तस्य चिन्तयतो जाता प्रतिभेयम् अथ स्वतः । भावयाम्य् आशु लीलार्थं सामान्यजनवृत्तिताम्
त्याने विचार करत असताना, त्याच्या मनात आपोआप एक कल्पना आली — 'माझ्या आनंदासाठी, मी लगेचच सामान्य माणसांचे जीवन कसे असते ते मनाशी उभे करतो.'
इति सञ्चिन्त्य चेतो ऽस्य स्थितं किञ्चिन् नरान्तरम् । स्पन्दसंस्थानसन्त्यागमात्रेणावर्तके ऽम्ब्व् इव
असा विचार करून, त्याचे मन थोड्यावेळासाठी दुसऱ्या माणसाच्या अवस्थेत गेले, जसे पाण्याच्या भोवऱ्यातील हालचाल थांबली की त्याचा आकार बदलतो.
तेन चित्तनरेणाथ कृतं नामात्मनीच्छया । जीवटो ऽस्मीति सहसा काकतालीयवत् स्थितम्
त्या मनाच्या माणसाने, स्वतःच्या इच्छेने, 'मी एक जिवंत प्राणी आहे' अशी भावना अचानक मनात आणली, जशी काही योगायोगाने घडली.
जीवटो विजहाराथ स स्वप्नपुरुषश् चिरम् । स्वप्ननिर्माणनगरे कस्मिंश्चित् पुरवीथिषु
मग तो जिवंत प्राणी, जणू काही स्वप्नातील माणूस, स्वप्नातून निर्माण झालेल्या शहरात, काही रस्त्यांवर खूप काळ भटकत राहिला.
तत्र पानं पपौ मत्तो भृङ्गः पद्मरसं यथा । शिलयेव दृढं पिष्टस् सुष्वाप घननिद्रया
तेथे तो मत्त अवस्थेत, जसा भृंग कमळाचा रस पितो तसा, प्याला; आणि जणू काही दगडावर घट्ट दळल्यासारखा, तो खोल झोपेत गाढ झोपला.
स्वप्ने ददर्श विप्रत्वं पाठानुष्ठानतुष्टिमत् । प्रतिभामात्रसम्पन्नं चित्तदेशान्तराप्तिवत्
त्या स्वप्नात त्याने स्वतःला ब्राह्मण म्हणून पाहिले, पठण आणि विधी यामध्ये समाधानी, आणि केवळ प्रतिबिंबासारखा, जणू मनाच्या दुसऱ्या प्रदेशात पोहोचल्यासारखा.
कदाचित् स द्विजश्रेष्ठस् स्वाहर्व्यापारनिष्ठया । आजगाम घनां निद्रां बीजताम् इव पादपः
कधीतरी तो श्रेष्ठ ब्राह्मण, आपल्या दैनंदिन कर्तव्यात मग्न असताना, झाड जसे पुन्हा बीजात जातं तशी खोल झोपेत गेला.
सो ऽप्य् अपश्यत् स्वयं स्वप्ने सामन्तत्वम् अथात्मनि । पताकारथहस्त्यश्वसेनाजलदमालितम्
त्यानेही स्वप्नात स्वतःला सामंत म्हणून पाहिले, आणि आपल्या भोवती पताका, रथ, हत्ती, घोडे आणि मेघासारखी सेना वेढलेली आहे असे पाहिले.
स सामन्तः कृताहारः कदाचिद् घननिद्रया । सुष्वापान्तर्व्यवहृतिर् बीजतायाम् इव द्रुमः
तो सामंत, जेवण करून, कधीतरी गाढ झोपेने गाठला गेला आणि झोपेत त्याच्या मनातील सर्व हालचाली थांबल्या, जणू एखादं झाड बीजात असतं तसं.
अपश्यद् राजतां स्वप्ने ककुब्वलयमालिनीम् । लालितां भोगपूगेन पुष्पौघेनर्तुताम् इव
स्वप्नात त्याने स्वतःला राजा म्हणून पाहिलं, चारही बाजूंनी सुंदर राज्याने वेढलेलं, सुखसंपत्तीने नटलेलं, आणि फुलांनी बहरलेल्या वसंतासारखं आनंदात न्हालेलं.
