स्वप्नो ऽग्रपुरुषस्यास्य प्रतिभासश् च यो भवेत् । रामास्मदादिसर्गात्मा भवेत् तादृश एव सः
या आदिपुरुषाचा जो स्वप्न किंवा भास आहे, तो राम, मी आणि इतरांची जी सृष्टी आहे, त्याच स्वरूपाचा आहे.
यत् स्वप्नपुरुषाज् जातं तत् स्वप्नपुरुषात्मकम् । भवतीत्य् अनुभूतं हि यद् बीजं तत् फलं यथा
स्वप्नातील पुरुषापासून जे काही जन्मते, ते सुद्धा त्याच्याच स्वरूपाचं असतं; कारण बीज जसं असतं, तसं फळही येतं, हे अनुभवाला येतं.
असत्यम् एव तद् विद्धि यद् असत्येन साध्यते । असत्य् अर्थे समर्थे ऽपि न युक्तं भावबन्धनम्
जे काही खोट्या मार्गाने मिळवले जाते, ते स्वतःही खोटेच असते, हे जाणून ठेव. जरी एखादी खोटी गोष्ट सामर्थ्यवान वाटली, तरी तिच्याशी मन लावणे योग्य नाही.
असत्य् अर्थे समर्थे ऽपि सत्ता भावनसम्भवा । यतस् तेन परित्याज्यम् असद्भावनभावनम्
जरी एखादी खोटी गोष्ट सामर्थ्यवान वाटली, तरी तिचे अस्तित्व फक्त कल्पनेतूनच येते. म्हणून खोट्या गोष्टींवर विश्वास ठेवण्याची सवय सोडावी.
दृढप्रत्ययिनस् स्वप्नपुरुषाद् यत् समुत्थितम् । भवत्य् आत्मनि सर्गादि दृढप्रत्ययम् एव तत्
स्वप्नातील माणसाच्या ठाम विश्वासातून निर्माण होणाऱ्या सर्व गोष्टी, जसे की सृष्टी वगैरे, या प्रत्यक्षात फक्त आपल्या मनातील ठाम समजुतीच असतात.
निमेषमात्रम् एवायं सर्गस्वप्नस् स्फुरन् स्थितः । तस्मिन् निमेष एवास्मत्कल्पता परिकल्पिता
ही सृष्टीची स्वप्नासारखी अनुभूती फक्त डोळ्यांच्या एका क्षणभर झपाट्यात टिकते; त्या एका क्षणातच आपला संपूर्ण कल्पित युगाचा काळ समाविष्ट झालेला असतो.
सुदीर्घस्वप्नषण्डो ऽयं यथोदेति प्रजापतेः । सर्गाद्यास् सर्वभूतानां प्रत्येकम् उदितास् तथा
जसा हा दीर्घ स्वप्नांचा ओघ सृष्टीच्या अधिपतीपासून निर्माण होतो, तसंच सृष्टीची सुरुवात आणि सर्व जीवांची उत्पत्ती प्रत्येकाची स्वतंत्रपणे होते.
चित्तत्त्वस्यैव भावेन सर्गस्वप्नपरम्पराः । स्फुरन्त्य् अम्भो द्रवत्वेन यथावर्तविवर्तनैः
जसं पाण्यात लाटा उसळतात तेव्हा त्याचं द्रवपण दिसून येतं, तसंच चित्तस्वरूपामुळे सृष्टीचे स्वप्नमय अनुक्रम प्रकट होतात.
यदा स्वप्नात्मिकैवेयं सर्गलक्ष्मीर् न वास्तवी । इदं सम्भवतीदं नो वेत्य् अतः प्रलयं गतम्
जेव्हा ही सृष्टीची शोभा फक्त स्वप्नासारखी वाटते आणि खरी नाही असं समजलं, तेव्हा 'हे घडतंय' किंवा 'हे घडत नाही' अशा कल्पना आपोआप नाहीशा होतात.
यद् यथा यादृशं दृष्टं तत् तादृग् विद्यते तथा । न हि पर्यनुयुज्यन्ते स्वप्नविभ्रमनीतयः
जे काही जसं आणि ज्या रूपात दिसतं, ते तसंच असतं; कारण स्वप्नातील गोंधळ बुद्धीने शोधता येत नाहीत.
