भ्रमस्यासन्मयस्यास्य जातस्याकाशवर्णवत् । असंवेदनमात्रैकमार्जनीयस्य वस्तुतः
हा भ्रम खरा नसून, आकाशाच्या रंगासारखा निर्माण झालेला आहे; प्रत्यक्षात तो फक्त न जाणण्यानेच नाहीसा होतो.
असन्मयी खरूपैषा वरं सत्तैव लालनी । प्रवर्ततां विनोदाय किम् असन् नः करिष्यति
ही असत्यता आकाशासारखी असून, तिला दुर्लक्ष करणेच उत्तम; केवळ अस्तित्वच जपावे — कारण असत्य आपल्यासाठी काहीच करू शकत नाही.
तत् तान् सर्वान् स्वसंसारान् उत्थायालोकयाम्य् अहम् । कांश्चिद् आलोकदानेन तेभ्य एकीकरोम्य् अहम्
मग मी उठून, माझ्याच सृष्टीतील त्या सर्व जगांकडे पाहतो; काहींना मी जाणीवाचा प्रकाश देतो आणि त्यांच्या सोबत एकरूप होतो.
इति सञ्चिन्त्य रुद्रो ऽसौ तं सर्गं प्रजगाम ह । यत्र भिक्षुर् विहारस्थस् सुप्तश् शव इव स्थितः
अशा विचाराने तो रुद्र त्या सृष्टीत गेला जिथे तो भिक्षुक निवासस्थानी, जणू काही मृतदेहासारखा, हलचाल न करता पडला होता.
बोधयित्वाथ तं भिक्षुं चेतसा चेतनेन च । योजयाम् आस सस्मार भिक्षुर् अप्य् आत्मनो भ्रमम्
मग त्याने त्या भिक्षुला मनाने आणि जाणीवेने जागं केलं; त्याला स्वतःजवळ घेतलं आणि भिक्षुकालाही आपल्या गोंधळाची आठवण झाली.
रुद्रम् आत्मानम् आलोक्य जीवटादिमयं तथा । बोधाद् अविस्मयार्हो ऽपि स्थित्यर्थं विस्मयं ययौ
रुद्र म्हणजेच स्वतःच आहे, हे पाहून—जो सजीव आणि जड अशा सर्व गोष्टींनी बनलेला आहे—ज्ञानामुळे आश्चर्य वाटायला नको असलं तरी, स्थिती टिकावी म्हणून तो आश्चर्यचकित झाला.
अथ रुद्रस् तथा भिक्षुर् द्वाव् एवोत्थाय जग्मतुः । क्वापि जीवटसंसारं चिदाकाशैककोणगम्
मग रुद्र आणि भिक्षुक दोघेही उठले आणि एकत्र कुठेतरी जिवंत प्राण्यांच्या जगात, चैतन्याच्या अवकाशातल्या एका कोपऱ्यात गेले.
तत्र तद्भवनं गत्वा तद् द्वीपं तच् च मण्डलम् । विषयं तं पुरं तच् च तच् च पानवणिग्गृहम्
ते तिथल्या त्या घरात, त्या बेटावर, त्या प्रदेशात, त्या नगरीत, आणि त्या मद्याच्या दुकानात गेले.
सुप्तं ददृशतुर् नष्टसञ्ज्ञं जीवटकं शवम् । स्थापयित्वा वपुर्भारं प्रभ्रान्तं भवभूमिषु
तिथे त्यांनी जीवटकाला झोपलेला, शुद्ध हरपलेला आणि जणू काही प्रेतासारखा पाहिला. त्याने आपले शरीराचं ओझं ठेवून, भवसागरात भटकंती केली होती.
तं प्रबोध्य नियोज्याशु चेतसा चेतनेन च । एकरूपास् त्रिरूपास् ते रुद्रजीवटभिक्षुकाः
त्याला पटकन जागं करून, मनाने आणि चैतन्याने सजग केलं. मग रुद्र, जीवटक आणि भिक्षुक हे तिघेही एकरूप आणि त्रिरूप झाले.
बोधवन्तो ऽप्य् अबुद्धाभा विस्मिता अप्य् अविस्मिताः । बभुस् तूष्णीं स्थिताश् चित्रे कृताकारा इव क्षणम्
त्यांना जाणीव असूनही जणू काही समज नाही, आश्चर्य वाटत असूनही जणू काही काहीच वाटत नाही—असे ते क्षणभर गप्प बसले, एखाद्या चित्रात रंगवलेल्या मूर्तींसारखे.
