अत्र वर्षसहस्राणि चतुर्युगशतानि च । समतीतान्य् अनन्तानि दिनर्तुरचितानि च
इथे हजारो वर्षं आणि शेकडो चातुर्वर्णिक युगे, तसेच असंख्य दिवस आणि ऋतू केव्हाच निघून गेले आहेत.
मम प्रथमम् एव प्राक्स्फुरितस्य परात् पदात् । सत्त्वजातितया रूढो भिक्षुत्वे यो ज्ञताक्रमः
मी सर्वोच्च अवस्थेतून प्रथम प्रकट होण्याच्या आधीपासूनच, जेव्हा मी सत्त्वगुणी भिक्षुक म्हणून स्थिर झालो, तेव्हापासून मिळवलेली शिस्त मला माहीत होती.
भूयो भूयो ऽप्य् अतिक्रम्य गतस्य ब्रह्महंसताम् । स एव प्राक्तनो ऽभ्यासः फलितस् सङ्गमोदयात्
पुन्हा पुन्हा अनेक अवस्थांमधून जात, ब्रह्महंसपद मिळवल्यावरही, तोच पूर्वीचा सराव संगतीच्या उदयामुळे फळाला आला.
दृढाभ्यासो य एवास्य जीवस्योदेत्य् अविघ्नतः । योन्यन्तरशतेनापि तम् एवैषो ऽनुधावति
या जीवामध्ये जो दृढ सराव अडथळ्यांशिवाय निर्माण होतो, तो शंभर जन्मानंतरही त्याच सरावामागेच धावतो.
काकतालीययोगेन कदाचित् साधुसङ्गमात् । अशुभो वासनाभ्यासो जीवस्य विनिवर्तते
कधी कधी अगदी योगायोगाने, किंवा चांगल्या माणसांच्या संगतीमुळे, जीवाच्या मनातील वाईट सवयी आपोआप सुटतात.
सङ्गत्यादिकम् एवैष केवलं स्वोदयं प्रति । प्राक्तनो वासनाभ्यासो हेतुं लघुम् अपेक्षते
अशी संगती वगैरे गोष्टी फक्त आपल्या कर्मानुसार घडतात; जुन्या सवयींना बदलायला फार मोठं कारण लागत नाही.
यद् यद् अभ्यस्यते ऽजस्रम् अन्यदेहान्तरे ऽपि च । जाग्रत्स्वप्नेष्व् असद् अपि तत् सद् इत्य् अनुभूयते
जे काही वारंवार केलं जातं, ते दुसऱ्या जन्मात, जागेपणी किंवा स्वप्नात, खरं नसतानाही खरं वाटू लागतं.
तत् तद् अर्थक्रियाकारि दुःखाय च सुखाय च । उदेति भावना तस्माद् भावनाभावनं जयः
मनातली कल्पना कधी सुख तर कधी दुःख देणारी ठरते; म्हणून कल्पना करणे थांबवणं हेच खऱ्या अर्थाने जिंकणं आहे.
भावनैव स्वम् आत्मानं देहो ऽयम् इति पश्यति । स्वसत्तामात्रविस्तारं तं गुल्मत्वम् इवाङ्कुरः
कल्पनाच आपल्याच अस्तित्वाला हे शरीर समजते, जशी एखाद्या झाडाचा अंकुर म्हणजे त्याच झाडाचा विस्तार असतो.
भावना प्रेक्ष्यमाणैषा न किञ्चिद् अपि शिष्यते । नैव विद्यत एवेति तद्भ्रमेणालम् अस्तु नः
ही कल्पना नीट पाहिली तर काहीच उरत नाही; खरंतर ती अस्तित्वातच नाही — मग या भ्रमाचा आपल्याशी काही संबंध ठेवू नका.
भ्रमस्यासन्मयस्यास्य जातस्याकाशवर्णवत् । असंवेदनमात्रैकमार्जनीयस्य वस्तुतः
हा भ्रम खरा नसून, आकाशाच्या रंगासारखा निर्माण झालेला आहे; प्रत्यक्षात तो फक्त न जाणण्यानेच नाहीसा होतो.
