समग्राकाररूपं तत् समग्राकारवर्जितम् । वागतीतं परं वस्तु केन नामोपमीयते
जे सर्व रूपांमध्ये आहे, पण तरीही कोणत्याही रूपापासून मुक्त आहे, जे शब्दांच्या पलीकडे आहे, ते परम सत्य कशाशी तुलना करता येईल?
विषयविषविषूचिकाम् अतस् त्वं निपुणम् अहंस्थितिवासनाम् अपास्य । अभिमतपरिहारयत्नयुक्त्या भव विरुजो भुवनैकनाथमूर्तिः
म्हणून, अहंभावाची सूक्ष्म सवय — जी विषासारखी रोगकारक आहे — पूर्णपणे सोडून, सर्व आसक्ती टाकण्याचा प्रामाणिक प्रयत्न कर, आणि या जगाचा एकमेव स्वामी असलेली, दुःखरहित अवस्था प्राप्त कर.
इति गदितवति त्रिलोकनाथे क्षणम् इव मौनम् अवस्थिते पुरस्तात् । अथ मधुप इवासिताब्जषण्डे वचनम् उपैष्यति तत्र पाण्डुपुत्रः
तीनही जगांचा स्वामी असे बोलून, क्षणभर त्याच्या समोर शांत राहिला. तेव्हा पांडुपुत्र, जसा मधमाशी निळ्या कमळांच्या गुच्छात शिरतो, तसा तिथे बोलण्यासाठी पुढे आला.
परिगलितसमस्तशोकभावा परम् उदयं भगवन् मतिर् गतेयम् । मम तव वचनेन लोकभर्तुर् दिनपतिना परिबोधिताब्जिनीव
भगवंत, तुझ्या वचनांनी माझ्या मनातील सर्व दुःख विरघळून गेले, आणि सूर्य जसा कमळाला उमलवतो, तशी माझी बुद्धी या जगाचा पालनकर्ता असलेल्या तुझ्या शब्दांनी जागृत झाली.
इत्य् उक्त्वोत्थाय गाण्डीवधन्वा स हरिसारथिः । अर्जुनो गतसन्देहो रणलीलां करिष्यति
अशी वाणी बोलून, गांडीवधारी अर्जुन, ज्याच्या रथावर हरि आहे, तो उठून, मनातील सर्व शंका दूर करून, युद्धाच्या रंगात सामील होईल.
करिष्यति क्षतगजवाजिसारथिद्रुतद्रवद्रुधिरमहानदीं भुवम् । शरोत्करप्रसरमयाभ्रमण्डलीतिरोहितद्युमणिविलोचनां दिवम्
तो जखमी हत्ती, घोडे आणि सारथी यांच्या धावण्याने, रक्ताची मोठी नदी जणू पृथ्वीवर निर्माण करील; आणि बाणांच्या वर्षावाने आकाश जणू सूर्याने उजळलेले, मेघांच्या वलयासारखे भासेल.
एतां दृष्टिम् अवष्टभ्य राघवाघविघातिनीम् । तिष्ठ निस्सङ्गसन्न्यासब्रह्मार्पणमयात्मिकाम्
राघव, पापाच्या क्लेशांचा नाश करणारी ही दृष्टी मनाशी घट्ट धरून, सर्व आसक्ती सोडून, संन्यासाच्या आणि ब्रह्मार्पणाच्या भावनेत स्थिर राहा.
यस्मिन् सर्वं यतस् सर्वं यस् सर्वं सर्वतश् च यः । यश् च सर्वमयो नित्य आत्मानं विद्धि तं परम्
ज्यात सर्व काही आहे, ज्याच्यापासून सर्व काही उत्पन्न होते, जो सर्वत्र आहे, जो सर्वस्व आहे आणि जो नेहमीच सर्वत्र व्यापलेला आहे, त्या परमात्म्याला तू ओळख.
दूरस्थम् अप्य् अदूरस्थं सर्वगं त्वं स्वम् एव च । तत्स्थस् तत्ताम् अवाप्नोषि तद् एवास्य् अस्तसंशयम्
ते दूर असलं तरी जवळच आहे; सर्वत्र पसरलेलं असलं तरी ते तुझंच स्वतःचं आहे. त्यात स्थिर झालास की त्याचं खरं स्वरूप तुला मिळतं; आणि त्यातच कुठलाही संशय राहत नाही.
