इति सर्वपदार्थानाम् अभिन्नः परमेश्वरः । कल्लोलशीकरोर्मीणाम् अब्धाव् इव पयोभरः
या सर्व वस्तूंमध्ये एकच परमेश्वर अखंडितपणे आहे, जसा समुद्रातील लाटा, फेस आणि भरती यामध्ये पाणी एकसारखे भरलेले असते.
नानातैषा त्व् असत्यैषा सत्येनानेन चैव हि । कल्पिता चित्स्वभावेन वेतालश् शिशुना यथा
ही विविधता खोटी आहे; ती केवळ चैतन्याच्या कल्पनेतून निर्माण होते, जशी एखाद्या लहान मुलाला वेताळाची कल्पना होते, आणि ती खरीपणामुळेच दिसते.
सर्वत्र संस्थितिमता विगतामयेन व्याप्तं मयेदम् अखिलं विविधैर् विलासैः । चिद्रूपिणैव कलिताकलितात्मनेति सर्वोपशान्तमतिर् आस्स्व सुखं महात्मन्
हे सर्व जग, त्यातील अनेक प्रकारच्या लीला, माझ्यामुळे व्यापलेले आहे; मी सर्वत्र स्थिर आहे, देहभावापासून मुक्त आहे आणि चैतन्यस्वरूप आहे—स्वतःची कल्पना असो वा नसो. म्हणून, हे महात्मा, तू शांतचित्ताने आणि आनंदाने स्थिर रहा.
इत्य् उक्तवत्य् अथ मुनौ दिवसो जगाम सायन्तनाय विधये ऽस्तम् इनो जगाम । स्नातुं सभा कृतनमस्करणा जगाम श्यामाक्षये रविकरैश् च सहाजगाम
म्हणून त्या ऋषींनी असे सांगितल्यावर दिवस संध्याकाळीकडे वळला आणि सूर्य मावळला; सभेतील लोकांनी नमस्कार करून स्नानासाठी गेले आणि सूर्यकिरणही संध्याकाळच्या अंधारात विरले.
यथास्माकं मुने स्वप्नपुरपत्तनमण्डलम् । तथैव पद्मजादीनां यदि देहपरिग्रहः
मुनिवर, जसा आपल्याला स्वप्नातला गाव आणि त्याचं परिसर खरा वाटतो, तसंच ब्रह्मादिकांचं देहधारण देखील, जर असं काही असेल तर, तसंच आहे.
तथैवेदं च सञ्जातं यदि सर्वम् असन्मयम् । तद् अस्माकं दृढतरः प्रत्ययः कथम् उत्थितः
जर हे सगळं असंच निर्माण झालं आणि पूर्णपणे खोटं आहे, तर मग आपला हा ठाम विश्वास कसा निर्माण झाला?
अस्मत्सर्गवद् आभाति पूर्वसर्गप्रजापतिः । स्वजीवप्रतिभासात्मा विद्यते न तु वास्तवः
पूर्वीच्या सृष्टीचा कर्ता आपल्याच सृष्टीसारखा भासतो—तो फक्त आपल्या आत्म्याच्या प्रतिबिंबासारखा आहे, प्रत्यक्षात तो खरा नाही.
सर्वगत्वाच् चितेस् सर्वं जीवस् सर्वत्र संसृतिः । सा चासत्या दर्शनोत्था सम्यग्दर्शननाशिनी
चित्त सर्वत्र असल्यामुळे जीव आणि त्याचं संसार सर्वत्र आहे; पण हे सगळं फक्त भासावरून निर्माण झालेलं खोटं आहे आणि खरी समज आली की ते नाहीसं होतं.
स्वप्नाभः प्रतिभासो ऽस्य य एष स्वयम् उत्थितः । अहन्ताप्रत्ययैकात्मा स एवातिदृढस् स्थितः
हा जो भास आहे, तो जणू काही स्वप्नासारखा आहे आणि आपोआप उत्पन्न झालेला आहे. हा 'मीपणा' म्हणून जो एकच भाव आहे, तोच फारच ठामपणे टिकून राहिलेला आहे.
