नीरागाश् छिन्नसन्देहा गलितग्रन्थयो ऽनघ । साधवो यदि विद्यन्ते किं तपस्तीर्थसङ्ग्रहैः
ज्यांच्या मनात आसक्ती नाही, शंका नाहीशी झाली आहे, आणि सर्व बंधने सुटली आहेत असे सज्जन जर असतील, तर तप किंवा तीर्थसंग्रहाची काहीच आवश्यकता नाही, हे पापरहित.
विश्रान्तमनसो वन्द्याः प्रयत्नेन परेण हि । दरिद्रेणेव मणयः प्रेक्षणीया हि साधवः
ज्यांचे मन शांत आहे असे लोक खरोखरच वंदनीय आहेत; त्यांना मोठ्या प्रयत्नाने शोधावे. गरिबाने जसा रत्नांकडे पाहावे, तशी सज्जनांची भेट घ्यावी.
सत्समागमसौन्दर्यशालिनी धीमतां मतिः । कमलेवाप्सरोवृन्दे सर्वदैव विराजते
सज्जनांच्या संगतीच्या सौंदर्याने सजलेली बुद्धिमानांची बुद्धी नेहमीच कमळासारखी अप्सरांच्या समूहात उजळून निघते.
तेनामलविलासस्य पदस्याग्रावचूलता । प्रथिता येन भव्येन न त्यक्ता साधुसङ्गतिः
ज्यांनी निर्मळ आनंदाची अवस्था मिळवली आहे, त्या महान व्यक्तीने कधीही सज्जनांची संगत सोडत नाही.
विच्छिन्नग्रन्थयस् तज्ज्ञास् साधवस् सर्वसम्मताः । सर्वोपायेन संसेव्यास् ते ह्य् उपाया भवाम्बुधौ
ज्यांच्या अज्ञानाच्या गाठी तुटल्या आहेत आणि जे सर्वांना मान्य आहेत, असे संत सर्व प्रकारे सेवा करावेत, कारण तेच संसारसागरातून पार जाण्याचा उपाय आहेत.
त एते नरकाग्नीनां संशुष्केन्धनतां गताः । यैर् दृष्टा हेलया सन्तो नरकानलवारिदाः
जे लोक संतांना दुर्लक्ष करून पाहतात, ते नरकाच्या आगीत जळणाऱ्या कोरड्या लाकडासारखे होतात, पण संत मात्र त्या नरकाग्नीवर पाऊस पाडणारे मेघ आहेत.
दारिद्र्यं मरणं दुःखम् इत्यादिविषमो भ्रमः । सम्प्रशाम्यत्य् अशेषेण साधुसङ्गमभेषजैः
दारिद्र्य, मृत्यू, दुःख यांसारख्या वेदनादायक भ्रांत्या साधूजनांच्या संगतीच्या औषधाने पूर्णपणे शांत होतात.
सन्तोषस् साधुसङ्गश् च विचारो ऽथ शमस् तथा । एत एव भवाम्भोधाव् उपायास् तरणे नृणाम्
समाधान, साधूजनांचा संग, विचार आणि मनःशांती — हेच मनुष्याला संसारसागर पार करण्याचे खरे उपाय आहेत.
सन्तोषः परमो लाभस् सत्सङ्गः परमा गतिः । विचारः परमं ज्ञानं शमो हि परमं सुखं
समाधान हे सर्वांत मोठे मिळकतीचे, साधूजनांचा संग हा श्रेष्ठ मार्ग, विचार हे सर्वोच्च ज्ञान आणि मनःशांती हे खरे सुख आहे.
चत्वार एते विमला उपाया भवभेदने । यैर् अभ्यस्तास् त उत्तीर्णा मोहवारेर् भवार्णवात्
हे चार शुद्ध उपाय संसारातून मुक्त होण्यासाठी आहेत; जे हे साधतात, ते मोह आणि संसाराच्या समुद्रातून पार जातात.
