सामन्तताम् अवापासौ विप्रस् सततचिन्तिताम् । सातत्येन रसः पीतः फलताम् एति पादपे
तो ब्राह्मण नेहमी ज्याचा विचार करायचा, त्या सन्माननीय स्थानाला पोहोचला; जसा झाड सतत रस घेत राहिल्यावर शेवटी फळ येते.
राज्यार्थधर्मकार्याणां कर्तृत्वात् सो ऽभवन् नृपः । स कामुकतया राजा सुरस्त्रीत्वम् अवाप ह
राज्य, धर्म आणि कर्तव्य यासाठी काम केल्यामुळे तो राजा झाला; आणि इच्छेने तो राजा स्वर्गसुंदरीच्या अवस्थेला पोहोचला.
लोललोचनलोभेन सा मृगी रसशालिनी । बभूव वासनामोहस् त्व् अहो दुःखाय जन्तुषु
चंचल डोळ्यांच्या लोभामुळे ती मृगी, रसाने भरलेली झाली; खरंच, वासनांचा मोह प्राण्यांना दुःख देतो.
मृगी सततचित्तस्था बभूव विपिने लता । अवश्यम्भावि लवनं लतिकानुबभूव ह
ती मृगी, जिचं मन नेहमी एकाच ठिकाणी होतं, जंगलात वेल झाली; आणि त्या वेलीने शेवटी मिठाचा स्वाद अनुभवला.
अन्तस्सञ्ज्ञाचिराभ्यस्तं भ्रमरत्वम् अथात्मनि । सापश्यद् भावमर्देन सदातद्भावभाविता
आतल्या आत दीर्घकाळ भ्रमर होण्याची जाणीव जपल्यामुळे, तिने त्या भावानेच नेहमी तसंच रूप घेतलं आणि भ्रमरपण अनुभवलं.
स वारणखुरक्षोदम् अनुभूयाथ भावितम् । भूयो भूयः प्रबभ्राम महासंसृतिविभ्रमान्
हत्तीच्या खुराखाली चिरडले जाण्याचा अनुभव घेऊन, त्या भावाने ती पुन्हा पुन्हा मोठ्या संसाराच्या गोंधळात भटकत राहिली.
संसारशतपर्यन्ते रुद्रस् सो ऽयम् अहं स्थितः । अस्मिन् संसारसंरम्भे स्वमनोमात्रसम्भृते
शंभर जन्ममरणाच्या फेर्यानंतर, मी म्हणजेच रुद्र, या संसाराच्या गोंधळात स्थिर आहे. हा सारा संसार फक्त माझ्या मनामुळेच टिकून आहे.
एवं संशान्तरूपासु संसारारण्यभूमिषु । बह्वीष्व् अहम् अभिभ्रान्तस् त्व् अशून्यास्व् इव भूरिशः
अशा प्रकारे, या संसाररूपी अरण्यातल्या असंख्य रूपांत आणि जागांमध्ये, मी अनेक ठिकाणी भटकत राहिलो, जणू काही त्या जागा रिकाम्या नसून लोकांनी भरलेल्या आहेत.
कस्मिंश्चिद् अभवं सर्गे त्व् अहं जीवटनामकः । कस्मिंश्चिद् ब्राह्मणश्रेष्ठः कस्मिंश्चिद् वसुधाधिपः
कधी कुठल्या सृष्टीत मी जीवट नावाचा एक जीव होतो, कुठे श्रेष्ठ ब्राह्मण होतो, तर कुठे पृथ्वीचा राजा झालो होतो.
हंसः पद्मवने भूत्वा विन्ध्यकच्छे च वारणः । हरिणो हेहयाद्रौ च दशाम् अहम् इमां गतः
कधी मी कमळाच्या तळ्यातला हंस झालो, कधी विंध्य पर्वताच्या कड्यावर हत्ती झालो, तर कधी हेहयांच्या डोंगरावर हरिण झालो—अशा अनेक अवस्थांमधून मी गेलो आहे.
