असद् एव मनोराज्यं कर्तुं शक्तं यथा मनः । क्षणस्य कल्पीकरणे तथैव बलवन् मनः
जसं मन आपल्या कल्पनेतून अस्तित्वात नसलेलं राज्य सहज उभं करू शकतं, तसंच ते एका क्षणालाही अख्ख्या युगासारखं भासवू शकतं.
क्षणं कल्पीकरोत्य् एतत् तथाल्पं कुरुते बहु । असत् सत् कुरुते क्षिप्रम् इतीयं भ्रान्तिर् उत्थिता
हे मन क्षणाला युगासारखं करतं, थोड्याला खूप वाटू लागतं, आणि खोटंही लगेच खरं वाटू लागतं — अशी भ्रमाची स्थिती निर्माण होते.
क्षणम् आदिमनोराज्यं प्रतिभातं स्वभावतः । यद् विचित्रात्म तद् इदं जगज्जालम् इति स्थितम्
मनाच्या स्वभावानुसार सुरुवातीचं कल्पनाराज्य क्षणभरचं भासतं; आणि ज्याचं स्वरूप रंगीबेरंगी आहे, तेच हे जगाचं जाळं म्हणून उभं राहतं.
सर्गो निर्वाणनिष्ठत्वान् निमेषम् अयम् उत्थितः । प्रतिभामात्रतो ऽत्रैव कल्पिता वज्रसारता
निर्वाणातच मूळ असलेली ही सृष्टी डोळ्याच्या पापणी लवायच्या आत निर्माण होते; इथे केवळ कल्पना असतानाही तिला वज्रासारखी ठामता दिली जाते.
चित्तचित्रकृतश् चित्स्थं जगच्चित्रं कचत् स्थितम् । अकुड्यम् अप्य् अरङ्गाढ्यम् इदं स्फारम् इवाग्रतः
हे जग मनाच्या रंगांनी रंगवलेले असून, चैतन्यातच वास करते. हे इथे एक भव्य आणि सुंदर रंगमंचासारखे उभे आहे, जरी ते खरे रंगमंच नाही.
अहो नु चित्रं निर्भित्ति चित्रम् उज्ज्वलम् उत्थितम् । सुरञ्जनं जगद् इति स्थितं दृष्टिविलोभनम्
खरंच, हे जग किती अद्भुत आहे! कुठलीही भिंत नसलेले, पण तितकेच झगमगते चित्र जणू उभे राहिले आहे. हे देवांनाही आनंद देणारे जग डोळ्यांना मोहून टाकणारे दृश्य आहे.
नानातमोमषीलेखं नानातेजोऽंशरञ्जनम् । नानाकलङ्कावयवं नानारागानुरञ्जितम्
यात अनेक सावल्यांच्या आणि प्रकाशाच्या रेषा आहेत, विविध तेजाच्या किरणांनी रंगवलेले आहे, निरनिराळ्या शुद्ध भागांनी बनलेले असून, अनेक रंगांनी नटलेले आहे.
नानादृष्टिविलासाढ्यं नानानुभवलोचनम् । नानाभ्रकोग्ररचनं नानाकाराग्रपश्चिमम्
हे जग अनेक प्रकारच्या देखाव्यांनी भरलेले आहे, वेगवेगळ्या अनुभवांनी दिसणारे आहे, दाट ढगांच्या रचनेने बनलेले आहे आणि असंख्य रूपांनी, अगदी सुरुवातीपासून शेवटपर्यंत, सजलेले आहे.
व्योमनीलसरःफुल्लताराचन्द्रार्कपङ्कजम् । विचित्ररचनोद्युक्तमेघालीपत्त्रमञ्जरि
आकाश म्हणजे जणू एक सरोवर आहे, ज्यात तारे, चंद्र आणि सूर्य ही उमललेली कमळं आहेत. त्यावर ढगांच्या रंगीबेरंगी रचनांनी पाकळ्या आणि मंजऱ्या शोभून दिसतात.
स्वकोष्ठकाभिलिखितसुरासुरनृपुत्रिकम् । परमालोकमक्कोलधवलाकाशकुड्यकम्
त्या आकाशाच्या आपल्या घरात देव, दैत्य आणि माणसांच्या मुलींची चित्रं कोरलेली आहेत. ते एक अत्यंत तेजस्वी आणि निर्मळ आकाशरूपी भिंतींनी वेढलेलं सर्वोच्च स्थान आहे.
