तत्स्था एते महारूपा ब्रह्मविष्णुहरादयः । विभूतिभिस् स्फुरन्त्य् उच्चैर् जनास् तुष्टनृपा इव
त्या अवस्थेत ब्रह्मा, विष्णु, शंकर आणि इतर महान रूप असलेले देव आपापल्या सामर्थ्याने तेजस्वी दिसतात, जणू काही प्रजेला संतुष्ट असलेले राजे आपल्या वैभवात शोभून दिसतात.
आकाशगमनाद्याभिः क्रीडाभिः क्रीड्यते चिरम् । तत्स्थेनैव जनेनेह स्वर्गे स्वर्गौकसा यथा
आकाशात मुक्तपणे फिरण्यासारख्या अद्भुत शक्तींनी तो मनुष्य खूप काळ आनंद घेतो, जसे स्वर्गात राहणारे लोक स्वर्गसुखाचा उपभोग घेतात.
तत् प्राप्य नाङ्ग म्रियते तत् प्राप्याङ्ग न शोच्यते । तत् प्राप्य क्षीयते नाङ्ग तत् प्राप्याङ्ग न बध्यते
हे प्रिय, ते मिळवल्यावर माणूस मरत नाही; ते मिळवल्यावर दुःख करत नाही; ते मिळवल्यावर त्याचं काहीही कमी होत नाही; आणि ते मिळवल्यावर तो कधीही बांधला जात नाही.
अपारपरमाकाशरूपिणः परमात्मनः । सत्तासामान्यरूपं चेन् मनाग् अपि विभाव्यते
असीम आणि अगाध आकाशासारखा असलेल्या परमात्म्याच्या अस्तित्वाचं सामान्य स्वरूप जर किंचित जरी जाणवलं,
तत् तन्निमेषमात्रेण जन्तुर् मुक्तमना मुनिः । कुर्वन् संसारकर्माणि न भूयः परितप्यते
त्या क्षणातच, ज्या जीवाचं मन मुक्त झालं आहे, तो मुनि जरी संसारातील कामं करत असला तरी त्याला पुन्हा दुःख होत नाही.
मनो बुद्धिर् अहङ्कार इति यत्र क्षयं गतम् । सत्तासामान्यम् आभानं किं तत् कीदृशम् उच्यते
जिथे मन, बुद्धी आणि अहंकार संपले आहेत, तिथे ती सर्वत्र असणारी अस्तित्वाची छटा नेमकी काय आहे, कशी आहे, असं विचारलं जातं.
यद् ब्रह्म सर्वदेहस्थं भुङ्क्ते पिबति वल्गति । आदत्ते विनिहन्त्य् अत्ति संवित्संवेद्यवर्जितम्
जे ब्रह्म सर्व शरीरांत आहे, तेच अनुभवतं, पितं, फिरतं, घेतं, नाश करतं, खातं—पण त्याला जाणिवेचं किंवा जाणवण्याचं काहीच लागत नाही.
तत् सर्वगतम् आद्यन्तरहितं स्थितम् ऊर्जितम् । सत्तासामान्यम् अखिलं वस्तुतत्त्वम् इहोच्यते
जे सर्वत्र आहे, ज्याला आरंभ किंवा अंत नाही, जे स्थिर आणि सामर्थ्यवान आहे—तीच सर्वत्र असणारी अस्तित्वाची एकता, सर्व वस्तूंचं खरे स्वरूप इथे सांगितलं आहे.
तत् स्थितं खतया व्योम्नि शब्दे शब्दतया स्थितम् । स्पर्शे स्थितं स्पर्शतया त्वचि तत् त्वक्तया स्थितम्
ते आकाशात आकाशासारखं आहे, ध्वनीत ध्वनीसारखं आहे, स्पर्शात स्पर्शासारखं आहे, आणि त्वचेवर त्वचेसारखं आहे.
रसे लीनं रसतया रसनायां च तत्तया । रूपे रूपतया दृष्टं नेत्रे लीनं च दृक्तया
चवीत चवीसारखं आणि जिभेवर तिच्या स्वरूपानं विलीन झालेलं आहे; रूपात रूपासारखं दिसतं, आणि डोळ्यात दृष्टीसारखं विलीन झालेलं आहे.
