प्रेक्षणाद् एव संशान्ते त्व् अहम्भावे निरास्पदे । न विद्मः केन किं कस्य बध्यते वाथ मुच्यते
फक्त निरीक्षणामुळेच 'मी'पणाचा भाव पूर्णपणे शांत आणि आधाररहित होतो, तेव्हा कोण, काय, कुणासाठी बांधलं जातं किंवा मुक्त केलं जातं, हे आपल्याला कळत नाही.
सङ्कल्प एव च चितेर् बुद्धश् चेद् अविभागवान् । तद् असङ्कल्पम् अस्पन्दं सर्वं जातम् अवारितम्
जर संकल्पच चैतन्याची जागरूक अवस्था असेल आणि ती विभागली गेलेली नसेल, तर संकल्प किंवा स्पंदन न होता जे काही निर्माण होतं, ते सर्व अडथळ्याविना असतं.
स्पन्दे ऽस्पन्दतयैवात्ते तन्मयत्वात् सदा चिता । सङ्क्षीण एव संसारो निस्स्पन्दे चिद्घने स्थिते
हलचालीत आणि स्थिरतेत, दोन्ही ठिकाणी चैतन्याचं व्यापकपण असतं; जेव्हा चैतन्य पूर्णपणे शांत आणि स्थिर राहतं, तेव्हा संसार आपोआप कमी होतो.
चित्तेज एव चित्स्पन्द इति बुद्धे निरन्तरम् । व्यतिरिक्तश् चितस् स्पन्दो न कश्चिद् अवशिष्यते
चैतन्याची हालचाल हीच त्याची ऊर्जा असून, ती नेहमीच मनात असते; या चैतन्याच्या हालचालीशिवाय दुसरं काहीच उरत नाही.
अस्मिन् दृश्यमये दीर्घस्वप्ने स्वप्नान्तरं व्रजन् । न ज्ञो मोहम् उपादत्ते सर्वगत्वात् स्वसंविदः
या दृश्यरूप, दीर्घ स्वप्नासारख्या जगात, दुसऱ्या स्वप्नात जाताना, जो जाणणारा आहे तो मोहाला बळी पडत नाही, कारण त्याचं आत्मज्ञान सर्वत्र पसरलेलं असतं.
यत्रोदेति प्रसभम् अनिशं सर्वसंवित्तिसत्ता यस्मिन्न् एते सकलकलनाकारटङ्का लगन्ति । उत्पद्यन्ते स्वदनसुभगं यत्र सर्वोपलम्भा ध्यानेनैनं तम् अवगमय प्रत्यगात्मानम् अन्तः
जिथे सर्व प्रकारचं जाणणं सतत आणि जोरात उगवतं, जिथे सर्व कल्पना आणि विचारांची छाया जाऊन मिळते, जिथे सर्व अनुभव आनंददायकपणे जन्म घेतात—ध्यानाने त्या अंतर्यामी आत्म्याला ओळख.
एनम् आहुः परं तत्त्वं विद्ध्य् एनं परमं पदम् । वेद्म्य् एनम् एकम् एवाहम् एष एवास्ति नेतरः
हेच परम सत्य आहे असं म्हणतात; हेच सर्वोच्च स्थान समज. मी हे एकच जाणतो; हेच अस्तित्वात आहे, दुसरं काही नाही.
य एष प्रत्यगात्मान्तस् सर्वसत्तैकदर्पणः । एतस्माद् इदम् उत्पन्नं जगद् बीजाद् इव द्रुमः
हा अंतरात्मा, सर्वांच्या आत असलेला साक्षी, सर्व सत्त्वांचं एकच आरसा आहे; याच्यापासून हे जग निर्माण होतं, जसं बीजापासून झाड उगवतं.
बुद्ध्यहङ्कारचित्तादि वर्जयित्वा जडात्मकम् । यत्रानुभवितान्तस् ते तद् विद्धि परमं पदम्
बुद्धी, अहंकार, मन आणि जड गोष्टी बाजूला ठेवून, जिथे तुझ्या आतला अनुभव करणारा आहे, तेच सर्वोच्च स्थान समज.