स कदाचिन् नृपस् स्वस्थस् सुष्वापास्तमितेहितः । पुरोभाविनिजाचारस् स्वं कार्यम् इव कारणे
एकदा तो राजा, मन शांत असताना, गाढ झोपेत सर्व कृती थांबल्या असताना, पुढे घडणाऱ्या गोष्टींचा अनुभव घेत होता, जसा कारणात परिणाम दडलेला असतो तसा.
अपश्यद् आत्मनि स्वप्ने सुरस्त्रीत्वम् अनिन्दितम् । वृक्षः केसरसोल्लासो मञ्जरीत्वम् इवोदितम्
स्वप्नात त्याने स्वतःला निष्कलंक देवांगना म्हणून पाहिलं, जसं झाड फुलांच्या केसरांनी बहरून, मंजिरीसारखं दिसतं तसं.
सा रेमे सुरसेनासु देवोद्यानस्थलीषु च । क्षीराम्भोधितरङ्गेषु लोलेव हरिवल्लभा
ती स्वर्गातील सेनांमध्ये आणि देवांच्या बागांमध्ये आनंदाने रमली, दूधाच्या समुद्राच्या लाटांवर हरिप्रिय लक्ष्मीप्रमाणे विहरत होती.
सुष्वाप सैकदा बाला मत्तोद्यानलतागृहे । संशान्तस्वमनस्स्पन्दं गन्धलेखेव पङ्कजे
एकदा ती बालवयात नशेत गुंग झालेल्या बागेतील वेलांच्या घरात गाढ झोपली, तिच्या मनातील हालचाल पूर्ण शांत झाली होती, जणू कमळातल्या सुवासाचा हलकासा स्पर्श.
ददर्शात्मन्य् अथ स्वप्ने संसर्गवशतोदितम् । मृगीत्वम् आत्मनि स्वैरम् आवर्तत्वम् इवाम्बुता
नंतर तिने स्वप्नात, संगतीच्या प्रभावामुळे, स्वतःला हरिणी म्हणून पाहिले, जशी पाण्यातील भोवऱ्यात पाणी आपोआप फिरते, तशी ती स्वतःभोवती मुक्तपणे फिरत होती.
सा मृगी लोलनयना कदाचिन् निद्रयाहृता । स्वप्ने ददर्श वल्लीत्वं स्वाभ्यासाद् रूढम् आत्मनि
ती हरिणी, ज्यांच्या डोळ्यांत नेहमीच चंचलता होती, एकदा झोपेच्या अधीन झाली आणि स्वप्नात तिने स्वतःला वेल झालेली पाहिली, जणू ती सवयीने स्वतःमध्येच घट्ट रुजली आहे.
तिर्यञ्चो ऽपि प्रपश्यन्ति स्वप्नं चित्तस्वभावतः । दृष्टान्तो ऽत्र शुकाश्वेभसञ्ज्ञास्मरणम् अक्षतम्
प्राण्यांनाही स्वप्न दिसतात, कारण मनाचं असं स्वभाव आहे. याचं उदाहरण म्हणजे पोपट, घोडा आणि मधमाशी यांना त्यांच्या आठवणी कधीच विसरत नाहीत.
सा बभूव लता पुष्पफलपल्लवशालिनी । वनदेवीवनोद्यानलतागृहविलासिनी
ती एक वेल झाली, फुलांनी, फळांनी आणि कोवळ्या पानांनी सजलेली, आणि वनदेवीच्या बागेत, वेलींनी भरलेल्या घरात आनंदानं वावरणारी.
बीजान्तस्स्थाङ्कुराकाररूपयेहाधिरूढया । सापश्यद् अन्तस्संवित्त्या स्फुटं लवनम् आत्मनः
बियामधल्या अंकुराच्या रूपात ती प्रकटली, आणि आपल्या अंतरात्म्याच्या जाणिवेने तिने स्वतःच्या अस्तित्वातील खारटपणा स्पष्टपणे ओळखला.