अत्र वर्षसहस्राणि चतुर्युगशतानि च । समतीतान्य् अनन्तानि दिनर्तुरचितानि च
इथे हजारो वर्षं आणि शेकडो चातुर्वर्णिक युगे, तसेच असंख्य दिवस आणि ऋतू केव्हाच निघून गेले आहेत.
मम प्रथमम् एव प्राक्स्फुरितस्य परात् पदात् । सत्त्वजातितया रूढो भिक्षुत्वे यो ज्ञताक्रमः
मी सर्वोच्च अवस्थेतून प्रथम प्रकट होण्याच्या आधीपासूनच, जेव्हा मी सत्त्वगुणी भिक्षुक म्हणून स्थिर झालो, तेव्हापासून मिळवलेली शिस्त मला माहीत होती.
भूयो भूयो ऽप्य् अतिक्रम्य गतस्य ब्रह्महंसताम् । स एव प्राक्तनो ऽभ्यासः फलितस् सङ्गमोदयात्
पुन्हा पुन्हा अनेक अवस्थांमधून जात, ब्रह्महंसपद मिळवल्यावरही, तोच पूर्वीचा सराव संगतीच्या उदयामुळे फळाला आला.
दृढाभ्यासो य एवास्य जीवस्योदेत्य् अविघ्नतः । योन्यन्तरशतेनापि तम् एवैषो ऽनुधावति
या जीवामध्ये जो दृढ सराव अडथळ्यांशिवाय निर्माण होतो, तो शंभर जन्मानंतरही त्याच सरावामागेच धावतो.
काकतालीययोगेन कदाचित् साधुसङ्गमात् । अशुभो वासनाभ्यासो जीवस्य विनिवर्तते
कधी कधी अगदी योगायोगाने, किंवा चांगल्या माणसांच्या संगतीमुळे, जीवाच्या मनातील वाईट सवयी आपोआप सुटतात.
सङ्गत्यादिकम् एवैष केवलं स्वोदयं प्रति । प्राक्तनो वासनाभ्यासो हेतुं लघुम् अपेक्षते
अशी संगती वगैरे गोष्टी फक्त आपल्या कर्मानुसार घडतात; जुन्या सवयींना बदलायला फार मोठं कारण लागत नाही.
यद् यद् अभ्यस्यते ऽजस्रम् अन्यदेहान्तरे ऽपि च । जाग्रत्स्वप्नेष्व् असद् अपि तत् सद् इत्य् अनुभूयते
जे काही वारंवार केलं जातं, ते दुसऱ्या जन्मात, जागेपणी किंवा स्वप्नात, खरं नसतानाही खरं वाटू लागतं.
तत् तद् अर्थक्रियाकारि दुःखाय च सुखाय च । उदेति भावना तस्माद् भावनाभावनं जयः
मनातली कल्पना कधी सुख तर कधी दुःख देणारी ठरते; म्हणून कल्पना करणे थांबवणं हेच खऱ्या अर्थाने जिंकणं आहे.
भावनैव स्वम् आत्मानं देहो ऽयम् इति पश्यति । स्वसत्तामात्रविस्तारं तं गुल्मत्वम् इवाङ्कुरः
कल्पनाच आपल्याच अस्तित्वाला हे शरीर समजते, जशी एखाद्या झाडाचा अंकुर म्हणजे त्याच झाडाचा विस्तार असतो.
भावना प्रेक्ष्यमाणैषा न किञ्चिद् अपि शिष्यते । नैव विद्यत एवेति तद्भ्रमेणालम् अस्तु नः
ही कल्पना नीट पाहिली तर काहीच उरत नाही; खरंतर ती अस्तित्वातच नाही — मग या भ्रमाचा आपल्याशी काही संबंध ठेवू नका.
