घ्राणे घ्राणतया दृष्टं गन्धे गन्धतयोदितम् । पुष्टं कायतया काये भूमाव् अपि च भूतया
नाकात नाकासारखं जाणवतं, गंधात गंधासारखं प्रकट होतं; शरीरात शरीरासारखं पोसलेलं आहे, आणि जमिनीत पृथ्वीच्या स्वरूपानं आहे.
पयस्तया च पयसि वायौ वायुतया स्थितम् । तेजस्तया तेजसि च बुद्धौ बुद्धितया गतम्
पाण्यात पाण्यासारखं आहे, वाऱ्यात वाऱ्यासारखं आहे; तेजात तेजासारखं आहे, आणि बुद्धीत बुद्धीसारखं आहे.
मनस्तया मनस्य् अन्तर् अहङ्कृत्याप्य् अहङ्कृतौ । रूढं संविदि संवित्त्या चिति चित्त्वेन चोत्थितम्
मन हे मन म्हणूनच राहते, 'मी'पण अहंकार म्हणूनच असते, आणि जाणीव ही जाणीवेतच स्थिर असते, तीच चेतना म्हणून प्रकट होते.
वृक्षे वृक्षतया लग्नं पटे पटतया स्थितम् । घटे घटतया रूढं वटे वटतया स्थितम्
झाडात झाडपण म्हणून, कापडात कापडपण म्हणून, मडक्यात मडक्याचं स्वरूप म्हणून, आणि वडाच्या झाडात वडपण म्हणून ती ठाम असते.
स्थावरे स्थावरत्वेन जङ्गमत्वेन जङ्गमे । पाषाणत्वेन पाषाणे चेतनत्वेन चेतने
स्थिर वस्तूंमध्ये स्थिरता म्हणून, चल वस्तूंमध्ये चळवळ म्हणून, दगडात दगडपण म्हणून, आणि सजीवात चेतना म्हणून ती असते.
अमरेष्व् अमरत्वेन नरत्वेन नरेषु च । तिर्यक्त्वेन च तिर्यक्षु क्रिमित्वेन क्रिमिस्थितौ
अमरांमध्ये अमरपण म्हणून, माणसांत माणूसपण म्हणून, प्राण्यांत प्राण्याचं स्वरूप म्हणून, आणि किड्यांत किडेपण म्हणून ती असते.
कालक्रमे कालतया ऋताव् ऋतुतयानया । तुटिक्षणनिमेषादौ संस्थितस् तत्तया विभुः
काळाच्या ओघात तो काळ म्हणून असतो; ऋतूंत, तो ऋतू म्हणून वावरतो; क्षण, निमिष, डोळ्यांची पापणी हलवणं यात तो त्याचं स्वरूप घेऊन राहतो — सर्वत्र व्यापून असणारा.
शुक्ले शुक्लतया जातं कृष्णे कृष्णतया स्थितम् । क्रियासु स्पन्दरूपेण नियतौ नियमेन च
पांढऱ्यात तो पांढरपणाने दिसतो; काळ्यात काळेपणाने असतो; कृतींमध्ये तो हालचालीच्या रूपात असतो, आणि नियमांमध्ये तो नीटपणाने वावरतो.
संस्थितस् संस्थितौ स्थित्या नाशे नाशतया स्थितः । उत्पत्तिरूपेणोत्पत्ताव् आस्थितः परमेश्वरः
अस्तित्वात तो अस्तित्व म्हणून आहे; नाशात नाश म्हणून राहतो; आणि उत्पत्तीमध्ये उत्पत्तीच्या रूपातच असतो — तोच परमेश्वर.
बाल्ये बाल्येन विश्रान्तो यौवने यौवनेन च । जरसा च जरारूपे मरणे मरणेन च
बालपणात तो बालपण म्हणून विसावतो; तारुण्यात तारुण्य म्हणून असतो; वृद्धापकाळात वृद्धपणाच्या रूपात राहतो, आणि मृत्यूमध्ये मृत्यू म्हणूनच असतो.
इति सर्वपदार्थानाम् अभिन्नः परमेश्वरः । कल्लोलशीकरोर्मीणाम् अब्धाव् इव पयोभरः
या सर्व वस्तूंमध्ये एकच परमेश्वर अखंडितपणे आहे, जसा समुद्रातील लाटा, फेस आणि भरती यामध्ये पाणी एकसारखे भरलेले असते.
