वृत्तयो यदि बोधेन संशान्ता हृदये स्फुटम् । तच् चित्तं शान्तम् एवाशु विद्धि सत्त्वम् उपागतम्
जेव्हा ज्ञानामुळे मनाच्या सर्व लहरी हृदयात पूर्णपणे शांत होतात, तेव्हा ते मन शांत झाले आहे असे समज, आणि खरी अवस्था प्राप्त झाली आहे असे जाण.
अत्र तच् चेत्यरहितं प्रत्यक्चेतननामकम् । वस्तु शिष्टं विनिर्मुक्तं यत् सर्वं सर्वतश् च यत्
इथे आता जे उरते, ते म्हणजे कोणत्याही वस्तूंचा अभाव असलेली, अंतर्मुख चेतना म्हणून ओळखली जाणारी तीच खरी वस्तु, जी सर्व गोष्टींपासून मुक्त आहे आणि तरीही सर्वत्र आहे.
न केचन प्रबाधन्ते तत् पदं जगदाधयः । भूतलाद् गगनोड्डीनं विहङ्गमम् इवोतवः
जगातील कोणतीही दुःखे त्या अवस्थेला स्पर्श करू शकत नाहीत, जसे आकाशात उडणाऱ्या पक्ष्यांना पृथ्वीवरच्या गोष्टींनी काहीही फरक पडत नाही.
प्रत्यक्चेतनम् आभासं शुद्धं सङ्कल्पवर्जितम् । अगम्यम् एनम् आत्मानं विद्धि दुष्टदृशाम् इह
ही अंतर्गत चेतना, जी निर्मळ आहे, कल्पनांपासून मुक्त आहे आणि ज्यांना वाईट दृष्टी आहे त्यांना समजत नाही, तिलाच या आतमध्ये चमकणाऱ्या आत्मा म्हणून ओळख.
सर्वातीतपदस्थस्य चिता शुद्धस्य वासना । न शक्नोति पदं द्रष्टुं जनदृष्टिर् अहेर् इव
जो सर्वाच्या पलीकडील अवस्थेत स्थिर आहे, ज्याची चित्तशुद्धी पूर्ण आहे आणि ज्याच्याकडे वासनांचा लवलेशही नाही, त्याच्या मनाला सामान्य लोक ओळखू शकत नाहीत, जसे सापाला पक्ष्याचा मार्ग कळत नाही.
यत्प्राप्तौ सर्व एवेमे क्षीणा घटपटादयः । वराकी वासना तत्र किं करोति परे पदे
त्या सर्वोच्च अवस्थेला मिळाल्यावर, मडकी, कापड यांसारख्या सर्व वस्तू नाहीशा होतात; तिथे दुर्बल वासना काहीच करू शकत नाही.
यथानलगिरिं प्राप्य हिमलेशो विलीयते । शुद्धम् आसाद्य चित्तत्त्वम् अविद्या लीयते तथा
जसा बर्फ ज्वालामुखीच्या पर्वतावर पोहोचला की वितळून जातो, तसंच शुद्ध चैतन्याची अनुभूती मिळाल्यावर अज्ञानही नाहीसं होतं.
क्व वराकी रजस्तुच्छा वासना भोगबन्धनी । क्वापूरितजगज्जालश् चित्तत्त्वविपुलानिलः
ती क्षीण, तुच्छ, आसक्तीने बांधणारी वासना कुठे आणि अख्ख्या जगात भरून राहिलेला चैतन्याचा विशाल वारा कुठे!
तावत् स्फुरत्य् अविद्येयं नानाकारविकारिणी । यावन् न सम्परिज्ञातश् शुद्धस् स्वात्मायम् आत्मना
आपलं शुद्ध स्वरूप स्वतःला पूर्णपणे उमगलं नाही तोपर्यंत, ही अज्ञानरूपी अनेक रूपं धारण करणारी माया टिकून राहते.
सर्वा दृश्यदृशः क्षीणाश् शुद्धतैवोदितातता । नभसीव पदे तस्मिन् स्वात्मन्य् अखिलपूरणे
सर्व दृश्य आणि पाहणारे नाहीसे होतात आणि केवळ शुद्ध अस्तित्व उरते, जसं आकाशात सर्वत्र व्यापून राहिलेलं आपलं स्वरूप.