घ्राणे घ्राणतया दृष्टं गन्धे गन्धतयोदितम् । पुष्टं कायतया काये भूमाव् अपि च भूतया
नाकात नाकासारखं जाणवतं, गंधात गंधासारखं प्रकट होतं; शरीरात शरीरासारखं पोसलेलं आहे, आणि जमिनीत पृथ्वीच्या स्वरूपानं आहे.
पयस्तया च पयसि वायौ वायुतया स्थितम् । तेजस्तया तेजसि च बुद्धौ बुद्धितया गतम्
पाण्यात पाण्यासारखं आहे, वाऱ्यात वाऱ्यासारखं आहे; तेजात तेजासारखं आहे, आणि बुद्धीत बुद्धीसारखं आहे.
मनस्तया मनस्य् अन्तर् अहङ्कृत्याप्य् अहङ्कृतौ । रूढं संविदि संवित्त्या चिति चित्त्वेन चोत्थितम्
मन हे मन म्हणूनच राहते, 'मी'पण अहंकार म्हणूनच असते, आणि जाणीव ही जाणीवेतच स्थिर असते, तीच चेतना म्हणून प्रकट होते.
वृक्षे वृक्षतया लग्नं पटे पटतया स्थितम् । घटे घटतया रूढं वटे वटतया स्थितम्
झाडात झाडपण म्हणून, कापडात कापडपण म्हणून, मडक्यात मडक्याचं स्वरूप म्हणून, आणि वडाच्या झाडात वडपण म्हणून ती ठाम असते.
स्थावरे स्थावरत्वेन जङ्गमत्वेन जङ्गमे । पाषाणत्वेन पाषाणे चेतनत्वेन चेतने
स्थिर वस्तूंमध्ये स्थिरता म्हणून, चल वस्तूंमध्ये चळवळ म्हणून, दगडात दगडपण म्हणून, आणि सजीवात चेतना म्हणून ती असते.
अमरेष्व् अमरत्वेन नरत्वेन नरेषु च । तिर्यक्त्वेन च तिर्यक्षु क्रिमित्वेन क्रिमिस्थितौ
अमरांमध्ये अमरपण म्हणून, माणसांत माणूसपण म्हणून, प्राण्यांत प्राण्याचं स्वरूप म्हणून, आणि किड्यांत किडेपण म्हणून ती असते.
कालक्रमे कालतया ऋताव् ऋतुतयानया । तुटिक्षणनिमेषादौ संस्थितस् तत्तया विभुः
काळाच्या ओघात तो काळ म्हणून असतो; ऋतूंत, तो ऋतू म्हणून वावरतो; क्षण, निमिष, डोळ्यांची पापणी हलवणं यात तो त्याचं स्वरूप घेऊन राहतो — सर्वत्र व्यापून असणारा.
शुक्ले शुक्लतया जातं कृष्णे कृष्णतया स्थितम् । क्रियासु स्पन्दरूपेण नियतौ नियमेन च
पांढऱ्यात तो पांढरपणाने दिसतो; काळ्यात काळेपणाने असतो; कृतींमध्ये तो हालचालीच्या रूपात असतो, आणि नियमांमध्ये तो नीटपणाने वावरतो.
संस्थितस् संस्थितौ स्थित्या नाशे नाशतया स्थितः । उत्पत्तिरूपेणोत्पत्ताव् आस्थितः परमेश्वरः
अस्तित्वात तो अस्तित्व म्हणून आहे; नाशात नाश म्हणून राहतो; आणि उत्पत्तीमध्ये उत्पत्तीच्या रूपातच असतो — तोच परमेश्वर.
बाल्ये बाल्येन विश्रान्तो यौवने यौवनेन च । जरसा च जरारूपे मरणे मरणेन च
बालपणात तो बालपण म्हणून विसावतो; तारुण्यात तारुण्य म्हणून असतो; वृद्धापकाळात वृद्धपणाच्या रूपात राहतो, आणि मृत्यूमध्ये मृत्यू म्हणूनच असतो.
इति सर्वपदार्थानाम् अभिन्नः परमेश्वरः । कल्लोलशीकरोर्मीणाम् अब्धाव् इव पयोभरः
या सर्व वस्तूंमध्ये एकच परमेश्वर अखंडितपणे आहे, जसा समुद्रातील लाटा, फेस आणि भरती यामध्ये पाणी एकसारखे भरलेले असते.