एकस्मिन्न् एव चैतेषाम् अभ्यस्ते विमलोदये । चत्वारो ऽपि किलाभ्यस्ता भवन्ति सुधियां वर
या सर्वांपैकी एकाचीही मनापासून साधना केली आणि मन निर्मळ जागृतीने उजळले, तर ज्ञानी लोक म्हणतात की सर्वच चार साधना साध्य झाल्या असे मानावे.
एको ऽप्य् एको ऽपि सर्वेषां एषां प्रसवभूर् इव । सर्वसंसिद्धये तस्माद् यत्नेनैकं समाश्रयेत्
या सर्वांपैकी एक जरी साधना केली, तरी ती इतर सर्व साधनांचा आधार ठरते. म्हणून पूर्ण सिद्धीसाठी, मन लावून किमान एक तरी साधना स्वीकारावी.
सत्समागमसन्तोषविचारास् त्व् अविचारितम् । प्रवर्तन्ते शमे स्वच्छे वहनानीव सागरे
सज्जनांची संगत, समाधान, विचार आणि मनःशांती — हे जर मुद्दाम साधले नाहीत, तरीही निर्मळ मनात आपोआप उमटतात, जणू काही नद्या समुद्रात मिळतात.
विचारसन्तोषशमास् सत्समागमशालिनि । प्रवर्तन्ते श्रियो जन्तौ कल्पवृक्षाश्रिते यथा
जो सत्पुरुषांच्या संगतीत रमतो, त्याच्यात विचार, समाधान आणि शांती सहज फुलतात, जसे कल्पवृक्षाच्या छायेत सर्व संपत्ती वाढते.
विचारशमसत्सङ्गास् सन्तोषवति मानवे । प्रवर्तन्ते प्रपूर्णेन्दौ सौन्दर्याद्या गुणा इव
ज्याच्या मनात समाधान असतं, त्याच्यात विचार, शांतता आणि सज्जनांची संगत आपोआप येते, जसं पौर्णिमेच्या चंद्रावर सौंदर्य आणि इतर गुण खुलतात.
सत्सङ्गसन्तोषशमा विचारवति सन्मतौ । प्रवर्तन्ते मन्त्रिवरे राजनीव जयश्रियः
ज्याला विचाराची खरी किंमत कळते, त्याच्यात सज्जनांची संगत, समाधान आणि शांतता या गुणांचा वास होतो, जसं चतुर मंत्र्यामुळे राजाला विजय आणि समृद्धी मिळते.
तस्माद् एकतमं नित्यम् एतेषां रघुनन्दन । पौरुषेण मनो जित्वा यत्नेनाभ्याहरेद् गुणम्
म्हणून, हे रघुनंदना, या गुणांपैकी किमान एक तरी गुण मन लावून आणि प्रयत्नपूर्वक नेहमी जोपासावा.
परं पौरुषम् आश्रित्य जित्वा चित्तमतङ्गजम् । यावद् एको गुणो नाप्तस् तावन् नास्त्य् उत्तमा गतिः
मनरूपी हत्तीवर कठोर प्रयत्नांनी विजय मिळवून, जोपर्यंत एकही गुण अंगी बाणवत नाही, तोपर्यंत श्रेष्ठ अवस्था मिळत नाही.
पौरुषेण प्रयत्नेन दन्तैर् दन्तान् विचूर्णयत् । यावन् नाभिनिविष्टं ते मनो राम गुणार्जने
हे राम, मनाने ठाम निश्चय करून, दातांनी दात चघळावेत तसा, गुण मिळविण्याचा निर्धार कर, जोपर्यंत तुझे मन गुण मिळविण्यात पूर्णपणे स्थिर होत नाही.
देवो भवाथ यक्षो वा पुरुषः पादपो ऽथ वा । तावत् तव महाबाहो नोपायो ऽस्तीह कश्चन
हे महाबाहु, देव असो, यक्ष असो, माणूस असो किंवा झाड असो, तुझ्यासाठी इथे दुसरा कोणताही उपाय नाही.
