स कदाचिन् नृपस् स्वस्थस् सुष्वापास्तमितेहितः । पुरोभाविनिजाचारस् स्वं कार्यम् इव कारणे
एकदा तो राजा, मन शांत असताना, गाढ झोपेत सर्व कृती थांबल्या असताना, पुढे घडणाऱ्या गोष्टींचा अनुभव घेत होता, जसा कारणात परिणाम दडलेला असतो तसा.
अपश्यद् आत्मनि स्वप्ने सुरस्त्रीत्वम् अनिन्दितम् । वृक्षः केसरसोल्लासो मञ्जरीत्वम् इवोदितम्
स्वप्नात त्याने स्वतःला निष्कलंक देवांगना म्हणून पाहिलं, जसं झाड फुलांच्या केसरांनी बहरून, मंजिरीसारखं दिसतं तसं.
सा रेमे सुरसेनासु देवोद्यानस्थलीषु च । क्षीराम्भोधितरङ्गेषु लोलेव हरिवल्लभा
ती स्वर्गातील सेनांमध्ये आणि देवांच्या बागांमध्ये आनंदाने रमली, दूधाच्या समुद्राच्या लाटांवर हरिप्रिय लक्ष्मीप्रमाणे विहरत होती.
सुष्वाप सैकदा बाला मत्तोद्यानलतागृहे । संशान्तस्वमनस्स्पन्दं गन्धलेखेव पङ्कजे
एकदा ती बालवयात नशेत गुंग झालेल्या बागेतील वेलांच्या घरात गाढ झोपली, तिच्या मनातील हालचाल पूर्ण शांत झाली होती, जणू कमळातल्या सुवासाचा हलकासा स्पर्श.
ददर्शात्मन्य् अथ स्वप्ने संसर्गवशतोदितम् । मृगीत्वम् आत्मनि स्वैरम् आवर्तत्वम् इवाम्बुता
नंतर तिने स्वप्नात, संगतीच्या प्रभावामुळे, स्वतःला हरिणी म्हणून पाहिले, जशी पाण्यातील भोवऱ्यात पाणी आपोआप फिरते, तशी ती स्वतःभोवती मुक्तपणे फिरत होती.
सा मृगी लोलनयना कदाचिन् निद्रयाहृता । स्वप्ने ददर्श वल्लीत्वं स्वाभ्यासाद् रूढम् आत्मनि
ती हरिणी, ज्यांच्या डोळ्यांत नेहमीच चंचलता होती, एकदा झोपेच्या अधीन झाली आणि स्वप्नात तिने स्वतःला वेल झालेली पाहिली, जणू ती सवयीने स्वतःमध्येच घट्ट रुजली आहे.
तिर्यञ्चो ऽपि प्रपश्यन्ति स्वप्नं चित्तस्वभावतः । दृष्टान्तो ऽत्र शुकाश्वेभसञ्ज्ञास्मरणम् अक्षतम्
प्राण्यांनाही स्वप्न दिसतात, कारण मनाचं असं स्वभाव आहे. याचं उदाहरण म्हणजे पोपट, घोडा आणि मधमाशी यांना त्यांच्या आठवणी कधीच विसरत नाहीत.
सा बभूव लता पुष्पफलपल्लवशालिनी । वनदेवीवनोद्यानलतागृहविलासिनी
ती एक वेल झाली, फुलांनी, फळांनी आणि कोवळ्या पानांनी सजलेली, आणि वनदेवीच्या बागेत, वेलींनी भरलेल्या घरात आनंदानं वावरणारी.
बीजान्तस्स्थाङ्कुराकाररूपयेहाधिरूढया । सापश्यद् अन्तस्संवित्त्या स्फुटं लवनम् आत्मनः
बियामधल्या अंकुराच्या रूपात ती प्रकटली, आणि आपल्या अंतरात्म्याच्या जाणिवेने तिने स्वतःच्या अस्तित्वातील खारटपणा स्पष्टपणे ओळखला.
