संवेदनं सर्ग इतीह शब्दाव् अर्थेन भिन्नौ न कदाचिद् एतौ । वीच्यम्भसी द्वे इति नोचितोक्तिर् ज्ञस्याज्ञतायां त्व् इदम् एव युक्तम्
इथे 'चैतन्य' आणि 'सृष्टी' हे शब्द वेगळे असले तरी अर्थाने ते कधीच वेगळे नाहीत; 'लाट आणि पाणी वेगळे आहेत' असे म्हणणे योग्य नाही—हे अज्ञान्यांसाठीच योग्य आहे, ज्ञानीसाठी नाही.
जीवटब्राह्मणादीनां हंसान्तानां मुनीश्वर । भिक्षुस्वप्नशरीराणां सम्पन्नं किम् अतः परम्
मुनिश्रेष्ठा, जीव, ब्रह्मा, हंस, तपस्वी, भिक्षुक, स्वप्नातील देह—यांना यापलीकडे अजून काय मिळवायचे आहे?
रुद्रेण सह सम्भूय प्रबुद्धास् सर्व एव ते । मिथश् च दृष्टसंसारा रुद्रांशास् सुखिनस् स्थिताः
रुद्रांसो सर्वजण रुद्रांसोबरोबर एकत्र येऊन जागृत झाले; आणि एकमेकांना हा संसार पाहून, रुद्राचे अंश सुखात राहिले.
तेन रुद्रेण तां मायाम् अवलोक्य तथोदिताम् । स्वांशास् ताम् एव संसारस्थितिं ते प्रेषिताः पुनः
त्या रुद्राने जशी ती माया सांगितली होती, तशीच ती माया पाहून, आपल्या अंशांना पुन्हा त्या संसाराच्या स्थितीत पाठवले.
गच्छताशु निजं स्थानं तत्र भुक्त्वा कलत्रकैः । कञ्चित् कालं समं भोगान् मत्सकाशम् उपैष्यथ
लवकरच आपल्या आपल्या ठिकाणी जाऊन, तेथे आपल्या पत्नींसोबत काही काळ सुख उपभोगून, तुम्ही माझ्याकडे याल.
भविष्यथ मदंशा मे गणा मत्पुरभूषणाः । ततो महाप्रलयतो यास्यामस् तत् पदं सह
तुम्ही माझे अंश, माझे गण, माझ्या नगरीचे भूषण व्हाल; आणि मग महाप्रलयानंतर आपण सर्वजण त्या अवस्थेला एकत्र जाऊ.
इत्य् उक्त्वा भगवान् रुद्रस् तेषां सो ऽन्तरधीयत । अन्यसंसारसंस्थानां रुद्राणां मध्यम् आययौ
असं सांगून भगवान् रुद्र तिथून अदृश्य झाला. इतर लोकांमध्ये असलेल्या रुद्रांमध्ये मधला रुद्र प्रकट झाला.
प्रययुस् स्वास्पदं ते ऽपि जीवटब्राह्मणादयः । स्वकलत्रैस् समं देहं क्षपयित्वाथ कालतः
ते जीवंत ब्राह्मण आणि इतरही आपापल्या घरी गेले; आपल्या पत्नींसोबत वेळेप्रमाणे आपलं शरीर संपवलं.
रुद्रलोकं समासाद्य भविष्यन्ति गणोत्तमाः । कदाचिद् व्योम्नि दृश्यन्ते तारकाकारधारिणः
रुद्रलोकात पोहोचून ते सर्वश्रेष्ठ गण होतील; कधी कधी आकाशात तारेसारखी त्यांची रूपं दिसतात.
भिक्षुसङ्कल्परूपास् ते जीवटब्राह्मणादयः । कथं सत्यत्वम् आयातास् सङ्कल्पार्थेष्व् असत्यता
ते जीवंत ब्राह्मण आणि इतर भिक्षुंच्या संकल्परूपात होते; मग संकल्पातून निर्माण झालेल्या गोष्टी खऱ्या नसताना, त्यांना सत्यता कशी मिळाली?