स्वप्ने क्षणविनाशित्वं यथा पुंसा न दृश्यते । सर्गस्वप्ने तथैवैतद् ब्रह्मणापि न लक्ष्यते
जसा माणसाला स्वप्नात क्षणभर काही नाहीसे होते हे दिसत नाही, तसंच या सृष्टीच्या स्वप्नात ब्रह्मालाही ते जाणवत नाही.
स्वप्नो ऽग्रपुरुषस्यास्य प्रतिभासश् च यो भवेत् । रामास्मदादिसर्गात्मा भवेत् तादृश एव सः
या आदिपुरुषाचा जो स्वप्न किंवा भास आहे, तो राम, मी आणि इतरांची जी सृष्टी आहे, त्याच स्वरूपाचा आहे.
यत् स्वप्नपुरुषाज् जातं तत् स्वप्नपुरुषात्मकम् । भवतीत्य् अनुभूतं हि यद् बीजं तत् फलं यथा
स्वप्नातील पुरुषापासून जे काही जन्मते, ते सुद्धा त्याच्याच स्वरूपाचं असतं; कारण बीज जसं असतं, तसं फळही येतं, हे अनुभवाला येतं.
असत्यम् एव तद् विद्धि यद् असत्येन साध्यते । असत्य् अर्थे समर्थे ऽपि न युक्तं भावबन्धनम्
जे काही खोट्या मार्गाने मिळवले जाते, ते स्वतःही खोटेच असते, हे जाणून ठेव. जरी एखादी खोटी गोष्ट सामर्थ्यवान वाटली, तरी तिच्याशी मन लावणे योग्य नाही.
असत्य् अर्थे समर्थे ऽपि सत्ता भावनसम्भवा । यतस् तेन परित्याज्यम् असद्भावनभावनम्
जरी एखादी खोटी गोष्ट सामर्थ्यवान वाटली, तरी तिचे अस्तित्व फक्त कल्पनेतूनच येते. म्हणून खोट्या गोष्टींवर विश्वास ठेवण्याची सवय सोडावी.
दृढप्रत्ययिनस् स्वप्नपुरुषाद् यत् समुत्थितम् । भवत्य् आत्मनि सर्गादि दृढप्रत्ययम् एव तत्
स्वप्नातील माणसाच्या ठाम विश्वासातून निर्माण होणाऱ्या सर्व गोष्टी, जसे की सृष्टी वगैरे, या प्रत्यक्षात फक्त आपल्या मनातील ठाम समजुतीच असतात.
निमेषमात्रम् एवायं सर्गस्वप्नस् स्फुरन् स्थितः । तस्मिन् निमेष एवास्मत्कल्पता परिकल्पिता
ही सृष्टीची स्वप्नासारखी अनुभूती फक्त डोळ्यांच्या एका क्षणभर झपाट्यात टिकते; त्या एका क्षणातच आपला संपूर्ण कल्पित युगाचा काळ समाविष्ट झालेला असतो.
सुदीर्घस्वप्नषण्डो ऽयं यथोदेति प्रजापतेः । सर्गाद्यास् सर्वभूतानां प्रत्येकम् उदितास् तथा
जसा हा दीर्घ स्वप्नांचा ओघ सृष्टीच्या अधिपतीपासून निर्माण होतो, तसंच सृष्टीची सुरुवात आणि सर्व जीवांची उत्पत्ती प्रत्येकाची स्वतंत्रपणे होते.
चित्तत्त्वस्यैव भावेन सर्गस्वप्नपरम्पराः । स्फुरन्त्य् अम्भो द्रवत्वेन यथावर्तविवर्तनैः
जसं पाण्यात लाटा उसळतात तेव्हा त्याचं द्रवपण दिसून येतं, तसंच चित्तस्वरूपामुळे सृष्टीचे स्वप्नमय अनुक्रम प्रकट होतात.
यदा स्वप्नात्मिकैवेयं सर्गलक्ष्मीर् न वास्तवी । इदं सम्भवतीदं नो वेत्य् अतः प्रलयं गतम्
जेव्हा ही सृष्टीची शोभा फक्त स्वप्नासारखी वाटते आणि खरी नाही असं समजलं, तेव्हा 'हे घडतंय' किंवा 'हे घडत नाही' अशा कल्पना आपोआप नाहीशा होतात.