कञ्चित् कालं सुषुप्तस्थकलया जडतां घनम् । अनुभूय ददर्शाथ स्वात्मानं भ्रमरं स्थितम्
काही काळ तिने गाढ झोपेसारखी जडता अनुभवली, आणि मग तिने स्वतःला तिथेच एका मधमाशीच्या रूपात पाहिलं.
षट्पदो विजहाराथ वने वनलतास्व् असौ । पद्मिनीषु च फुल्लासु तरुणीष्व् इव वल्लभः
तो मधमाशी त्या वेळी जंगलातल्या वेलींमध्ये फिरू लागला, जसा एखादा प्रियकर फुललेल्या कमळांमध्ये आणि तरुण मुलींमध्ये रमतो.
बिम्बाधरं विदलयन् स्वादयन् कौसुमं मधु । स्वपन् कुसुमशय्यासु भुक्त्वा वल्लीविलासिनीः
तो फुलांमधलं मध चाखत, त्या पाकळ्यांच्या ओठांचा आस्वाद घेत, वेलींच्या रमणींना अनुभवून, फुलांच्या पंख्यांवर झोपला.
स बभूव सरोजिन्यां व्यसनी बिसनालवत् । क्वचिद् एव रतिं याति चेतो जडमतेर् अपि
तो कमळातल्या तंतूप्रमाणे त्या कमळामध्ये गुंतून गेला; जड मन असलं तरी कधी ना कधी कुठेतरी आनंद शोधतंच.
ताम् आजगाम नलिनीं परिलोडयितुं गजः । रम्यवस्तुक्षयायैव मूढानां जृम्भते मनः
तेव्हा एक हत्ती ते कमळ चिरडायला आला; कारण मोहात पडलेल्या लोकांचं मन नेहमीच सुंदर गोष्टींच्या नाशासाठीच हलतं.
नलिनीमथनेनैव समं तेन स षट्पदः । गुणवत्तान्तरे रूढिर् इव चूर्णत्वम् आययौ
जसं कमळाच्या मथनात मधमाशीही त्याच्याबरोबर चुरडली जाते, तसं गुण बदलले की शरीरही रक्त सुकून जसा धूळ होते तसं चूर्ण होतं.
भ्रमरो वारणालोकाद् वारणालोकभावनात् । ददर्शात्मानम् आलोलमत्तहस्तितयोदितम्
मधमाशीने हत्तीला पाहिलं किंवा हत्तीचं दर्शन मनात आणलं, तेव्हा तिला वाटलं की आपणच जणू काही मद्यधुंद हत्ती झालो आहोत आणि अस्वस्थ झालो आहोत.
शुष्कसागरगम्भीरे गजः खाते पपात ह । तमोघनघने शून्ये संसार इव जीवकः
हत्ती खोल, कोरड्या खड्ड्यात पडला, जसं एखादं जीवात्मा घनदाट अंधाराच्या रिकाम्या जागेत, म्हणजेच संसाराच्या शून्यात पडतो.
बभूव वल्लभो राज्ञो महान् परबलान्तकः । सदा मदबलक्षीवो घूर्णन्न् इव निशाचरः
तो राजाचा आवडता झाला, मोठा शत्रूंचा संहार करणारा, नेहमी मदाच्या जोरावर गर्विष्ठ, आणि राक्षसासारखा सतत डोलणारा झाला.
कदाचिद् अरिनिस्त्रिंशच्छिन्नस् सो ऽस्तम् उपाययौ । विवेकासिलतालूनरूपो जीव इवात्मनि
कधीतरी शत्रूच्या तलवारीने तो जखमी होऊन संपला, जसा विवेकाचा आधार गेला की जीव स्वतःतच आपली ओळख हरवतो.
पश्यन् गजघटाकुम्भमणीन् प्रोच्छलितान् अलीन् । उत्क्रामन् स गजाज् जीवो भूयो द्रागित्य् अभूद् अलिः
हत्तीच्या मस्तकावरील अलंकारांतील आणि भांड्यांतील मोती विखुरलेले पाहून, जीव त्या हत्तीमधून निघून पुन्हा पटकन मधमाशी झाला.