असन्मयी खरूपैषा वरं सत्तैव लालनी । प्रवर्ततां विनोदाय किम् असन् नः करिष्यति
ही असत्यता आकाशासारखी असून, तिला दुर्लक्ष करणेच उत्तम; केवळ अस्तित्वच जपावे — कारण असत्य आपल्यासाठी काहीच करू शकत नाही.
तत् तान् सर्वान् स्वसंसारान् उत्थायालोकयाम्य् अहम् । कांश्चिद् आलोकदानेन तेभ्य एकीकरोम्य् अहम्
मग मी उठून, माझ्याच सृष्टीतील त्या सर्व जगांकडे पाहतो; काहींना मी जाणीवाचा प्रकाश देतो आणि त्यांच्या सोबत एकरूप होतो.
इति सञ्चिन्त्य रुद्रो ऽसौ तं सर्गं प्रजगाम ह । यत्र भिक्षुर् विहारस्थस् सुप्तश् शव इव स्थितः
अशा विचाराने तो रुद्र त्या सृष्टीत गेला जिथे तो भिक्षुक निवासस्थानी, जणू काही मृतदेहासारखा, हलचाल न करता पडला होता.
बोधयित्वाथ तं भिक्षुं चेतसा चेतनेन च । योजयाम् आस सस्मार भिक्षुर् अप्य् आत्मनो भ्रमम्
मग त्याने त्या भिक्षुला मनाने आणि जाणीवेने जागं केलं; त्याला स्वतःजवळ घेतलं आणि भिक्षुकालाही आपल्या गोंधळाची आठवण झाली.
रुद्रम् आत्मानम् आलोक्य जीवटादिमयं तथा । बोधाद् अविस्मयार्हो ऽपि स्थित्यर्थं विस्मयं ययौ
रुद्र म्हणजेच स्वतःच आहे, हे पाहून—जो सजीव आणि जड अशा सर्व गोष्टींनी बनलेला आहे—ज्ञानामुळे आश्चर्य वाटायला नको असलं तरी, स्थिती टिकावी म्हणून तो आश्चर्यचकित झाला.
अथ रुद्रस् तथा भिक्षुर् द्वाव् एवोत्थाय जग्मतुः । क्वापि जीवटसंसारं चिदाकाशैककोणगम्
मग रुद्र आणि भिक्षुक दोघेही उठले आणि एकत्र कुठेतरी जिवंत प्राण्यांच्या जगात, चैतन्याच्या अवकाशातल्या एका कोपऱ्यात गेले.
तत्र तद्भवनं गत्वा तद् द्वीपं तच् च मण्डलम् । विषयं तं पुरं तच् च तच् च पानवणिग्गृहम्
ते तिथल्या त्या घरात, त्या बेटावर, त्या प्रदेशात, त्या नगरीत, आणि त्या मद्याच्या दुकानात गेले.
सुप्तं ददृशतुर् नष्टसञ्ज्ञं जीवटकं शवम् । स्थापयित्वा वपुर्भारं प्रभ्रान्तं भवभूमिषु
तिथे त्यांनी जीवटकाला झोपलेला, शुद्ध हरपलेला आणि जणू काही प्रेतासारखा पाहिला. त्याने आपले शरीराचं ओझं ठेवून, भवसागरात भटकंती केली होती.
तं प्रबोध्य नियोज्याशु चेतसा चेतनेन च । एकरूपास् त्रिरूपास् ते रुद्रजीवटभिक्षुकाः
त्याला पटकन जागं करून, मनाने आणि चैतन्याने सजग केलं. मग रुद्र, जीवटक आणि भिक्षुक हे तिघेही एकरूप आणि त्रिरूप झाले.
बोधवन्तो ऽप्य् अबुद्धाभा विस्मिता अप्य् अविस्मिताः । बभुस् तूष्णीं स्थिताश् चित्रे कृताकारा इव क्षणम्
त्यांना जाणीव असूनही जणू काही समज नाही, आश्चर्य वाटत असूनही जणू काही काहीच वाटत नाही—असे ते क्षणभर गप्प बसले, एखाद्या चित्रात रंगवलेल्या मूर्तींसारखे.