समग्राकाररूपं तत् समग्राकारवर्जितम् । वागतीतं परं वस्तु केन नामोपमीयते
जे सर्व रूपांमध्ये आहे, पण तरीही कोणत्याही रूपापासून मुक्त आहे, जे शब्दांच्या पलीकडे आहे, ते परम सत्य कशाशी तुलना करता येईल?
विषयविषविषूचिकाम् अतस् त्वं निपुणम् अहंस्थितिवासनाम् अपास्य । अभिमतपरिहारयत्नयुक्त्या भव विरुजो भुवनैकनाथमूर्तिः
म्हणून, अहंभावाची सूक्ष्म सवय — जी विषासारखी रोगकारक आहे — पूर्णपणे सोडून, सर्व आसक्ती टाकण्याचा प्रामाणिक प्रयत्न कर, आणि या जगाचा एकमेव स्वामी असलेली, दुःखरहित अवस्था प्राप्त कर.
इति गदितवति त्रिलोकनाथे क्षणम् इव मौनम् अवस्थिते पुरस्तात् । अथ मधुप इवासिताब्जषण्डे वचनम् उपैष्यति तत्र पाण्डुपुत्रः
तीनही जगांचा स्वामी असे बोलून, क्षणभर त्याच्या समोर शांत राहिला. तेव्हा पांडुपुत्र, जसा मधमाशी निळ्या कमळांच्या गुच्छात शिरतो, तसा तिथे बोलण्यासाठी पुढे आला.
परिगलितसमस्तशोकभावा परम् उदयं भगवन् मतिर् गतेयम् । मम तव वचनेन लोकभर्तुर् दिनपतिना परिबोधिताब्जिनीव
भगवंत, तुझ्या वचनांनी माझ्या मनातील सर्व दुःख विरघळून गेले, आणि सूर्य जसा कमळाला उमलवतो, तशी माझी बुद्धी या जगाचा पालनकर्ता असलेल्या तुझ्या शब्दांनी जागृत झाली.
इत्य् उक्त्वोत्थाय गाण्डीवधन्वा स हरिसारथिः । अर्जुनो गतसन्देहो रणलीलां करिष्यति
अशी वाणी बोलून, गांडीवधारी अर्जुन, ज्याच्या रथावर हरि आहे, तो उठून, मनातील सर्व शंका दूर करून, युद्धाच्या रंगात सामील होईल.
करिष्यति क्षतगजवाजिसारथिद्रुतद्रवद्रुधिरमहानदीं भुवम् । शरोत्करप्रसरमयाभ्रमण्डलीतिरोहितद्युमणिविलोचनां दिवम्
तो जखमी हत्ती, घोडे आणि सारथी यांच्या धावण्याने, रक्ताची मोठी नदी जणू पृथ्वीवर निर्माण करील; आणि बाणांच्या वर्षावाने आकाश जणू सूर्याने उजळलेले, मेघांच्या वलयासारखे भासेल.
एतां दृष्टिम् अवष्टभ्य राघवाघविघातिनीम् । तिष्ठ निस्सङ्गसन्न्यासब्रह्मार्पणमयात्मिकाम्
राघव, पापाच्या क्लेशांचा नाश करणारी ही दृष्टी मनाशी घट्ट धरून, सर्व आसक्ती सोडून, संन्यासाच्या आणि ब्रह्मार्पणाच्या भावनेत स्थिर राहा.
यस्मिन् सर्वं यतस् सर्वं यस् सर्वं सर्वतश् च यः । यश् च सर्वमयो नित्य आत्मानं विद्धि तं परम्
ज्यात सर्व काही आहे, ज्याच्यापासून सर्व काही उत्पन्न होते, जो सर्वत्र आहे, जो सर्वस्व आहे आणि जो नेहमीच सर्वत्र व्यापलेला आहे, त्या परमात्म्याला तू ओळख.
दूरस्थम् अप्य् अदूरस्थं सर्वगं त्वं स्वम् एव च । तत्स्थस् तत्ताम् अवाप्नोषि तद् एवास्य् अस्तसंशयम्
ते दूर असलं तरी जवळच आहे; सर्वत्र पसरलेलं असलं तरी ते तुझंच स्वतःचं आहे. त्यात स्थिर झालास की त्याचं खरं स्वरूप तुला मिळतं; आणि त्यातच कुठलाही संशय राहत नाही.
यत् संवेद्यविनिर्मुक्तं संवेदनम् अनिन्दितम् । चेत्यमुक्तचिदाभासं तद् विद्धि परमं पदम्
ज्या चैतन्यात जाणण्याजोगं काहीच नाही, जे निष्कलंक आहे, आणि ज्याला कशाचंही बंधन नाही; ज्या चैतन्याचा फक्त प्रकाश आहे—तेच परमपद समज.
