न तद् अस्ति जगत्य् अस्मिन् यन् न सम्भवति भ्रमे । विचित्रास् त्रिषु लोकेषु दृश्यन्ते वस्तुदृष्टयः
या जगात भ्रमामुळे असं काहीच नाही जे घडत नाही; या तिन्ही लोकांत अनेक अद्भुत वस्तू दिसतात.
जलमध्ये ज्वलत्य् अग्निर् यथाब्धौ वडवानलः । नगराण्य् अम्बरे सन्ति यथा वैमानिकाश्रयाः
पाण्याच्या मध्ये जसं अग्नी प्रज्वलित होतो, जसं समुद्रात वडवानल असतो, तसंच आकाशात विमानांवर आधारलेली नगरं असतात.
शिलास्व् अब्जानि जायन्ते हेमाद्राव् इव पादपाः । एकागे सर्वपुष्पाणि सन्ति कल्पतरौ यथा
शिळांमध्ये कमळं उगवतात, जसं सुवर्ण पर्वतावर झाडं उगवतात, आणि कल्पवृक्षावर सर्व फुलं एकत्र असतात.
शिलाः फलन्ति फलवद् यथा रत्नगुलुच्छकाः । शिलान्तः प्राणिनस् सन्ति भेका इव शिलान्तरे
शिळा फळझाडांसारखी फळं देतात, रत्नं शिळांच्या गटांवर उगवतात, आणि शिळांच्या आत प्राणी राहतात, जसं बेडूक शिळेच्या आत असतात.
दृषदो वारि निर्याति चन्द्रकान्तोपलाद् इव । निमेषेण घटो याति पटतां शापवान् इव
जसं चंद्रकांत मणीपासून पाणी बाहेर पडतं, तसंच दगडातूनही पाणी येतं. क्षणातच एखदा घडा तुटून जातो, जसं विणकरांमध्ये शापित झालेला कोणी.
स्वासत्ताम् अपि बुध्यन्ते स्वप्ने स्वमरणं यथा । अधोगामि जलं व्योम्नि डीयते ऽभ्रगतं यथा
माणसं स्वप्नात स्वतःच्या मृत्यूचीही जाणीव करून घेतात, जसं खाली वाहणारं पाणी आकाशात ढगासारखं उडताना दिसतं.
वितानम् इव खे वारि तिष्ठति स्वर्नदी यथा । उड्डीयन्ते शिलास् स्थूलाः पक्षवन्तो ऽद्रयो यथा
पाणी आकाशात जणू छत्रासारखं पसरलेलं असतं, जसं सोन्याची नदी. मोठमोठ्या दगडांना पंख आले की पर्वतही उडू लागतात.
शिलातः प्राप्यते सर्वं ननु चिन्तामणेर् इव । चिन्तितानि फलन्त्य् आशु देवोद्यानान्तरेष्व् इव
दगडातून सगळं मिळतं, जसं चिंतामणीपासून मिळतं. देवांच्या बागेत जसं काहीही सुचलं की लगेच फळतं, तसंच इथेही होतं.
तान्य् एव न फलन्त्य् आशु मोक्षादीनीव राघव । अचेतनो ऽपि कुरुते कर्म यन्त्रपुमान् इव
हे राघव, जशी मुक्ती वगैरे गोष्टी लगेच मिळत नाहीत, तसंच त्या गोष्टींनाही पटकन फळ मिळत नाही. जसा एखादा यंत्रमानव जाणीव नसतानाही काम करतो, तसं काही गोष्टी घडतात.
एवमादिस् तथान्यश् च विचित्रारम्भविभ्रमः । दृष्टश् शम्बरगन्धर्वविलासैर् अप्य् असम्भवः
अशा अनेक प्रकारांनी आणि इतरही वेगवेगळ्या रीतीने विचित्र आणि अद्भुत सुरुवाती दिसतात; शंबर आणि गंधर्व यांच्या खेळातले चमत्कारसुद्धा अशक्यच वाटतात.