अथ जग्मुश् च ते सर्वे क्वचिच् चिद्व्योमनि स्थितम् । विप्रसंसारम् आरम्भपरभूतसघुङ्घुमम्
मग ते सगळेजण त्या चैतन्याच्या आकाशात असलेल्या एका ठिकाणी गेले, जिथे सृष्टीच्या आरंभाचा आणि संहाराचा हलका गूंज ऐकू येत होता.
तत्र तद्भवनं गत्वा तद् द्वीपं तच् च मण्डलम् । विषयं तं च तं ग्रामं प्रापुस् ते ब्राह्मणालयम्
ते तिथे त्या घरात, त्या बेटावर, त्या प्रदेशात, त्या गावात पोहोचले आणि शेवटी त्या ब्राह्मणाच्या घरात गेले.
विप्रं ते ददृशुस् सुप्तं कलत्रवलितं गृहे । कण्ठे गृहीतं ब्राह्मण्या बहिर्जीवम् इव स्थितम्
तिथे त्यांनी त्या ब्राह्मणाला घरात झोपलेला पाहिलं, त्याच्या पत्नीने त्याला गळ्यात धरलेलं होतं, जणू त्याचा जीव बाहेरच थांबला आहे असं वाटत होतं.
तं प्रबोध्य नियोज्याशु चेतसा चेतनेन च । तस्थुस् ते बहवो ऽप्य् एके सविस्मयम् अविस्मयाः
त्याला जागं करून, त्याचं मन आणि जाणीव पटापट कामाला लावली. मग तिथे बरेच जण उभे राहिले, काही आश्चर्यचकित झाले, तर काहींना काहीच आश्चर्य वाटलं नाही.
अथ जग्मुश् चिदाकाशकचितं चेतितं च तैः । सामन्तनृपसंसारम् आरम्भभरसुन्दरम्
मग त्यांनी त्या मार्गाने जाणीवेनं भरलेल्या आकाशात प्रवेश केला, जिथे सुरुवातीचं भार आणि सौंदर्य होतं, आणि त्या शेजारच्या राजाच्या राज्यात पोहोचले.
तत्र तद्भवनं प्रापुस् तद् द्वीपं तच् च मण्डलम् । सामन्तं ददृशुर् मत्तं सुप्तं पर्यङ्कपङ्कजे
तिथे त्यांनी त्या राजाचं घर, तो बेट आणि ती जागा गाठली. तिथे त्यांनी शेजारच्या राजाला दारूच्या नशेत, कमळाच्या पलंगावर गाढ झोपलेला पाहिलं.
हेमावदातं हेमाङ्ग्या निहितं कुचकोटरे । भ्रमर्येवान्वितं पद्मकोशसुप्तं मधुव्रतम्
तो सोन्यासारखा उजळ दिसत होता, सोन्यासारख्या अंगाच्या स्त्रीच्या मिठीत, तिच्या छातीवर विसावलेला होता. जणू मधमाशी आणि तिच्या साथीदारासारखा, कमळाच्या पाकळ्यांत झोपलेला मधमाशीच होता.
कान्ताभिर् अभ्यावलितं मञ्जरीभिर् इव द्रुमम् । दीपजालकमध्यस्थं रत्नौघ इव काञ्चनम्
प्रिय स्त्रियांभोवतीं वेढलेला जसा फुलांनी लगडलेला वृक्ष असतो, किंवा दिव्यांच्या जाळ्यात ठेवलेल्या रत्नांच्या गर्दीतले सोनं जसं शोभून दिसतं, तसा तो त्या स्त्रियांमध्ये वेढला गेला.
तं प्रबोध्य नियोज्याशु चेतसा चेतनेन च । तस्थुस् ते बहवो ऽप्य् एवं सविस्मयम् अविस्मयम्
त्याला जागं करून, त्यांच्या मनाने आणि जाणीवेने त्याला लगेच गुंतवलं; त्यातल्याच अनेक जणी तिथेच उभ्या राहिल्या, काही आश्चर्याने, काही अगदी शांतपणे.