सङ्कल्पसत्यतास्तीशे सङ्कल्पासत्यतास्त्य् अजे । यत्र यन् नास्ति तन् नास्ति यतस् सर्वात्म तत् पदम्
ईश्वरामध्ये संकल्प सत्य असतो; अजोमध्ये संकल्प असत्य असतो. जिथे काहीच नाही, तिथे ते मिळत नाही; कारण सर्वत्र आत्माच आहे, तेच अंतिम स्थान आहे.
यत् स्वप्ने दृश्यते यच् च सङ्कल्पैर् अवलोक्यते । तत् तथा विद्यते तत्र सर्वकालं तदात्मकम्
स्वप्नात जे काही दिसतं आणि संकल्पांमधून जे काही जाणवतं, ते तिथे नेहमीच त्याच्या स्वतःच्या स्वरूपात खरंच अस्तित्वात असतं.
तद्देशकालात्मिकया तयैवावस्थयाप्यते । तद्देशकालात्मिकया गत्या देशान्तरं यथा
ज्या अवस्थेमुळे देश, काळ आणि आत्मा यांचा संगम होतो, त्याच अवस्थेमुळे आपण स्थिर राहतो; आणि त्याच गतीमुळे, जी देश, काळ आणि आत्मा यांचीच आहे, आपण जणू दुसऱ्या ठिकाणी जातो.
देशाद् देशान्तरं यद्वद् यत्नगत्यादिकं विना । न लभ्यते तथा स्वप्नो विना तत्तां न लभ्यते
जसं एका ठिकाणाहून दुसऱ्या ठिकाणी प्रयत्न किंवा हालचाल न करता पोहोचता येत नाही, तसंच स्वप्नही त्याच्या खरीपणाशिवाय मिळू शकत नाही.
सर्वम् अस्ति चितः कोशे यद् यथालोकयत्य् असौ । चित् तत् तथा तदाप्नोति सर्वात्मत्वाद् अविक्षतम्
संपूर्ण जग ही चैतन्याच्या कोशात आहे. चैतन्य जसं काही पाहतं, तसंच ते मिळवतं, कारण ते सर्वव्यापी आणि अखंड आहे.
सङ्कल्पस्वप्नवस्त्व् अङ्ग यया च दशयाप्यते । परमाभ्यासयोगाभ्यां विना सेह न लभ्यते
मित्रा, संकल्प आणि स्वप्नातील वस्तू त्या अवस्थेमुळेच ठरतात; सर्वोच्च साधना आणि योगाशिवाय त्या इथे मिळत नाहीत.
येषां तु योगविज्ञानदृष्टयः फलितास् स्थिताः । सर्वं सर्वत्र पश्यन्ति त एते शङ्करादयः
ज्यांना योगाच्या ज्ञानामुळे दृष्टी परिपक्व झाली आहे, ते सर्वत्र सर्व काही पाहतात; हेच शंकर आणि इतर थोर पुरुष आहेत.
इदम् अग्रगतं वस्तु तथासङ्कल्पितं च यः । प्रार्थयत्य् उभयभ्रंशं स प्राप्नोत्य् उभयाश्रयात्
जे अग्रस्थानी वस्तू आहे आणि जशी कल्पना केली आहे, ती जो इच्छितो, तो दोन्हींचा त्याग मिळवतो, कारण तो दोन्हीवर आधार ठेवतो.
सर्वं ह्य् अभिमतं कार्यम् एकनिष्ठस्य सिध्यति । दक्षिणां ककुभं गच्छन् कः प्राप्नोत्य् उत्तरां दिशम्
एकाच गोष्टीवर मन एकवटल्यास हवी ती प्रत्येक कृती साध्य होते; दक्षिणेकडे चालणारा माणूस कधीच उत्तर दिशेला पोहोचू शकत नाही.
सङ्कल्पार्थपरैर् एव सङ्कल्पार्थो ऽवगम्यते । अग्रस्थार्थपरैर् अग्रसंस्थितो ऽर्थो ऽवगम्यते
ज्यांचे मन ठराविक संकल्पावर केंद्रित असते, तेच त्या संकल्पाचा अर्थ समजू शकतात; आणि ज्यांचे लक्ष समोरच्या ध्येयावर असते, तेच त्या ध्येयाचा अर्थ समजून घेतात.