देशकालक्रियाद्रव्यरत्नशम्बरशापजाः । मयगन्धर्वजनिता अनन्तास् सत्यसम्भवाः
देश, काळ, कृती, वस्तू, मौल्यवान रत्ने, साठे, शाप, माया आणि गंधर्व यांच्यामुळे निर्माण होणाऱ्या या गोष्टी अनंत आहेत आणि खरोखर घडतात.
असम्भवस् सम्भवानाम् अपीहाभ्युपपद्यते । सम्भवासम्भवांशस्य सिद्धयस् स्वप्नविभ्रमाः
इथे अशक्य गोष्टींनाही शक्य मानलं जातं; शक्य आणि अशक्य गोष्टींच्या सिद्धी म्हणजे जणू स्वप्नातले भ्रमच आहेत.
न तद् अस्ति न यत् सत्यं न तद् अस्ति न यन् मृषा । सर्वं सर्वेण सर्वत्र स्वप्ने सर्गाभिधानके
जगात असं काहीच नाही जे खरं नाही, आणि असं काहीच नाही जे खोटं नाही. सगळं काही, सर्व ठिकाणी, सर्व प्रकारे, या सृष्टी नावाच्या स्वप्नात आहे.
स्वप्ने निमग्नधीर् जन्तुः पश्यति स्थिरतां यथा । सर्गस्वप्ने मग्नबुद्धिः पश्यति स्थिरतां तथा
जसा एखाद्याचा मन स्वप्नात बुडालं की त्याला तिथे स्थिरता वाटते, तसंच ज्याचं मन या सृष्टीच्या स्वप्नात गुंतलं आहे त्यालाही तिथे स्थिरता वाटते.
भ्रमाद् भ्रमान्तरं गच्छन् स्वप्नात् स्वप्नान्तरं व्रजन् । अतिस्थिरप्रत्ययभाग् इह जीवो विमुह्यति
एक भ्रम सोडून दुसऱ्या भ्रमात, एक स्वप्न सोडून दुसऱ्या स्वप्नात फिरताना, ज्याचं मन फारच अस्थिर आहे असा जीव इथे गोंधळून जातो.
श्वभ्रान्तरं श्वभ्रनिपातदोषात् सम्प्राप्नुवन् मुग्धमृगः प्रयाति । मोहं यथा पातमयैकरूपं जीवस् तथा संसृतिपातमूढः
जसा एखादा गोंधळलेला हरिण एका खड्ड्यातून दुसऱ्या खड्ड्यात पडत पडत शेवटी नष्ट होतो, तसाच हा जीव सृष्टीच्या या पडझडीत गोंधळून शेवटी नष्ट होतो.
अत्र राघव वक्ष्ये ऽहम् इतिहासम् इमं शृणु । यद् वृत्तं कस्यचिद् भिक्षोः क्वचिन् मननशालिनः
राघव, मी तुला एक गोष्ट सांगतो, नीट ऐक. कुठेतरी एक मननशील भिक्षू होता, त्याच्याबद्दल काय घडलं ते सांगतो.
आसीत् कश्चिन् महाभिक्षुस् समाध्यभ्यासतत्परः । नित्यं स्वव्यवहारेण क्षपयन्न् अखिलं दिनम्
तो भिक्षू मोठा होता, नेहमी समाधीच्या सरावात मग्न राहत असे. तो रोज आपले काम करत दिवस भर काढत असे.
समाध्यभ्यासशुद्धं तत् तस्य चित्तं क्षणेन यत् । चिन्तयत्य् आशु तद्भावं गच्छत्य् अम्ब्व् इव वीचिताम्
समाधीच्या सरावामुळे त्याचे मन निर्मळ झाले होते. तो ज्या गोष्टीचा विचार करायचा, त्याच अवस्थेत क्षणात पोहोचायचा, जसं पाणी लाटेपर्यंत पटकन जातं.
कदाचित् स समाधानविरतो ऽतिष्ठद् एकधीः । कञ्चित् सञ्चिन्तयाम् आस स्वासनस्थः क्रियाक्रमम्
एकदा तो समाधीतून बाहेर आला आणि एकाग्र मनाने आपल्या आसनावर बसून, काहीतरी करायचं ठरवू लागला.