न तद् अस्ति जगत्य् अस्मिन् यन् न सम्भवति भ्रमे । विचित्रास् त्रिषु लोकेषु दृश्यन्ते वस्तुदृष्टयः
या जगात भ्रमामुळे असं काहीच नाही जे घडत नाही; या तिन्ही लोकांत अनेक अद्भुत वस्तू दिसतात.
जलमध्ये ज्वलत्य् अग्निर् यथाब्धौ वडवानलः । नगराण्य् अम्बरे सन्ति यथा वैमानिकाश्रयाः
पाण्याच्या मध्ये जसं अग्नी प्रज्वलित होतो, जसं समुद्रात वडवानल असतो, तसंच आकाशात विमानांवर आधारलेली नगरं असतात.
शिलास्व् अब्जानि जायन्ते हेमाद्राव् इव पादपाः । एकागे सर्वपुष्पाणि सन्ति कल्पतरौ यथा
शिळांमध्ये कमळं उगवतात, जसं सुवर्ण पर्वतावर झाडं उगवतात, आणि कल्पवृक्षावर सर्व फुलं एकत्र असतात.
शिलाः फलन्ति फलवद् यथा रत्नगुलुच्छकाः । शिलान्तः प्राणिनस् सन्ति भेका इव शिलान्तरे
शिळा फळझाडांसारखी फळं देतात, रत्नं शिळांच्या गटांवर उगवतात, आणि शिळांच्या आत प्राणी राहतात, जसं बेडूक शिळेच्या आत असतात.
दृषदो वारि निर्याति चन्द्रकान्तोपलाद् इव । निमेषेण घटो याति पटतां शापवान् इव
जसं चंद्रकांत मणीपासून पाणी बाहेर पडतं, तसंच दगडातूनही पाणी येतं. क्षणातच एखदा घडा तुटून जातो, जसं विणकरांमध्ये शापित झालेला कोणी.
स्वासत्ताम् अपि बुध्यन्ते स्वप्ने स्वमरणं यथा । अधोगामि जलं व्योम्नि डीयते ऽभ्रगतं यथा
माणसं स्वप्नात स्वतःच्या मृत्यूचीही जाणीव करून घेतात, जसं खाली वाहणारं पाणी आकाशात ढगासारखं उडताना दिसतं.
वितानम् इव खे वारि तिष्ठति स्वर्नदी यथा । उड्डीयन्ते शिलास् स्थूलाः पक्षवन्तो ऽद्रयो यथा
पाणी आकाशात जणू छत्रासारखं पसरलेलं असतं, जसं सोन्याची नदी. मोठमोठ्या दगडांना पंख आले की पर्वतही उडू लागतात.
शिलातः प्राप्यते सर्वं ननु चिन्तामणेर् इव । चिन्तितानि फलन्त्य् आशु देवोद्यानान्तरेष्व् इव
दगडातून सगळं मिळतं, जसं चिंतामणीपासून मिळतं. देवांच्या बागेत जसं काहीही सुचलं की लगेच फळतं, तसंच इथेही होतं.
तान्य् एव न फलन्त्य् आशु मोक्षादीनीव राघव । अचेतनो ऽपि कुरुते कर्म यन्त्रपुमान् इव
हे राघव, जशी मुक्ती वगैरे गोष्टी लगेच मिळत नाहीत, तसंच त्या गोष्टींनाही पटकन फळ मिळत नाही. जसा एखादा यंत्रमानव जाणीव नसतानाही काम करतो, तसं काही गोष्टी घडतात.
एवमादिस् तथान्यश् च विचित्रारम्भविभ्रमः । दृष्टश् शम्बरगन्धर्वविलासैर् अप्य् असम्भवः
अशा अनेक प्रकारांनी आणि इतरही वेगवेगळ्या रीतीने विचित्र आणि अद्भुत सुरुवाती दिसतात; शंबर आणि गंधर्व यांच्या खेळातले चमत्कारसुद्धा अशक्यच वाटतात.