एकस्मिन्न् एव फलिते गुणे बलम् उपागते । क्षीयन्ते सर्व एवाशु दोषा विषदचेतसः
ज्या वेळी एखादा गुण पूर्णपणे विकसित होतो आणि त्यातून बळ येते, तेव्हा ज्याचे मन निर्मळ आहे त्याच्यातील सर्व दोष लगेच नाहीसे होतात.
गुणे विवृद्धे वर्धन्ते गुणा दोषक्षयावहाः । दोषे विवृद्धे वर्धन्ते दोषा गुणविनाशिनः
गुण वाढले की, दोष नष्ट करणारे आणखी गुण वाढतात; आणि दोष वाढले की, गुण नष्ट करणारे दोषच वाढतात.
मनोमहावने ह्य् अस्मिन् वेगिनी वासनासरित् । शुभाशुभबृहत्कूला नित्यं वहति जन्तुषु
या मनाच्या विशाल अरण्यात, वासनांची जलद नदी वाहते, जिच्या दोन्ही काठांवर शुभ आणि अशुभ असे मोठे किनारे आहेत, आणि ती नेहमी सर्व जीवांना वाहून नेत असते.
सा हि स्वेन प्रयत्नेन यस्मिन्न् एव निपात्यते । कूले तेनैव वहति यथेच्छसि तथा कुरु
आपल्या स्वतःच्या प्रयत्नाने ही नदी ज्या काठाकडे वळवली जाते, तिकडेच ती वाहते; म्हणून जसे तुला हवे तसे वाग.
पुरुषयत्नजवेन मनोवने शुभतटानुगतां क्रमशः कुरु । वरमते निजभावमहानदीम् इह हि तेन मनाग् अपि नोह्यसे
मानवी प्रयत्नाने, आपल्या मनाची नदी हळूहळू शुभ काठाकडे वळव; आपलीच उत्तम वृत्तीची मोठी धारा येथे निर्माण कर, कारण मग तुला कोणतीही अडचण येणार नाही.
एवम् आत्तविवेको यस् स भवान् इव राघव । योग्यो ज्ञानगिरश् श्रोतुं राजेव नयभारतीः
ज्याला विवेक प्राप्त झाला आहे, तो तुझ्यासारखा, राघव, ज्ञानाची शिकवण ऐकण्यास योग्य असतो, जसे राजा राज्यकारभाराचे तत्त्व ऐकण्यास पात्र असतो.
अवदातो ऽवदातस्य विज्ञानस्य महाशयः । जडसङ्गोज्झितो योग्यश् शरदीन्दोर् यथा नभः
जो मनाच्या ज्ञानाने विशाल, निर्मळ, कुठल्याही जडपणापासून मुक्त आणि योगासाठी योग्य आहे, तो शरद ऋतूतील चंद्रासारखा आकाशात शोभतो.
त्वम् एतयाखण्डितया गुणलक्ष्म्या समाश्रितः । मनोमोहहरं वाक्यं वक्ष्यमाणम् इदं शृणु
तू या अखंड गुणसंपत्तीने युक्त आहेस; मी सांगणार असलेले, मनाचा मोह दूर करणारे हे वचन लक्षपूर्वक ऐक.
पुण्यकल्पद्रुमो यस्य फलभारानतस् स्थितः । मुक्तये जायते जन्तोस् तस्येदं श्रोतुम् उद्यमः
ज्याच्या पुण्याच्या वृक्षावर फळांचा भार आहे, त्याच्यात हे ऐकण्याची इच्छा मुक्तीसाठी उदयास येते.
पावनानाम् उदाराणां परबोधैकदायिनाम् । वचसां भाजनं भूत्यै भव्यो भवति नाधमः
पवित्र, उदार आणि सर्वोच्च ज्ञान देणारी वचने ही समृद्धीसाठी पात्रतेचे पात्र असतात; त्यांचा लाभ केवळ योग्य व्यक्तीलाच होतो, नीच लोकांना नाही.