शुद्धानुभवमात्रं यन् मनोबुद्ध्यादिवर्जितम् । महाचिदभिधं पुण्यं तद् एतत् परमं पदम्
जे शुद्ध अनुभव आहे, ज्यात मन आणि बुद्धी नाही, त्यालाच महाचैतन्य, पुण्य म्हणतात; हेच ते सर्वोच्च स्थान आहे.
तत्स्था एते महारूपा ब्रह्मविष्णुहरादयः । विभूतिभिस् स्फुरन्त्य् उच्चैर् जनास् तुष्टनृपा इव
त्या अवस्थेत ब्रह्मा, विष्णु, शंकर आणि इतर महान रूप असलेले देव आपापल्या सामर्थ्याने तेजस्वी दिसतात, जणू काही प्रजेला संतुष्ट असलेले राजे आपल्या वैभवात शोभून दिसतात.
आकाशगमनाद्याभिः क्रीडाभिः क्रीड्यते चिरम् । तत्स्थेनैव जनेनेह स्वर्गे स्वर्गौकसा यथा
आकाशात मुक्तपणे फिरण्यासारख्या अद्भुत शक्तींनी तो मनुष्य खूप काळ आनंद घेतो, जसे स्वर्गात राहणारे लोक स्वर्गसुखाचा उपभोग घेतात.
तत् प्राप्य नाङ्ग म्रियते तत् प्राप्याङ्ग न शोच्यते । तत् प्राप्य क्षीयते नाङ्ग तत् प्राप्याङ्ग न बध्यते
हे प्रिय, ते मिळवल्यावर माणूस मरत नाही; ते मिळवल्यावर दुःख करत नाही; ते मिळवल्यावर त्याचं काहीही कमी होत नाही; आणि ते मिळवल्यावर तो कधीही बांधला जात नाही.
अपारपरमाकाशरूपिणः परमात्मनः । सत्तासामान्यरूपं चेन् मनाग् अपि विभाव्यते
असीम आणि अगाध आकाशासारखा असलेल्या परमात्म्याच्या अस्तित्वाचं सामान्य स्वरूप जर किंचित जरी जाणवलं,
तत् तन्निमेषमात्रेण जन्तुर् मुक्तमना मुनिः । कुर्वन् संसारकर्माणि न भूयः परितप्यते
त्या क्षणातच, ज्या जीवाचं मन मुक्त झालं आहे, तो मुनि जरी संसारातील कामं करत असला तरी त्याला पुन्हा दुःख होत नाही.
मनो बुद्धिर् अहङ्कार इति यत्र क्षयं गतम् । सत्तासामान्यम् आभानं किं तत् कीदृशम् उच्यते
जिथे मन, बुद्धी आणि अहंकार संपले आहेत, तिथे ती सर्वत्र असणारी अस्तित्वाची छटा नेमकी काय आहे, कशी आहे, असं विचारलं जातं.
यद् ब्रह्म सर्वदेहस्थं भुङ्क्ते पिबति वल्गति । आदत्ते विनिहन्त्य् अत्ति संवित्संवेद्यवर्जितम्
जे ब्रह्म सर्व शरीरांत आहे, तेच अनुभवतं, पितं, फिरतं, घेतं, नाश करतं, खातं—पण त्याला जाणिवेचं किंवा जाणवण्याचं काहीच लागत नाही.
तत् सर्वगतम् आद्यन्तरहितं स्थितम् ऊर्जितम् । सत्तासामान्यम् अखिलं वस्तुतत्त्वम् इहोच्यते
जे सर्वत्र आहे, ज्याला आरंभ किंवा अंत नाही, जे स्थिर आणि सामर्थ्यवान आहे—तीच सर्वत्र असणारी अस्तित्वाची एकता, सर्व वस्तूंचं खरे स्वरूप इथे सांगितलं आहे.
तत् स्थितं खतया व्योम्नि शब्दे शब्दतया स्थितम् । स्पर्शे स्थितं स्पर्शतया त्वचि तत् त्वक्तया स्थितम्
ते आकाशात आकाशासारखं आहे, ध्वनीत ध्वनीसारखं आहे, स्पर्शात स्पर्शासारखं आहे, आणि त्वचेवर त्वचेसारखं आहे.