आकाश एव रचिता प्रतिभैकरङ्गा मुग्धा जगत्त्रयमनोहरपुत्रिकेयम् । चिन्मात्रवक्त्रपरिरञ्जितसर्वलोका लीलाकुला चपलचित्तकचित्रकर्त्रा
ही जगाच्या तिन्ही लोकांना मोहून टाकणारी सुंदर बाहुली केवळ आकाशात कल्पनेच्या खेळातून घडवली आहे. सर्व लोक pure consciousness च्या मुखाने रंगवले गेले आहेत आणि चंचल मनाच्या कलेने ही बाहुली खेळकरपणाने भरलेली आहे.
हेमाचलाङ्गलतिका घनकेशपाशा चन्द्रार्कलोचनविचालनदृष्टलोका । धर्मार्थकामत्रिकयन्त्रितशास्त्रवस्त्रा पातालतालचरणोन्नतभूनितम्बा
ती मेरू पर्वतावर वाढणारी वेल आहे, तिचे दाट केस म्हणजे ढगांचे गुच्छ, चंद्र आणि सूर्य तिच्या डोळ्यांतून जगांना हलवतात. धर्म, अर्थ आणि काम यांच्या धाग्यांनी विणलेलं शास्त्ररूपी वस्त्र तिच्या अंगावर आहे, आणि पाताळाच्या मुळांनी उचललेली पृथ्वी तिच्या कंबरेसारखी आहे.
ब्रह्मेन्द्ररुद्रहरिबाहुचतुष्टयोग्रा सत्यानृतोन्नतकुचा ककुबङ्गयष्टिः । अब्ध्यन्त्रवेष्टितमहीतलपद्मपीठपत्त्रीकृताचलमहाभुवनोदरी च
ती या महाविश्वाची मोठी पोट आहे, जिच्या कमळाच्या आसनावर पर्वत हे पाकळ्या आहेत आणि पृथ्वीला समुद्रांनी वेढले आहे. तिचे हात म्हणजे ब्रह्मा, इंद्र, रुद्र आणि हरि यांची चौकट शक्ती आहे. तिच्या उन्नत छातीवर सत्य आणि असत्य असे दोन उभार आहेत. तिचे रूप म्हणजे दिशांचा आधार आहे.
रात्र्यन्धकारचपलभ्रुरहस्स्मितोच्चैस् ताराकरालपुलका ग्रहदन्तपङ्क्तिः । चञ्चच्चतुर्दशविधाकुलभूतजातरोमा ध्वनत्प्रलयवारिदकम्बुपूगा
रात्रीचा चंचल अंधार तिच्या भुवया आहेत, तिचे उंच हास्य म्हणजे तार्यांचा रोमांच आहे, ग्रहांच्या ओळी तिचे दात आहेत. चौदा प्रकारच्या जिवांची हालचाल तिच्या अंगावरील केस आहेत आणि प्रलयाच्या पाण्याचा गडगडाट तिचा आवाज आहे.
जीवान्विता गगन एव कृता विचित्रा व्योमात्मिकाचिरविलक्षणचित्रकर्त्रा । चित्तेन चित्रपरिकर्मविदा त्रिलोकी नानाविलासवलिता वरपुत्रिकेति
जीवांनी युक्त अशी ती आकाशातच अद्भुतपणे निर्माण झाली आहे. तिचे स्वरूप म्हणजे आकाशच आहे, आणि नेहमी वेगळेपण असणाऱ्या कलाकाराने तिला घडवले आहे. कुशल मनाने सजवलेली ही त्रैलोक्य म्हणजे नाना लीलांनी भरलेली सुंदर बाहुली आहे.
इदं विद्धि महाश्चर्यम् अर्जुनेह हि यत् किल । पूर्वं सञ्जायते चित्रं पश्चाद् भित्तिर् उदेति हि
हे अर्जुना, हे मोठे आश्चर्य समज—इथे आधी चित्र निर्माण होते आणि नंतर भिंत उगवते.
अभित्ताव् उत्थिते चित्रे दृश्यते भित्तिर् आतता । अहो नु चित्रा मायेयं मग्नं तुम्बु शिला प्लुता
जेव्हा भिंतीवर चित्र उमटतं, तेव्हा भिंतच आपल्याला पसरलेली दिसते; खरंच, ही माया किती अद्भुत आहे — जणू पाण्यात बुडालेला दोडका किंवा पाण्यावर तरंगणारा दगड.
चित्तस्थचित्रसदृशे व्योमात्मनि जगत्त्रये । व्योमात्मनस् ते किम् इयम् अहन्ता व्योमतोदिता
जसं मनात चित्र असतं, तसं हे तिन्ही जग चैतन्याच्या आकाशात वसलेलं आहे; मग तुझ्या स्वतःच्या अस्तित्वातून उमटणारी ही 'मीपणा' काय आहे?