यत् संवेद्यविनिर्मुक्तं संवेदनम् अनिन्दितम् । चेत्यमुक्तचिदाभासं तद् विद्धि परमं पदम्
ज्या चैतन्यात जाणण्याजोगं काहीच नाही, जे निष्कलंक आहे, आणि ज्याला कशाचंही बंधन नाही; ज्या चैतन्याचा फक्त प्रकाश आहे—तेच परमपद समज.
सा परात् परमा काष्ठा सा दृशां दृग् अनुत्तमा । स महिम्नां च महिमा गुरूणां स गुरुर् गुरुः
तीच सर्वांत श्रेष्ठ आणि अंतिम अवस्था आहे; ती सर्व दृष्टींमध्ये सर्वोच्च दृष्टी आहे; ती सर्व महिमांमध्ये श्रेष्ठ महिमा आहे; आणि तीच सर्व गुरूंचा गुरू आहे.
स आत्मा तच् च विज्ञानं तच् छून्यं ब्रह्म तत् परम् । तच् छ्रेयस् स शिवश् शान्तस् सा विद्यापरमा स्थितिः
तोच आत्मा आहे, तेच ज्ञान आहे, तेच शून्य आहे, तेच ब्रह्म आहे, तेच सर्वांत श्रेष्ठ आहे; तेच खऱ्या अर्थाने कल्याण आहे, तोच शिव आहे, तेच शांत आहे, आणि तीच सर्वोच्च ज्ञानाची अवस्था आहे.
यो ऽयम् अन्तश्चेतनात्मा सर्वानुभवरूपकः । यत्र स्वदन्ते सर्वाणि द्रव्याणि स्वात्मसत्तया
जो हा अंतःकरणातील चेतन आत्मा आहे, जो सर्व अनुभवांचा मूळ स्वरूप आहे, ज्यामध्ये सर्व वस्तू त्यांच्या स्वतःच्या अस्तित्वामुळे आनंद घेतात.
स जगत्तिलतैलात्मा स जगद्गृहदीपकः । स जगत्पादपरसस् स जगत्पशुपालकः
तोच जगाचा गाभा जसा तीळात तेल असते, तोच या जगाच्या घरातील दीप आहे, तोच जगाचा आधार आहे आणि तोच सर्व प्राण्यांचा रक्षक आहे.
स तन्तुर् भूतमुक्तानां परिप्रोतहृदम्बरः । स भूतमरिचौघानां परमा तिक्ततातता
तो मुक्त जीवांसाठी सूत्रासारखा आहे, जो हृदयाच्या आकाशातून ओवला आहे; आणि मृगजळासारख्या असंख्य जीवांमध्ये तोच सर्वश्रेष्ठ सत्य आहे.
स पदार्थे पदार्थत्वं स तुच्छत्वम् अवस्तुनः । स सतो वस्तुनस् सत्त्वम् असत्त्वम् असतश् च सः
तो प्रत्येक वस्तूतील वस्तूपणाचा गाभा आहे, निरर्थक गोष्टींतील शून्यता आहे, अस्तित्व असलेल्या गोष्टींचे अस्तित्व आणि नसलेल्या गोष्टींचे अनस्तित्वही तोच आहे.
जगद्गृहक्रियाभाण्डोपस्कराणां स दीपकः । चन्द्रार्कतारकातेजस् तेनेदं प्रकटीकृतम्
जगातील घर, कामकाज, वस्तू आणि साधनांसाठी तोच दिवा आहे; चंद्र, सूर्य आणि ताऱ्यांच्या प्रकाशामुळे हे सर्व प्रकट होते.
सर्वं प्रसृतम् एतस्माच् चेतनात् परमात्मनः । स्वसंवित्तिविचारेण स्वयम् आत्मैष लभ्यते
सर्व काही या चेतन परमात्म्यातून उत्पन्न होते; स्वतःच्या जाणीवेचा शोध घेतल्यावर हाच आत्मा मिळतो.
सर्व एव जगद्भावा अविचारणचारवः । अविद्यमानसद्भावा विचारविशरारवः
जगातील सर्व अवस्था विचार न करण्यामुळेच भटकतात; त्यांचे अस्तित्व खरे नाही, आणि विचार केल्यावर त्या नाहीशा होतात.
अहम् आदौ जगज्जाले मिथ्याभ्रमभरात्मनि । को भूत्वा क्वानुबध्नामि धृतिं कथम् अवास्तवीम्
सुरुवातीला या जगाच्या जाळ्यात मी खोट्या गोंधळात अडकतो; मी कोण, कुठे स्वतःला बांधतो, आणि खरे नसलेले कसे टिकवतो, हे समजत नाही.