अथ जग्मुश् च ते सर्वे क्वचिच् चिद्व्योमनि स्थितम् । विप्रसंसारम् आरम्भपरभूतसघुङ्घुमम्
मग ते सगळेजण त्या चैतन्याच्या आकाशात असलेल्या एका ठिकाणी गेले, जिथे सृष्टीच्या आरंभाचा आणि संहाराचा हलका गूंज ऐकू येत होता.
तत्र तद्भवनं गत्वा तद् द्वीपं तच् च मण्डलम् । विषयं तं च तं ग्रामं प्रापुस् ते ब्राह्मणालयम्
ते तिथे त्या घरात, त्या बेटावर, त्या प्रदेशात, त्या गावात पोहोचले आणि शेवटी त्या ब्राह्मणाच्या घरात गेले.
विप्रं ते ददृशुस् सुप्तं कलत्रवलितं गृहे । कण्ठे गृहीतं ब्राह्मण्या बहिर्जीवम् इव स्थितम्
तिथे त्यांनी त्या ब्राह्मणाला घरात झोपलेला पाहिलं, त्याच्या पत्नीने त्याला गळ्यात धरलेलं होतं, जणू त्याचा जीव बाहेरच थांबला आहे असं वाटत होतं.
तं प्रबोध्य नियोज्याशु चेतसा चेतनेन च । तस्थुस् ते बहवो ऽप्य् एके सविस्मयम् अविस्मयाः
त्याला जागं करून, त्याचं मन आणि जाणीव पटापट कामाला लावली. मग तिथे बरेच जण उभे राहिले, काही आश्चर्यचकित झाले, तर काहींना काहीच आश्चर्य वाटलं नाही.
अथ जग्मुश् चिदाकाशकचितं चेतितं च तैः । सामन्तनृपसंसारम् आरम्भभरसुन्दरम्
मग त्यांनी त्या मार्गाने जाणीवेनं भरलेल्या आकाशात प्रवेश केला, जिथे सुरुवातीचं भार आणि सौंदर्य होतं, आणि त्या शेजारच्या राजाच्या राज्यात पोहोचले.
तत्र तद्भवनं प्रापुस् तद् द्वीपं तच् च मण्डलम् । सामन्तं ददृशुर् मत्तं सुप्तं पर्यङ्कपङ्कजे
तिथे त्यांनी त्या राजाचं घर, तो बेट आणि ती जागा गाठली. तिथे त्यांनी शेजारच्या राजाला दारूच्या नशेत, कमळाच्या पलंगावर गाढ झोपलेला पाहिलं.
हेमावदातं हेमाङ्ग्या निहितं कुचकोटरे । भ्रमर्येवान्वितं पद्मकोशसुप्तं मधुव्रतम्
तो सोन्यासारखा उजळ दिसत होता, सोन्यासारख्या अंगाच्या स्त्रीच्या मिठीत, तिच्या छातीवर विसावलेला होता. जणू मधमाशी आणि तिच्या साथीदारासारखा, कमळाच्या पाकळ्यांत झोपलेला मधमाशीच होता.
कान्ताभिर् अभ्यावलितं मञ्जरीभिर् इव द्रुमम् । दीपजालकमध्यस्थं रत्नौघ इव काञ्चनम्
प्रिय स्त्रियांभोवतीं वेढलेला जसा फुलांनी लगडलेला वृक्ष असतो, किंवा दिव्यांच्या जाळ्यात ठेवलेल्या रत्नांच्या गर्दीतले सोनं जसं शोभून दिसतं, तसा तो त्या स्त्रियांमध्ये वेढला गेला.
तं प्रबोध्य नियोज्याशु चेतसा चेतनेन च । तस्थुस् ते बहवो ऽप्य् एवं सविस्मयम् अविस्मयम्
त्याला जागं करून, त्यांच्या मनाने आणि जाणीवेने त्याला लगेच गुंतवलं; त्यातल्याच अनेक जणी तिथेच उभ्या राहिल्या, काही आश्चर्याने, काही अगदी शांतपणे.