नानातैषा त्व् असत्यैषा सत्येनानेन चैव हि । कल्पिता चित्स्वभावेन वेतालश् शिशुना यथा
ही विविधता खोटी आहे; ती केवळ चैतन्याच्या कल्पनेतून निर्माण होते, जशी एखाद्या लहान मुलाला वेताळाची कल्पना होते, आणि ती खरीपणामुळेच दिसते.
सर्वत्र संस्थितिमता विगतामयेन व्याप्तं मयेदम् अखिलं विविधैर् विलासैः । चिद्रूपिणैव कलिताकलितात्मनेति सर्वोपशान्तमतिर् आस्स्व सुखं महात्मन्
हे सर्व जग, त्यातील अनेक प्रकारच्या लीला, माझ्यामुळे व्यापलेले आहे; मी सर्वत्र स्थिर आहे, देहभावापासून मुक्त आहे आणि चैतन्यस्वरूप आहे—स्वतःची कल्पना असो वा नसो. म्हणून, हे महात्मा, तू शांतचित्ताने आणि आनंदाने स्थिर रहा.
इत्य् उक्तवत्य् अथ मुनौ दिवसो जगाम सायन्तनाय विधये ऽस्तम् इनो जगाम । स्नातुं सभा कृतनमस्करणा जगाम श्यामाक्षये रविकरैश् च सहाजगाम
म्हणून त्या ऋषींनी असे सांगितल्यावर दिवस संध्याकाळीकडे वळला आणि सूर्य मावळला; सभेतील लोकांनी नमस्कार करून स्नानासाठी गेले आणि सूर्यकिरणही संध्याकाळच्या अंधारात विरले.
यथास्माकं मुने स्वप्नपुरपत्तनमण्डलम् । तथैव पद्मजादीनां यदि देहपरिग्रहः
मुनिवर, जसा आपल्याला स्वप्नातला गाव आणि त्याचं परिसर खरा वाटतो, तसंच ब्रह्मादिकांचं देहधारण देखील, जर असं काही असेल तर, तसंच आहे.
तथैवेदं च सञ्जातं यदि सर्वम् असन्मयम् । तद् अस्माकं दृढतरः प्रत्ययः कथम् उत्थितः
जर हे सगळं असंच निर्माण झालं आणि पूर्णपणे खोटं आहे, तर मग आपला हा ठाम विश्वास कसा निर्माण झाला?
अस्मत्सर्गवद् आभाति पूर्वसर्गप्रजापतिः । स्वजीवप्रतिभासात्मा विद्यते न तु वास्तवः
पूर्वीच्या सृष्टीचा कर्ता आपल्याच सृष्टीसारखा भासतो—तो फक्त आपल्या आत्म्याच्या प्रतिबिंबासारखा आहे, प्रत्यक्षात तो खरा नाही.
सर्वगत्वाच् चितेस् सर्वं जीवस् सर्वत्र संसृतिः । सा चासत्या दर्शनोत्था सम्यग्दर्शननाशिनी
चित्त सर्वत्र असल्यामुळे जीव आणि त्याचं संसार सर्वत्र आहे; पण हे सगळं फक्त भासावरून निर्माण झालेलं खोटं आहे आणि खरी समज आली की ते नाहीसं होतं.
स्वप्नाभः प्रतिभासो ऽस्य य एष स्वयम् उत्थितः । अहन्ताप्रत्ययैकात्मा स एवातिदृढस् स्थितः
हा जो भास आहे, तो जणू काही स्वप्नासारखा आहे आणि आपोआप उत्पन्न झालेला आहे. हा 'मीपणा' म्हणून जो एकच भाव आहे, तोच फारच ठामपणे टिकून राहिलेला आहे.
स्वप्ने क्षणविनाशित्वं यथा पुंसा न दृश्यते । सर्गस्वप्ने तथैवैतद् ब्रह्मणापि न लक्ष्यते
जसा माणसाला स्वप्नात क्षणभर काही नाहीसे होते हे दिसत नाही, तसंच या सृष्टीच्या स्वप्नात ब्रह्मालाही ते जाणवत नाही.