यद् यथा यादृशं दृष्टं तत् तादृग् विद्यते तथा । न हि पर्यनुयुज्यन्ते स्वप्नविभ्रमनीतयः
जे काही जसं आणि ज्या रूपात दिसतं, ते तसंच असतं; कारण स्वप्नातील गोंधळ बुद्धीने शोधता येत नाहीत.
न तद् अस्ति जगत्य् अस्मिन् यन् न सम्भवति भ्रमे । विचित्रास् त्रिषु लोकेषु दृश्यन्ते वस्तुदृष्टयः
या जगात भ्रमामुळे असं काहीच नाही जे घडत नाही; या तिन्ही लोकांत अनेक अद्भुत वस्तू दिसतात.
जलमध्ये ज्वलत्य् अग्निर् यथाब्धौ वडवानलः । नगराण्य् अम्बरे सन्ति यथा वैमानिकाश्रयाः
पाण्याच्या मध्ये जसं अग्नी प्रज्वलित होतो, जसं समुद्रात वडवानल असतो, तसंच आकाशात विमानांवर आधारलेली नगरं असतात.
शिलास्व् अब्जानि जायन्ते हेमाद्राव् इव पादपाः । एकागे सर्वपुष्पाणि सन्ति कल्पतरौ यथा
शिळांमध्ये कमळं उगवतात, जसं सुवर्ण पर्वतावर झाडं उगवतात, आणि कल्पवृक्षावर सर्व फुलं एकत्र असतात.
शिलाः फलन्ति फलवद् यथा रत्नगुलुच्छकाः । शिलान्तः प्राणिनस् सन्ति भेका इव शिलान्तरे
शिळा फळझाडांसारखी फळं देतात, रत्नं शिळांच्या गटांवर उगवतात, आणि शिळांच्या आत प्राणी राहतात, जसं बेडूक शिळेच्या आत असतात.
दृषदो वारि निर्याति चन्द्रकान्तोपलाद् इव । निमेषेण घटो याति पटतां शापवान् इव
जसं चंद्रकांत मणीपासून पाणी बाहेर पडतं, तसंच दगडातूनही पाणी येतं. क्षणातच एखदा घडा तुटून जातो, जसं विणकरांमध्ये शापित झालेला कोणी.
स्वासत्ताम् अपि बुध्यन्ते स्वप्ने स्वमरणं यथा । अधोगामि जलं व्योम्नि डीयते ऽभ्रगतं यथा
माणसं स्वप्नात स्वतःच्या मृत्यूचीही जाणीव करून घेतात, जसं खाली वाहणारं पाणी आकाशात ढगासारखं उडताना दिसतं.
वितानम् इव खे वारि तिष्ठति स्वर्नदी यथा । उड्डीयन्ते शिलास् स्थूलाः पक्षवन्तो ऽद्रयो यथा
पाणी आकाशात जणू छत्रासारखं पसरलेलं असतं, जसं सोन्याची नदी. मोठमोठ्या दगडांना पंख आले की पर्वतही उडू लागतात.
शिलातः प्राप्यते सर्वं ननु चिन्तामणेर् इव । चिन्तितानि फलन्त्य् आशु देवोद्यानान्तरेष्व् इव
दगडातून सगळं मिळतं, जसं चिंतामणीपासून मिळतं. देवांच्या बागेत जसं काहीही सुचलं की लगेच फळतं, तसंच इथेही होतं.
तान्य् एव न फलन्त्य् आशु मोक्षादीनीव राघव । अचेतनो ऽपि कुरुते कर्म यन्त्रपुमान् इव
हे राघव, जशी मुक्ती वगैरे गोष्टी लगेच मिळत नाहीत, तसंच त्या गोष्टींनाही पटकन फळ मिळत नाही. जसा एखादा यंत्रमानव जाणीव नसतानाही काम करतो, तसं काही गोष्टी घडतात.
एवमादिस् तथान्यश् च विचित्रारम्भविभ्रमः । दृष्टश् शम्बरगन्धर्वविलासैर् अप्य् असम्भवः
अशा अनेक प्रकारांनी आणि इतरही वेगवेगळ्या रीतीने विचित्र आणि अद्भुत सुरुवाती दिसतात; शंबर आणि गंधर्व यांच्या खेळातले चमत्कारसुद्धा अशक्यच वाटतात.