सेवमानो वनलताः पुनर् आयात् स पद्मिनीम् । दुस्तरो हि चिराभ्यासो वासनानाम् अबोधतः
तो पुन्हा वनातील वेलींमध्ये भटकत कमळाच्या तळ्यात परत गेला, कारण जुन्या सवयी अज्ञानामुळे सहज सुटत नाहीत.
तत्र हस्तिखुराक्रान्त्या पुनर् आचूर्णतां ययौ । पार्श्वस्थहंससंवित्त्या बभूव कलहंसकः
तेथे हत्तीच्या पायाखाली पुन्हा चिरडला गेला आणि पुन्हा चूर्ण झाला; जवळच्या राजहंसाच्या जाणीवेने तो छोटा हंस झाला.
स हंसः फुल्लपद्मासु सरसीषु चिरं चरन् । कदाचिद् बहुभिर् हंसैस् सङ्गतो विरराज ह
तो हंस, सरोवरांमध्ये उमललेल्या कमळांमध्ये खूप काळ भटकत होता. कधी कधी तो अनेक हंसांच्या संगतीत फारच शोभून दिसायचा.
ब्रह्महंसात्मिका संविद् अशब्दार्थवती मनाक् । तत्र पुस्फोर तस्यान्तः प्राग्जाण्डरसबर्हिवत्
तेथे, ब्रह्महंसस्वरूप असलेली ती चेतना, जी शब्दांच्या पलीकडील अर्थ घेऊन येते, अचानक त्याच्या अंतःकरणात उमलली, जशी हंसाच्या अंड्यातील मऊ पिसं उमलतात.
स तां विभावयन् दूराद् दृढं दाशेषुणा हतः । तत्संवित्त्यनुसन्धानाज् जातः पद्मजसारसः
तो दूरवरून ती चेतना जाणवत असताना, एका बलाढ्य शिकाऱ्याच्या बाणाने तो घायाळ झाला; मात्र त्या चेतनेच्या आठवणीमुळे तो पुन्हा कमळात राहणारा हंस म्हणून जन्माला आला.
तत्रातिसन्ततविवेकवचोविलासैर् आबोधितो ऽधिगतपावनवस्तुदृष्टिः । मुक्तस् स्थितो ननु युगान्तविधौ विदेहमुक्तेन तेन किल भाव्यम् अवश्यम् एव
तेथे, विवेक आणि अविवेक यांच्या अखंड लहरींमुळे तो जागृत झाला; त्याने पावन सत्याचे दर्शन मिळवले. मुक्त होऊन तो तेथेच स्थिर राहिला आणि युगाच्या शेवटी, तो नक्कीच देहाशिवाय मुक्त होईल.
स कदाचिद् ददर्शाथ रुद्रं रुद्रपुरे खगः । वैरिञ्चनलिनीनाललीलालानेभलीलया
कधीतरी त्या पक्ष्याने रुद्राच्या नगरीत रुद्राला पाहिलं, तो ब्रह्माच्या कमळाच्या सरोवरात रमण करत होता.
तत्र बुद्धिर् अभूत् तस्य रुद्रो ऽहम् इति निश्चिता । प्रतिबिम्बं वरादर्शे झगित्य् एव हि बिम्बति
तेथे त्याच्या मनात ठाम विचार आला — 'मीच रुद्र आहे,' जणू काही स्वच्छ आरशात प्रतिबिंब क्षणात उमटतं.
रुद्रीभूतवपुस् तत्र तनुं तत्याज ताम् असौ । गन्धः पवनतां गच्छन् कुसुमस्तबकं यथा
रुद्राचं रूप धारण करून त्याने तिथे आपलं जुनं शरीर सोडलं, जसं सुगंध वाऱ्यात मिसळतो किंवा फुलांचं गजरा विखुरतो.
रुद्रो ऽथ रुद्रभवने विजहार यदृच्छया । तैस् तैश् शिवपुराचारैर् गणगोष्ठीगरिष्ठया
मग रुद्र स्वतःच्या निवासात मुक्तपणे फिरू लागला, शिवाच्या नगरीतल्या विविध चालीरीतींनुसार, आणि शिवाच्या गणांच्या उत्तम संगतीत रमला.