अथ ते राजसंसारं जग्मुस् तत्र प्रबोध्य तम् । तेन सार्धम् अथान्यासु भ्रेमुस् संसृतिभूमिषु
मग त्यांनी त्याला राजसंसारात नेलं, तिथेही त्याला जागं केलं; आणि मग त्या सगळ्या त्याच्यासोबत इतर जन्ममरणाच्या प्रदेशांमध्ये भटकू लागल्या.
प्राप्य तां ब्रह्महंसेहां रुद्रतां सर्व एव ते । समाजग्मुर् विरेजुश् च रुद्राणाम् उत्तमं शतम्
त्या सगळ्यांनी ब्रह्महंसाची अवस्था मिळवली, आणि मग त्या सर्वजणी रुद्रपदाला पोहोचल्या; त्या रुद्रांच्या शंभर श्रेष्ठ समूहात सामील होऊन तेजाने उजळून निघाल्या.
एकसंविद् भिन्नतनु चित्रचेष्टम् अचेष्टितम् । एकरूपम् अनेकात्म रूपं च परमेश्वरम्
एकच चेतना वेगवेगळ्या देहांतून प्रकट होते, कधी कृती करते तर कधी काहीच करत नाही, तिचं स्वरूप एकच असलं तरी ती अनेक जीवांच्या रूपात दिसते आणि तीच सर्वश्रेष्ठ परमेश्वर आहे, ज्याला रूप आहे आणि रूप नाही असंही म्हणता येईल.
रुद्राणां तच् छतम् अथ निरावरणचिन्मयम् । सर्वसंसारगं विद्धि स्थितं सर्वजगत्स्थिति
रुद्रांची ही शंभर रूपं म्हणजेच शुद्ध, अडथळ्यांशिवाय असलेली चेतना आहे; ती सर्व सृष्टीत व्यापलेली आहे आणि सगळ्या जगाच्या अस्तित्वात स्थिर आहे, हे जाण.
दश रुद्रशतानीह सन्ति राम महान्ति च । एतद् एकादशं विद्धि संसारं प्रति संस्थितम्
राम, इथे दहा शंभर मोठ्या रुद्रांची रूपं आहेत; त्यातलं हे अकरावं रूप सृष्टीच्या प्रवाहाशी जोडलेलं आहे, असं समज.
यो यो हि यस्य जीवस्य संसारस् समुदेति हि । तत्राप्रबुद्धा जीवौघाः पश्यन्ति न परस्परम्
प्रत्येक जीवासाठी जसा सृष्टीचा प्रवाह निर्माण होतो, तिथे जागृत नसलेले अनेक जीव एकमेकांना ओळखू शकत नाहीत.
मिलन्ति हि मिथो बुद्धास् तरङ्गाम्ब्व् इव वारिधौ । अप्रबुद्धास् स्वतामात्रनिष्ठा लोष्टवद् आस्थिताः
जागृत बुद्धीचे लोक एकमेकांना जसे समुद्रातल्या लाटा व पाणी एकत्र येतात तसे भेटतात; पण जे अजून जागृत नाहीत, ते फक्त आपल्या स्वभावातच रमलेले, मातीच्या गोळ्यासारखे जड राहतात.
यथा द्रवत्वाद् वीच्यम्बून्य् अन्योऽन्यं सम्मिलन्त्य् अलम् । तथा प्रबुद्धा जीवौघा मिथश् चित्त्वान् मिलन्त्य् अलम्
जसे पाण्याचे आणि लाटांचे स्वरूप ओघळते म्हणून त्या सहज एकत्र येतात, तसेच जागृत जीवांची मने एकमेकांत सहज मिसळतात.
प्रत्येकम् उदिताश् चैते संसारे जीवराशयः । चिद्धातोस् सर्वगत्वेन त्व् असत्यास् सत्यवत् स्थिताः
या जगात प्रत्येक जीव स्वतंत्रपणे जन्म घेतो; सर्वत्र पसरलेल्या चैतन्यातून तो निर्माण होतो, आणि खरे नसतानाही खऱ्यासारखा वाटतो.
यद् यद् आखन्यते भूमेस् तत् तन् नाम यथाङ्ग मृत् । सर्वगायाश् चितेर् यद् यद् ऊह्यते तत् तथेह चित्
मातीपासून जे जे आकार बनवले जातात, त्यांना त्यांच्या रूपानुसार नाव मिळते; त्याचप्रमाणे, सर्वत्र पसरलेल्या चैतन्यात जे जे विचारले जाते, त्याला इथे चैतन्य म्हणूनच ओळखले जाते.