अग्रस्थबुद्धिसंस्थे ऽस्मिन् कल्पितं प्राप्तुम् इच्छति । यस् स ना नैकनिष्ठत्वात् तदा तन् नाशयेद् द्वयम्
ज्याचे मन समोरच्या हेतूवर स्थिर असते, तोच मनात ठरवलेली गोष्ट मिळवू इच्छितो; पण जर त्याचे मन एकाग्र नसेल, तर दोन्ही गोष्टी हातून जातात.
तस्माद् एकार्थनिष्ठत्वाद् भिक्षुजीवेन रुद्रताम् । प्राप्य सर्वात्मनो लब्धं पदात् सर्वं तथास्थितेः
म्हणून एकाच गोष्टीवर मन एकवटल्याने, भिक्षेवर जगणाऱ्यालाही रुद्राची अवस्था मिळते; आणि सर्वव्यापी स्थिती मिळाल्यावर त्या अवस्थेत सर्व काही प्राप्त होते.
भिक्षुसङ्कल्पजीवानां प्रत्येकं तज् जगत् पृथक् । पश्यन्ति ते च नान्योऽन्यं रुद्रज्ञानाद् ऋते ततः
ज्यांचे जीवन भिक्षुकांच्या संकल्पांवर आधारलेले असते, त्यांना प्रत्येकाला आपापले जग वेगळे दिसते; आणि ते एकमेकांना पाहू शकत नाहीत, फक्त रुद्राच्या ज्ञानामुळेच ते शक्य होते.
अप्रबुद्धाः प्रजायन्ते जीवा जीवात् प्रबोधिनः । तदिच्छयाशु विदुष इव मूर्खास् सुता इव
जागृत न झालेले जीव, इतर जीवांतून जन्म घेतात आणि त्यांच्यातूनच जागृत जीवही निर्माण होतात; जसे ज्ञानी आपल्या इच्छेने पटकन अज्ञानी मुलांना जन्म देतात.
इह विद्याधरो ऽहं स्याम् इह स्याम् अहम् एडिका । इत्य् एकध्यानसाफल्यदृष्टान्तो ऽस्यां क्रियास्थितौ
'इथे मी विद्याधर होऊ शकतो, इथे मी एखादा माशी होऊ शकतो'—एकाच ध्येयावर मन एकाग्र केल्याने कृतीमध्ये मिळणाऱ्या यशाचे हे उदाहरण आहे.
एकत्वं च शतत्वं च मौर्ख्यं पाण्डित्यम् एव च । देवत्वं मानुषत्वं च देशकालक्रियाक्रमैः
एकत्व आणि अनेकत्व, अज्ञान आणि ज्ञान, देवपण आणि माणूसपण—हे सर्व देश, काळ, कृती आणि प्रक्रियेच्या क्रमाने निर्माण होते.
तुल्यकालम् अलङ्कर्तुं धारणाध्यानयत्नतः । सर्वशक्त्यजरूपत्वाज् जीवस्यास्त्य् एव शक्तता
जिवाची शक्ती नेहमी ताजी असते, म्हणून एकाग्रता आणि ध्यानाच्या प्रयत्नामुळे, एकाच वेळी स्वतःला वेगवेगळ्या प्रकारे सजविण्याची क्षमता नक्कीच असते.
अनन्तश् चान्तयुक्तश् च स्वभावो ऽस्य स्वभावतः । सविकासस् ससङ्कोचो हंसस्येव चिदात्मनः
चैतन्याचे स्वभावानेच हे आहे की ते कधी अमर्याद असते, कधी मर्यादित असते, कधी फुलते, कधी आकुंचन पावते — जसे हंस कधी पंख पसरतो, कधी मिटतो.
यद् इच्छति तद् अस्त्य् अङ्ग ननु सम्पद्यते स्वयम् । स्वयंसङ्कल्पितैर् एभिर् देशकालक्रियाक्रमैः
माझ्या प्रिय, ज्या गोष्टीची इच्छा होते ती आपोआप घडतेच, कारण हे देश, काळ आणि कृतीचे क्रम आपणच मनात ठरवतो.
योगिन्यो योगिनश् चेह तिष्ठन्त्य् अन्यत्र यान्ति च । इह चामुत्र चेहन्ते दृष्टम् एतद् अनेकशः
इथे योगिनी आणि योगी राहतात किंवा दुसरीकडे जातात; इथे आणि तिथे, दोन्हीकडे ते वावरतात — हे अनेक वेळा पाहिले आहे.