सा परात् परमा काष्ठा सा दृशां दृग् अनुत्तमा । स महिम्नां च महिमा गुरूणां स गुरुर् गुरुः
तीच सर्वांत श्रेष्ठ आणि अंतिम अवस्था आहे; ती सर्व दृष्टींमध्ये सर्वोच्च दृष्टी आहे; ती सर्व महिमांमध्ये श्रेष्ठ महिमा आहे; आणि तीच सर्व गुरूंचा गुरू आहे.
स आत्मा तच् च विज्ञानं तच् छून्यं ब्रह्म तत् परम् । तच् छ्रेयस् स शिवश् शान्तस् सा विद्यापरमा स्थितिः
तोच आत्मा आहे, तेच ज्ञान आहे, तेच शून्य आहे, तेच ब्रह्म आहे, तेच सर्वांत श्रेष्ठ आहे; तेच खऱ्या अर्थाने कल्याण आहे, तोच शिव आहे, तेच शांत आहे, आणि तीच सर्वोच्च ज्ञानाची अवस्था आहे.
यो ऽयम् अन्तश्चेतनात्मा सर्वानुभवरूपकः । यत्र स्वदन्ते सर्वाणि द्रव्याणि स्वात्मसत्तया
जो हा अंतःकरणातील चेतन आत्मा आहे, जो सर्व अनुभवांचा मूळ स्वरूप आहे, ज्यामध्ये सर्व वस्तू त्यांच्या स्वतःच्या अस्तित्वामुळे आनंद घेतात.
स जगत्तिलतैलात्मा स जगद्गृहदीपकः । स जगत्पादपरसस् स जगत्पशुपालकः
तोच जगाचा गाभा जसा तीळात तेल असते, तोच या जगाच्या घरातील दीप आहे, तोच जगाचा आधार आहे आणि तोच सर्व प्राण्यांचा रक्षक आहे.
स तन्तुर् भूतमुक्तानां परिप्रोतहृदम्बरः । स भूतमरिचौघानां परमा तिक्ततातता
तो मुक्त जीवांसाठी सूत्रासारखा आहे, जो हृदयाच्या आकाशातून ओवला आहे; आणि मृगजळासारख्या असंख्य जीवांमध्ये तोच सर्वश्रेष्ठ सत्य आहे.
स पदार्थे पदार्थत्वं स तुच्छत्वम् अवस्तुनः । स सतो वस्तुनस् सत्त्वम् असत्त्वम् असतश् च सः
तो प्रत्येक वस्तूतील वस्तूपणाचा गाभा आहे, निरर्थक गोष्टींतील शून्यता आहे, अस्तित्व असलेल्या गोष्टींचे अस्तित्व आणि नसलेल्या गोष्टींचे अनस्तित्वही तोच आहे.
जगद्गृहक्रियाभाण्डोपस्कराणां स दीपकः । चन्द्रार्कतारकातेजस् तेनेदं प्रकटीकृतम्
जगातील घर, कामकाज, वस्तू आणि साधनांसाठी तोच दिवा आहे; चंद्र, सूर्य आणि ताऱ्यांच्या प्रकाशामुळे हे सर्व प्रकट होते.
सर्वं प्रसृतम् एतस्माच् चेतनात् परमात्मनः । स्वसंवित्तिविचारेण स्वयम् आत्मैष लभ्यते
सर्व काही या चेतन परमात्म्यातून उत्पन्न होते; स्वतःच्या जाणीवेचा शोध घेतल्यावर हाच आत्मा मिळतो.
सर्व एव जगद्भावा अविचारणचारवः । अविद्यमानसद्भावा विचारविशरारवः
जगातील सर्व अवस्था विचार न करण्यामुळेच भटकतात; त्यांचे अस्तित्व खरे नाही, आणि विचार केल्यावर त्या नाहीशा होतात.
अहम् आदौ जगज्जाले मिथ्याभ्रमभरात्मनि । को भूत्वा क्वानुबध्नामि धृतिं कथम् अवास्तवीम्
सुरुवातीला या जगाच्या जाळ्यात मी खोट्या गोंधळात अडकतो; मी कोण, कुठे स्वतःला बांधतो, आणि खरे नसलेले कसे टिकवतो, हे समजत नाही.