स्वप्नो ऽग्रपुरुषस्यास्य प्रतिभासश् च यो भवेत् । रामास्मदादिसर्गात्मा भवेत् तादृश एव सः
या आदिपुरुषाचा जो स्वप्न किंवा भास आहे, तो राम, मी आणि इतरांची जी सृष्टी आहे, त्याच स्वरूपाचा आहे.
यत् स्वप्नपुरुषाज् जातं तत् स्वप्नपुरुषात्मकम् । भवतीत्य् अनुभूतं हि यद् बीजं तत् फलं यथा
स्वप्नातील पुरुषापासून जे काही जन्मते, ते सुद्धा त्याच्याच स्वरूपाचं असतं; कारण बीज जसं असतं, तसं फळही येतं, हे अनुभवाला येतं.
असत्यम् एव तद् विद्धि यद् असत्येन साध्यते । असत्य् अर्थे समर्थे ऽपि न युक्तं भावबन्धनम्
जे काही खोट्या मार्गाने मिळवले जाते, ते स्वतःही खोटेच असते, हे जाणून ठेव. जरी एखादी खोटी गोष्ट सामर्थ्यवान वाटली, तरी तिच्याशी मन लावणे योग्य नाही.
असत्य् अर्थे समर्थे ऽपि सत्ता भावनसम्भवा । यतस् तेन परित्याज्यम् असद्भावनभावनम्
जरी एखादी खोटी गोष्ट सामर्थ्यवान वाटली, तरी तिचे अस्तित्व फक्त कल्पनेतूनच येते. म्हणून खोट्या गोष्टींवर विश्वास ठेवण्याची सवय सोडावी.
दृढप्रत्ययिनस् स्वप्नपुरुषाद् यत् समुत्थितम् । भवत्य् आत्मनि सर्गादि दृढप्रत्ययम् एव तत्
स्वप्नातील माणसाच्या ठाम विश्वासातून निर्माण होणाऱ्या सर्व गोष्टी, जसे की सृष्टी वगैरे, या प्रत्यक्षात फक्त आपल्या मनातील ठाम समजुतीच असतात.
निमेषमात्रम् एवायं सर्गस्वप्नस् स्फुरन् स्थितः । तस्मिन् निमेष एवास्मत्कल्पता परिकल्पिता
ही सृष्टीची स्वप्नासारखी अनुभूती फक्त डोळ्यांच्या एका क्षणभर झपाट्यात टिकते; त्या एका क्षणातच आपला संपूर्ण कल्पित युगाचा काळ समाविष्ट झालेला असतो.
सुदीर्घस्वप्नषण्डो ऽयं यथोदेति प्रजापतेः । सर्गाद्यास् सर्वभूतानां प्रत्येकम् उदितास् तथा
जसा हा दीर्घ स्वप्नांचा ओघ सृष्टीच्या अधिपतीपासून निर्माण होतो, तसंच सृष्टीची सुरुवात आणि सर्व जीवांची उत्पत्ती प्रत्येकाची स्वतंत्रपणे होते.
चित्तत्त्वस्यैव भावेन सर्गस्वप्नपरम्पराः । स्फुरन्त्य् अम्भो द्रवत्वेन यथावर्तविवर्तनैः
जसं पाण्यात लाटा उसळतात तेव्हा त्याचं द्रवपण दिसून येतं, तसंच चित्तस्वरूपामुळे सृष्टीचे स्वप्नमय अनुक्रम प्रकट होतात.
यदा स्वप्नात्मिकैवेयं सर्गलक्ष्मीर् न वास्तवी । इदं सम्भवतीदं नो वेत्य् अतः प्रलयं गतम्
जेव्हा ही सृष्टीची शोभा फक्त स्वप्नासारखी वाटते आणि खरी नाही असं समजलं, तेव्हा 'हे घडतंय' किंवा 'हे घडत नाही' अशा कल्पना आपोआप नाहीशा होतात.
यद् यथा यादृशं दृष्टं तत् तादृग् विद्यते तथा । न हि पर्यनुयुज्यन्ते स्वप्नविभ्रमनीतयः
जे काही जसं आणि ज्या रूपात दिसतं, ते तसंच असतं; कारण स्वप्नातील गोंधळ बुद्धीने शोधता येत नाहीत.