नानातैषा त्व् असत्यैषा सत्येनानेन चैव हि । कल्पिता चित्स्वभावेन वेतालश् शिशुना यथा
ही विविधता खोटी आहे; ती केवळ चैतन्याच्या कल्पनेतून निर्माण होते, जशी एखाद्या लहान मुलाला वेताळाची कल्पना होते, आणि ती खरीपणामुळेच दिसते.
सर्वत्र संस्थितिमता विगतामयेन व्याप्तं मयेदम् अखिलं विविधैर् विलासैः । चिद्रूपिणैव कलिताकलितात्मनेति सर्वोपशान्तमतिर् आस्स्व सुखं महात्मन्
हे सर्व जग, त्यातील अनेक प्रकारच्या लीला, माझ्यामुळे व्यापलेले आहे; मी सर्वत्र स्थिर आहे, देहभावापासून मुक्त आहे आणि चैतन्यस्वरूप आहे—स्वतःची कल्पना असो वा नसो. म्हणून, हे महात्मा, तू शांतचित्ताने आणि आनंदाने स्थिर रहा.
इत्य् उक्तवत्य् अथ मुनौ दिवसो जगाम सायन्तनाय विधये ऽस्तम् इनो जगाम । स्नातुं सभा कृतनमस्करणा जगाम श्यामाक्षये रविकरैश् च सहाजगाम
म्हणून त्या ऋषींनी असे सांगितल्यावर दिवस संध्याकाळीकडे वळला आणि सूर्य मावळला; सभेतील लोकांनी नमस्कार करून स्नानासाठी गेले आणि सूर्यकिरणही संध्याकाळच्या अंधारात विरले.
यथास्माकं मुने स्वप्नपुरपत्तनमण्डलम् । तथैव पद्मजादीनां यदि देहपरिग्रहः
मुनिवर, जसा आपल्याला स्वप्नातला गाव आणि त्याचं परिसर खरा वाटतो, तसंच ब्रह्मादिकांचं देहधारण देखील, जर असं काही असेल तर, तसंच आहे.
तथैवेदं च सञ्जातं यदि सर्वम् असन्मयम् । तद् अस्माकं दृढतरः प्रत्ययः कथम् उत्थितः
जर हे सगळं असंच निर्माण झालं आणि पूर्णपणे खोटं आहे, तर मग आपला हा ठाम विश्वास कसा निर्माण झाला?
अस्मत्सर्गवद् आभाति पूर्वसर्गप्रजापतिः । स्वजीवप्रतिभासात्मा विद्यते न तु वास्तवः
पूर्वीच्या सृष्टीचा कर्ता आपल्याच सृष्टीसारखा भासतो—तो फक्त आपल्या आत्म्याच्या प्रतिबिंबासारखा आहे, प्रत्यक्षात तो खरा नाही.
सर्वगत्वाच् चितेस् सर्वं जीवस् सर्वत्र संसृतिः । सा चासत्या दर्शनोत्था सम्यग्दर्शननाशिनी
चित्त सर्वत्र असल्यामुळे जीव आणि त्याचं संसार सर्वत्र आहे; पण हे सगळं फक्त भासावरून निर्माण झालेलं खोटं आहे आणि खरी समज आली की ते नाहीसं होतं.
स्वप्नाभः प्रतिभासो ऽस्य य एष स्वयम् उत्थितः । अहन्ताप्रत्ययैकात्मा स एवातिदृढस् स्थितः
हा जो भास आहे, तो जणू काही स्वप्नासारखा आहे आणि आपोआप उत्पन्न झालेला आहे. हा 'मीपणा' म्हणून जो एकच भाव आहे, तोच फारच ठामपणे टिकून राहिलेला आहे.
स्वप्ने क्षणविनाशित्वं यथा पुंसा न दृश्यते । सर्गस्वप्ने तथैवैतद् ब्रह्मणापि न लक्ष्यते
जसा माणसाला स्वप्नात क्षणभर काही नाहीसे होते हे दिसत नाही, तसंच या सृष्टीच्या स्वप्नात ब्रह्मालाही ते जाणवत नाही.