रसे लीनं रसतया रसनायां च तत्तया । रूपे रूपतया दृष्टं नेत्रे लीनं च दृक्तया
चवीत चवीसारखं आणि जिभेवर तिच्या स्वरूपानं विलीन झालेलं आहे; रूपात रूपासारखं दिसतं, आणि डोळ्यात दृष्टीसारखं विलीन झालेलं आहे.
घ्राणे घ्राणतया दृष्टं गन्धे गन्धतयोदितम् । पुष्टं कायतया काये भूमाव् अपि च भूतया
नाकात नाकासारखं जाणवतं, गंधात गंधासारखं प्रकट होतं; शरीरात शरीरासारखं पोसलेलं आहे, आणि जमिनीत पृथ्वीच्या स्वरूपानं आहे.
पयस्तया च पयसि वायौ वायुतया स्थितम् । तेजस्तया तेजसि च बुद्धौ बुद्धितया गतम्
पाण्यात पाण्यासारखं आहे, वाऱ्यात वाऱ्यासारखं आहे; तेजात तेजासारखं आहे, आणि बुद्धीत बुद्धीसारखं आहे.
मनस्तया मनस्य् अन्तर् अहङ्कृत्याप्य् अहङ्कृतौ । रूढं संविदि संवित्त्या चिति चित्त्वेन चोत्थितम्
मन हे मन म्हणूनच राहते, 'मी'पण अहंकार म्हणूनच असते, आणि जाणीव ही जाणीवेतच स्थिर असते, तीच चेतना म्हणून प्रकट होते.
वृक्षे वृक्षतया लग्नं पटे पटतया स्थितम् । घटे घटतया रूढं वटे वटतया स्थितम्
झाडात झाडपण म्हणून, कापडात कापडपण म्हणून, मडक्यात मडक्याचं स्वरूप म्हणून, आणि वडाच्या झाडात वडपण म्हणून ती ठाम असते.
स्थावरे स्थावरत्वेन जङ्गमत्वेन जङ्गमे । पाषाणत्वेन पाषाणे चेतनत्वेन चेतने
स्थिर वस्तूंमध्ये स्थिरता म्हणून, चल वस्तूंमध्ये चळवळ म्हणून, दगडात दगडपण म्हणून, आणि सजीवात चेतना म्हणून ती असते.
अमरेष्व् अमरत्वेन नरत्वेन नरेषु च । तिर्यक्त्वेन च तिर्यक्षु क्रिमित्वेन क्रिमिस्थितौ
अमरांमध्ये अमरपण म्हणून, माणसांत माणूसपण म्हणून, प्राण्यांत प्राण्याचं स्वरूप म्हणून, आणि किड्यांत किडेपण म्हणून ती असते.
कालक्रमे कालतया ऋताव् ऋतुतयानया । तुटिक्षणनिमेषादौ संस्थितस् तत्तया विभुः
काळाच्या ओघात तो काळ म्हणून असतो; ऋतूंत, तो ऋतू म्हणून वावरतो; क्षण, निमिष, डोळ्यांची पापणी हलवणं यात तो त्याचं स्वरूप घेऊन राहतो — सर्वत्र व्यापून असणारा.
शुक्ले शुक्लतया जातं कृष्णे कृष्णतया स्थितम् । क्रियासु स्पन्दरूपेण नियतौ नियमेन च
पांढऱ्यात तो पांढरपणाने दिसतो; काळ्यात काळेपणाने असतो; कृतींमध्ये तो हालचालीच्या रूपात असतो, आणि नियमांमध्ये तो नीटपणाने वावरतो.
संस्थितस् संस्थितौ स्थित्या नाशे नाशतया स्थितः । उत्पत्तिरूपेणोत्पत्ताव् आस्थितः परमेश्वरः
अस्तित्वात तो अस्तित्व म्हणून आहे; नाशात नाश म्हणून राहतो; आणि उत्पत्तीमध्ये उत्पत्तीच्या रूपातच असतो — तोच परमेश्वर.
बाल्ये बाल्येन विश्रान्तो यौवने यौवनेन च । जरसा च जरारूपे मरणे मरणेन च
बालपणात तो बालपण म्हणून विसावतो; तारुण्यात तारुण्य म्हणून असतो; वृद्धापकाळात वृद्धपणाच्या रूपात राहतो, आणि मृत्यूमध्ये मृत्यू म्हणूनच असतो.