आदिमध्यान्तमननसङ्कल्पकलनास्व् अहम् । ब्रह्माकाशम् अनाद्यन्तं केवेयत्ता ममात्मनः
सृष्टीच्या आरंभ, मध्य आणि शेवट या विचारांमध्ये मी आहे; पण माझे स्वतःचे खरे स्वरूप हे ब्रह्मरूप, अनादी, अनंत, निर्मळ आणि मोजता न येणारे आहे.
इतिनिश्चयवान् यो ऽन्तस् समव्यवहृतिर् बहिः । उदयास्तमयोन्मुक्तस् स्थितो ऽनन्तस् स सर्वदा
जो माणूस आतून पूर्ण ठाम आहे आणि बाहेर सर्वांसोबत समतेने वागतो, ज्याला काहीही सुरू किंवा संपत असल्याचे भासत नाही, तो नेहमीच अनंत अवस्थेत राहतो.
नास्तम् एति न चोदेति साम्यं समम् अवस्थितम् । यस्य खस्येव शून्यत्वं स महात्मेह सद्वपुः
जो न कधी अस्ताला जातो, न कधी उदयाला येतो, कायम समतेत राहतो, ज्याचे अंतर आकाशासारखे रिकामे आहे, तोच या जगात खरा महात्मा आणि सत्यस्वरूप आहे.
भावाद्वैतपदारूढस् सुषुप्तपरया धिया । व्यवहार्य् अपि हृत्क्षोभं नैत्य् आदर्शनरो यथा
जो मनाने अद्वैताच्या स्थितीत स्थिर आहे आणि गाढ झोपेच्या शांत बुद्धीने जगतो, तो व्यवहार करत असतानाही अंतःकरणाने कधीच हलत नाही, जसा आरसा काहीही दाखवला तरी स्वतः बदलत नाही.
आदर्शपुरुषस्येव व्यवहारवतो ऽपि च । न यस्य हृदयोल्लेखो मनाग् अपि स मुक्तिभाक्
जसा आरशातल्या माणसाला व्यवहार असला तरी, ज्याच्या मनात किंचितही हलचल होत नाही, तोच खरा मुक्त होतो.
अविभागमताव् एव ज्ञमणौ प्रतिबिम्बति । चितेः परमवैमल्याद् व्यवहारो यथागतः
एकात्म समजुतीच्या अवस्थेत ज्ञानरूपी रत्नात प्रतिबिंब उमटते; चित्ताची पूर्ण निर्मळता असल्यामुळे व्यवहार जसा येतो तसा घडतो.
चिच्चमत्कृतिर् एवेयं जगद् इत्य् अवभासते । नेहास्त्य् ऐक्यं न च द्वित्वम् उपदेशो ऽपि तन्मयः
हीच चैतन्याची अद्भुतता जग म्हणून प्रकटते; इथे एकत्व नाही, द्वैतही नाही, आणि उपदेश सुद्धा त्याच स्वरूपाचा असतो.
वाच्यवाचकशिष्येहागुर्वाख्यैस् स्वचमत्कृतैः । आत्मनात्मनि शान्तैव चिच् चमत्कुरुते चिति
स्वतःच्या अद्भुततेमुळे, शब्द, अर्थ, शिष्य, गुरु आणि त्यांची नावे यांच्या माध्यमातून, चैतन्य स्वतःमध्ये शांत राहून स्वतःचाच आनंद घेतं.
चित्प्रस्पन्दो हि संसारस् तदस्पन्दः परं पदम् । चित्स्पन्दशमनेनेयं परिशाम्यति संसृतिः
चैतन्याची हालचाल म्हणजेच संसार आहे; आणि ती थांबली की तेच परमपद मिळतं. जेव्हा चैतन्याची हालचाल शांत होते, तेव्हा हा जन्ममृत्यूचा फेरही थांबतो.
महाचितेर् नञर्थांशभावो यो ऽभावनक्षयः । असन्न् इव स्वभावेन स चित्स्पन्द उदाहृतः
महाचैतन्यातील तो अवस्थाभाव, जिथे नाकारण्याची कल्पना संपते, हाच चैतन्याचा स्पंदनभाव म्हणतात. तो आपल्या स्वभावानं जणू काही अस्तित्वात नाही असाच वाटतो.