भ्रमस्यासन्मयस्यास्य जातस्याकाशवर्णवत् । असंवेदनमात्रैकमार्जनीयस्य वस्तुतः
हा भ्रम खरा नसून, आकाशाच्या रंगासारखा निर्माण झालेला आहे; प्रत्यक्षात तो फक्त न जाणण्यानेच नाहीसा होतो.
असन्मयी खरूपैषा वरं सत्तैव लालनी । प्रवर्ततां विनोदाय किम् असन् नः करिष्यति
ही असत्यता आकाशासारखी असून, तिला दुर्लक्ष करणेच उत्तम; केवळ अस्तित्वच जपावे — कारण असत्य आपल्यासाठी काहीच करू शकत नाही.
तत् तान् सर्वान् स्वसंसारान् उत्थायालोकयाम्य् अहम् । कांश्चिद् आलोकदानेन तेभ्य एकीकरोम्य् अहम्
मग मी उठून, माझ्याच सृष्टीतील त्या सर्व जगांकडे पाहतो; काहींना मी जाणीवाचा प्रकाश देतो आणि त्यांच्या सोबत एकरूप होतो.
इति सञ्चिन्त्य रुद्रो ऽसौ तं सर्गं प्रजगाम ह । यत्र भिक्षुर् विहारस्थस् सुप्तश् शव इव स्थितः
अशा विचाराने तो रुद्र त्या सृष्टीत गेला जिथे तो भिक्षुक निवासस्थानी, जणू काही मृतदेहासारखा, हलचाल न करता पडला होता.
बोधयित्वाथ तं भिक्षुं चेतसा चेतनेन च । योजयाम् आस सस्मार भिक्षुर् अप्य् आत्मनो भ्रमम्
मग त्याने त्या भिक्षुला मनाने आणि जाणीवेने जागं केलं; त्याला स्वतःजवळ घेतलं आणि भिक्षुकालाही आपल्या गोंधळाची आठवण झाली.
रुद्रम् आत्मानम् आलोक्य जीवटादिमयं तथा । बोधाद् अविस्मयार्हो ऽपि स्थित्यर्थं विस्मयं ययौ
रुद्र म्हणजेच स्वतःच आहे, हे पाहून—जो सजीव आणि जड अशा सर्व गोष्टींनी बनलेला आहे—ज्ञानामुळे आश्चर्य वाटायला नको असलं तरी, स्थिती टिकावी म्हणून तो आश्चर्यचकित झाला.
अथ रुद्रस् तथा भिक्षुर् द्वाव् एवोत्थाय जग्मतुः । क्वापि जीवटसंसारं चिदाकाशैककोणगम्
मग रुद्र आणि भिक्षुक दोघेही उठले आणि एकत्र कुठेतरी जिवंत प्राण्यांच्या जगात, चैतन्याच्या अवकाशातल्या एका कोपऱ्यात गेले.
तत्र तद्भवनं गत्वा तद् द्वीपं तच् च मण्डलम् । विषयं तं पुरं तच् च तच् च पानवणिग्गृहम्
ते तिथल्या त्या घरात, त्या बेटावर, त्या प्रदेशात, त्या नगरीत, आणि त्या मद्याच्या दुकानात गेले.
सुप्तं ददृशतुर् नष्टसञ्ज्ञं जीवटकं शवम् । स्थापयित्वा वपुर्भारं प्रभ्रान्तं भवभूमिषु
तिथे त्यांनी जीवटकाला झोपलेला, शुद्ध हरपलेला आणि जणू काही प्रेतासारखा पाहिला. त्याने आपले शरीराचं ओझं ठेवून, भवसागरात भटकंती केली होती.
तं प्रबोध्य नियोज्याशु चेतसा चेतनेन च । एकरूपास् त्रिरूपास् ते रुद्रजीवटभिक्षुकाः
त्याला पटकन जागं करून, मनाने आणि चैतन्याने सजग केलं. मग रुद्र, जीवटक आणि भिक्षुक हे तिघेही एकरूप आणि त्रिरूप झाले.