देशकालक्रियाद्रव्यरत्नशम्बरशापजाः । मयगन्धर्वजनिता अनन्तास् सत्यसम्भवाः
देश, काळ, कृती, वस्तू, मौल्यवान रत्ने, साठे, शाप, माया आणि गंधर्व यांच्यामुळे निर्माण होणाऱ्या या गोष्टी अनंत आहेत आणि खरोखर घडतात.
असम्भवस् सम्भवानाम् अपीहाभ्युपपद्यते । सम्भवासम्भवांशस्य सिद्धयस् स्वप्नविभ्रमाः
इथे अशक्य गोष्टींनाही शक्य मानलं जातं; शक्य आणि अशक्य गोष्टींच्या सिद्धी म्हणजे जणू स्वप्नातले भ्रमच आहेत.
न तद् अस्ति न यत् सत्यं न तद् अस्ति न यन् मृषा । सर्वं सर्वेण सर्वत्र स्वप्ने सर्गाभिधानके
जगात असं काहीच नाही जे खरं नाही, आणि असं काहीच नाही जे खोटं नाही. सगळं काही, सर्व ठिकाणी, सर्व प्रकारे, या सृष्टी नावाच्या स्वप्नात आहे.
स्वप्ने निमग्नधीर् जन्तुः पश्यति स्थिरतां यथा । सर्गस्वप्ने मग्नबुद्धिः पश्यति स्थिरतां तथा
जसा एखाद्याचा मन स्वप्नात बुडालं की त्याला तिथे स्थिरता वाटते, तसंच ज्याचं मन या सृष्टीच्या स्वप्नात गुंतलं आहे त्यालाही तिथे स्थिरता वाटते.
भ्रमाद् भ्रमान्तरं गच्छन् स्वप्नात् स्वप्नान्तरं व्रजन् । अतिस्थिरप्रत्ययभाग् इह जीवो विमुह्यति
एक भ्रम सोडून दुसऱ्या भ्रमात, एक स्वप्न सोडून दुसऱ्या स्वप्नात फिरताना, ज्याचं मन फारच अस्थिर आहे असा जीव इथे गोंधळून जातो.
श्वभ्रान्तरं श्वभ्रनिपातदोषात् सम्प्राप्नुवन् मुग्धमृगः प्रयाति । मोहं यथा पातमयैकरूपं जीवस् तथा संसृतिपातमूढः
जसा एखादा गोंधळलेला हरिण एका खड्ड्यातून दुसऱ्या खड्ड्यात पडत पडत शेवटी नष्ट होतो, तसाच हा जीव सृष्टीच्या या पडझडीत गोंधळून शेवटी नष्ट होतो.
अत्र राघव वक्ष्ये ऽहम् इतिहासम् इमं शृणु । यद् वृत्तं कस्यचिद् भिक्षोः क्वचिन् मननशालिनः
राघव, मी तुला एक गोष्ट सांगतो, नीट ऐक. कुठेतरी एक मननशील भिक्षू होता, त्याच्याबद्दल काय घडलं ते सांगतो.
आसीत् कश्चिन् महाभिक्षुस् समाध्यभ्यासतत्परः । नित्यं स्वव्यवहारेण क्षपयन्न् अखिलं दिनम्
तो भिक्षू मोठा होता, नेहमी समाधीच्या सरावात मग्न राहत असे. तो रोज आपले काम करत दिवस भर काढत असे.
समाध्यभ्यासशुद्धं तत् तस्य चित्तं क्षणेन यत् । चिन्तयत्य् आशु तद्भावं गच्छत्य् अम्ब्व् इव वीचिताम्
समाधीच्या सरावामुळे त्याचे मन निर्मळ झाले होते. तो ज्या गोष्टीचा विचार करायचा, त्याच अवस्थेत क्षणात पोहोचायचा, जसं पाणी लाटेपर्यंत पटकन जातं.
कदाचित् स समाधानविरतो ऽतिष्ठद् एकधीः । कञ्चित् सञ्चिन्तयाम् आस स्वासनस्थः क्रियाक्रमम्
एकदा तो समाधीतून बाहेर आला आणि एकाग्र मनाने आपल्या आसनावर बसून, काहीतरी करायचं ठरवू लागला.