तस्य चिन्तयतो जाता प्रतिभेयम् अथ स्वतः । भावयाम्य् आशु लीलार्थं सामान्यजनवृत्तिताम्
त्याने विचार करत असताना, त्याच्या मनात आपोआप एक कल्पना आली — 'माझ्या आनंदासाठी, मी लगेचच सामान्य माणसांचे जीवन कसे असते ते मनाशी उभे करतो.'
इति सञ्चिन्त्य चेतो ऽस्य स्थितं किञ्चिन् नरान्तरम् । स्पन्दसंस्थानसन्त्यागमात्रेणावर्तके ऽम्ब्व् इव
असा विचार करून, त्याचे मन थोड्यावेळासाठी दुसऱ्या माणसाच्या अवस्थेत गेले, जसे पाण्याच्या भोवऱ्यातील हालचाल थांबली की त्याचा आकार बदलतो.
तेन चित्तनरेणाथ कृतं नामात्मनीच्छया । जीवटो ऽस्मीति सहसा काकतालीयवत् स्थितम्
त्या मनाच्या माणसाने, स्वतःच्या इच्छेने, 'मी एक जिवंत प्राणी आहे' अशी भावना अचानक मनात आणली, जशी काही योगायोगाने घडली.
जीवटो विजहाराथ स स्वप्नपुरुषश् चिरम् । स्वप्ननिर्माणनगरे कस्मिंश्चित् पुरवीथिषु
मग तो जिवंत प्राणी, जणू काही स्वप्नातील माणूस, स्वप्नातून निर्माण झालेल्या शहरात, काही रस्त्यांवर खूप काळ भटकत राहिला.
तत्र पानं पपौ मत्तो भृङ्गः पद्मरसं यथा । शिलयेव दृढं पिष्टस् सुष्वाप घननिद्रया
तेथे तो मत्त अवस्थेत, जसा भृंग कमळाचा रस पितो तसा, प्याला; आणि जणू काही दगडावर घट्ट दळल्यासारखा, तो खोल झोपेत गाढ झोपला.
स्वप्ने ददर्श विप्रत्वं पाठानुष्ठानतुष्टिमत् । प्रतिभामात्रसम्पन्नं चित्तदेशान्तराप्तिवत्
त्या स्वप्नात त्याने स्वतःला ब्राह्मण म्हणून पाहिले, पठण आणि विधी यामध्ये समाधानी, आणि केवळ प्रतिबिंबासारखा, जणू मनाच्या दुसऱ्या प्रदेशात पोहोचल्यासारखा.
कदाचित् स द्विजश्रेष्ठस् स्वाहर्व्यापारनिष्ठया । आजगाम घनां निद्रां बीजताम् इव पादपः
कधीतरी तो श्रेष्ठ ब्राह्मण, आपल्या दैनंदिन कर्तव्यात मग्न असताना, झाड जसे पुन्हा बीजात जातं तशी खोल झोपेत गेला.
सो ऽप्य् अपश्यत् स्वयं स्वप्ने सामन्तत्वम् अथात्मनि । पताकारथहस्त्यश्वसेनाजलदमालितम्
त्यानेही स्वप्नात स्वतःला सामंत म्हणून पाहिले, आणि आपल्या भोवती पताका, रथ, हत्ती, घोडे आणि मेघासारखी सेना वेढलेली आहे असे पाहिले.
स सामन्तः कृताहारः कदाचिद् घननिद्रया । सुष्वापान्तर्व्यवहृतिर् बीजतायाम् इव द्रुमः
तो सामंत, जेवण करून, कधीतरी गाढ झोपेने गाठला गेला आणि झोपेत त्याच्या मनातील सर्व हालचाली थांबल्या, जणू एखादं झाड बीजात असतं तसं.
अपश्यद् राजतां स्वप्ने ककुब्वलयमालिनीम् । लालितां भोगपूगेन पुष्पौघेनर्तुताम् इव
स्वप्नात त्याने स्वतःला राजा म्हणून पाहिलं, चारही बाजूंनी सुंदर राज्याने वेढलेलं, सुखसंपत्तीने नटलेलं, आणि फुलांनी बहरलेल्या वसंतासारखं आनंदात न्हालेलं.