कञ्चित् कालं सुषुप्तस्थकलया जडतां घनम् । अनुभूय ददर्शाथ स्वात्मानं भ्रमरं स्थितम्
काही काळ तिने गाढ झोपेसारखी जडता अनुभवली, आणि मग तिने स्वतःला तिथेच एका मधमाशीच्या रूपात पाहिलं.
षट्पदो विजहाराथ वने वनलतास्व् असौ । पद्मिनीषु च फुल्लासु तरुणीष्व् इव वल्लभः
तो मधमाशी त्या वेळी जंगलातल्या वेलींमध्ये फिरू लागला, जसा एखादा प्रियकर फुललेल्या कमळांमध्ये आणि तरुण मुलींमध्ये रमतो.
बिम्बाधरं विदलयन् स्वादयन् कौसुमं मधु । स्वपन् कुसुमशय्यासु भुक्त्वा वल्लीविलासिनीः
तो फुलांमधलं मध चाखत, त्या पाकळ्यांच्या ओठांचा आस्वाद घेत, वेलींच्या रमणींना अनुभवून, फुलांच्या पंख्यांवर झोपला.
स बभूव सरोजिन्यां व्यसनी बिसनालवत् । क्वचिद् एव रतिं याति चेतो जडमतेर् अपि
तो कमळातल्या तंतूप्रमाणे त्या कमळामध्ये गुंतून गेला; जड मन असलं तरी कधी ना कधी कुठेतरी आनंद शोधतंच.
ताम् आजगाम नलिनीं परिलोडयितुं गजः । रम्यवस्तुक्षयायैव मूढानां जृम्भते मनः
तेव्हा एक हत्ती ते कमळ चिरडायला आला; कारण मोहात पडलेल्या लोकांचं मन नेहमीच सुंदर गोष्टींच्या नाशासाठीच हलतं.
नलिनीमथनेनैव समं तेन स षट्पदः । गुणवत्तान्तरे रूढिर् इव चूर्णत्वम् आययौ
जसं कमळाच्या मथनात मधमाशीही त्याच्याबरोबर चुरडली जाते, तसं गुण बदलले की शरीरही रक्त सुकून जसा धूळ होते तसं चूर्ण होतं.
भ्रमरो वारणालोकाद् वारणालोकभावनात् । ददर्शात्मानम् आलोलमत्तहस्तितयोदितम्
मधमाशीने हत्तीला पाहिलं किंवा हत्तीचं दर्शन मनात आणलं, तेव्हा तिला वाटलं की आपणच जणू काही मद्यधुंद हत्ती झालो आहोत आणि अस्वस्थ झालो आहोत.
शुष्कसागरगम्भीरे गजः खाते पपात ह । तमोघनघने शून्ये संसार इव जीवकः
हत्ती खोल, कोरड्या खड्ड्यात पडला, जसं एखादं जीवात्मा घनदाट अंधाराच्या रिकाम्या जागेत, म्हणजेच संसाराच्या शून्यात पडतो.
बभूव वल्लभो राज्ञो महान् परबलान्तकः । सदा मदबलक्षीवो घूर्णन्न् इव निशाचरः
तो राजाचा आवडता झाला, मोठा शत्रूंचा संहार करणारा, नेहमी मदाच्या जोरावर गर्विष्ठ, आणि राक्षसासारखा सतत डोलणारा झाला.
कदाचिद् अरिनिस्त्रिंशच्छिन्नस् सो ऽस्तम् उपाययौ । विवेकासिलतालूनरूपो जीव इवात्मनि
कधीतरी शत्रूच्या तलवारीने तो जखमी होऊन संपला, जसा विवेकाचा आधार गेला की जीव स्वतःतच आपली ओळख हरवतो.
पश्यन् गजघटाकुम्भमणीन् प्रोच्छलितान् अलीन् । उत्क्रामन् स गजाज् जीवो भूयो द्रागित्य् अभूद् अलिः
हत्तीच्या मस्तकावरील अलंकारांतील आणि भांड्यांतील मोती विखुरलेले पाहून, जीव त्या हत्तीमधून निघून पुन्हा पटकन मधमाशी झाला.