः पृथक् स्वप्रतिभात्मकम् । पश्यत्य् एवं खरूपो ऽपि देही चामोक्षम् आकुलः
प्रत्येक प्राणी मरणानंतर स्वतःला वेगळा आणि स्वतःची जाणीव असलेला असा अनुभवतो; म्हणूनच, ज्याचं स्वरूप आकाशासारखं आहे, तोही मुक्त नसेल तर अस्वस्थ राहतो.
जीव एष मया तुभ्यं कथितः कथयानया । परात् प्रस्पन्दितात्मेति न भिक्षू राम केवलः
राम, मी तुला हा जीव कसा असतो ते सांगितलं; या सांगण्यावरून, आत्मा परमात्म्यामुळेच हालचाल करतो, आणि फक्त संन्यासीच असं नाही.
मोहान् मोहान्तरं याति जीवो जरढजीवितः । पर्वताग्रपरिभ्रष्टो ह्य् अधो ऽध उपलो यथा
ज्याचं आयुष्य वयोमानानं थकलं आहे, असा जीव एक भ्रम सोडून दुसऱ्या भ्रमात जातो, जणू काही डोंगराच्या टोकावरून घसरलेला दगड सतत खालीच खाली जातो.
परमात्मपदभ्रष्टो जीवस् स्वप्नम् इमं दृढम् । पश्यत्य् अस्माद् अपि स्वप्नाद् याति स्वप्नान्तरं पुनः
परमात्म्याच्या स्थितीतून खाली पडलेला जीव हा ठाम स्वप्न पाहतो; आणि या स्वप्नातून तो पुन्हा दुसऱ्या स्वप्नात प्रवेश करतो.
स्वप्नात् स्वप्ने ऽपि निपतन् मृषैवेदं शिलादृढम् । परिपश्यति देहो ऽन्तर् मायया जर्जरीकृतः
स्वप्नातून स्वप्नात पडत असतानाही, हा जीव मायेमुळे जीर्ण झालेल्या देहाला खोटं असूनही दगडासारखा मजबूत समजतो.
क्वचित् केनचिद् एवैष कदाचिद् वा न वा स्वयम् । देहेन मोहनिद्रातो मुच्यते सम्प्रबुध्यते
कधी कधी, कुठल्या तरी कारणाने किंवा वेळेने, किंवा कदाचित कधीच नाही, हा जीव मोहाच्या झोपेतून जागा होतो आणि देहाच्या बंधनातून मुक्त होतो.
अहो नु विषमो मोहो जीवस्यास्योपजायते । पदाच् च्युतस्य स्तोकेन नानाकारविकारदः
अरे, या जीवाला किती कठीण भ्रम निर्माण होतो! आपल्या खरी स्थितीतून जरासुद्धा खाली घसरला, की त्याला असंख्य रूपं आणि बदलांना सामोरे जावे लागते.
मिथ्याज्ञानोग्रयामिन्या मायया निपुणाद् इदम् । अहो नु खलु वैषम्यं भीमं निजपदच्युतेः
खोट्या ज्ञानाच्या आणि मायेच्या या प्रबळ अंधारामुळे, जेव्हा कोणी आपल्या खरी स्थानातून खाली पडतो, तेव्हा किती भयंकर फरक निर्माण होतो!
भगवन् सर्वदा सर्वं सर्वथैव जगत्स्थितौ । त्वया सम्भवतीत्य् उक्तं मया तच् चानुभूयते
भगवंत, या जगात सर्व काही नेहमी आणि सर्व प्रकारे तुझ्यापासूनच उत्पन्न होतं, असं तुझ्या वचनावरून मला समजलं आणि मी ते अनुभवलंही आहे.
एवंगुणविशिष्टात्मा सुमहात्मन् स भिक्षुकः । क्वचिद् अस्ति न वेत्य् अन्तर् आलोक्य कथयाशु मे
अशा गुणांनी युक्त आणि महान असा तो भिक्षुक कुठेतरी आहे का नाही, हे कृपया आतून पाहून मला लवकर सांग.