सर्गव्योम कृतं व्योम्ना व्योम्नि व्योम विलीयते । भुज्यते व्योमनि व्योम व्योम व्योमनि चाततम्
निर्मितीचं आकाश हे आकाशातूनच बनतं, आणि शेवटी ते आकाशातच विरून जातं; आकाशातच आकाशाचा अनुभव घेतला जातो, आणि आकाश सर्वत्र पसरलेलं आहे.
वेष्टितं वासनारज्ज्वा दीर्घसंसृतिदाम यत् । वासनोद्वेष्टनेनैव तद् इहोद्वेष्ट्यते ऽर्जुन
वासनांच्या दोरीने, जी जन्ममरणाच्या दीर्घ साखळीप्रमाणे आहे, आपण बांधले जातो; पण अर्जुन, त्या वासनांचा गाठी सोडल्यावरच इथे मुक्तता मिळते.
प्रतिबिम्बं यथादर्शे तथेदं ब्रह्मणि स्वयम् । अगम्यं छेदभेदादेर् आधारानन्यतावशात्
जसं आरशात प्रतिबिंब उमटतं, तसं हे सर्व ब्रह्मातच आपोआप निर्माण होतं. हे कापून, फाडून किंवा वेगळं करता येत नाही, कारण ते आपल्या आधारापासून वेगळं नाही.
अनन्यच् छेदभेदादि ब्रह्मणि ब्रह्म चाम्बरम् । किं कथं कस्य केनैतच् छिद्यते वा क्व भिद्यते
जसं आकाशात कापणं किंवा फाडणं शक्य नाही, तसं ब्रह्मातही नाही. काय, कसं, कुणाचं, कुणाकडून हे कापलं जातं किंवा कुठे फाटतं?
ब्रह्मता ब्रह्मतापूरे जले जलम् इव स्फुरत् । स्थिता समसमा व्योम निर्मला शान्तम् आत्मनि
पूर्ण ब्रह्मात ब्रह्मच उजळून दिसतं, जसं पाण्यात पाणी. हे समप्रमाणात, निर्मळ, शांत आणि आत्म्याच्या आकाशात स्थिर आहे.
वास्यवासकभावो ऽतो मनाग् अपि न भिद्यते । तेनेहावासनीभावो बोधात् सम्पन्न एव ते
म्हणून भांडं आणि त्यातलं यांच्यात किंचितही फरक राहत नाही. म्हणूनच, ज्ञानामुळे तुझ्या मनात वासनारहितपणा खऱ्या अर्थाने प्राप्त होतो.
यो न निर्वासनो नूनं सर्वधर्मपरो ऽपि सः । सर्वज्ञो ऽप्य् अतिबद्धात्मा तपस्व्य् अपि स रागवान्
जो माणूस मनातील वासनांपासून मुक्त नाही, तो सर्व कर्तव्ये पार पाडणारा असला, सगळं जाणणारा असला किंवा मोठा तपस्वी असला, तरीही तो आतून बांधलेलाच राहतो आणि त्याच्या मनात आसक्ती असते.
यस्यास्ति वासनाबीजम् अत्यल्पं चितिभूमिगम् । बृहत् सञ्जायते तस्य पुनस् संसृतिकाननम्
ज्याच्या मनात वासनांचं बी अगदी थोडंसं जरी उरलं, तरी त्या चेतनेच्या क्षेत्रात पुन्हा संसाराचं मोठं जंगल उभं राहतं.
अभ्यासाद् धृदि रूढेन सत्यसम्बोधवह्निना । निर्दग्धं वासनाबीजं न भूयः परिरोहति
जेव्हा सातत्याने साधना केली जाते आणि सत्याच्या ज्ञानाची जाणीव मनात खोल रुजते, तेव्हा त्या वासनांचं बी जळून जातं आणि पुन्हा उगवत नाही.
दग्धं तु वासनाबीजं न निमज्जति वस्तुषु । सुखदुःखादिषु स्वच्छं तुम्बीपत्त्रम् इवाम्भसि
पण वासनांचं बी जळून गेल्यावर, ते कोणत्याही गोष्टींमध्ये गुंतत नाही; सुख-दुःख यांसारख्या अनुभवांमध्ये ते पाण्यावरच्या दुधी भोपळ्याच्या पानासारखं स्वच्छ आणि अलिप्त राहतं.
शान्तात्मा विगतभवामयो ऽसि जातो निर्वाणो दलितमहामनोविमोहः । सम्यग्ज्ञश् श्रुतम् अवगम्य पावनं तत् तिष्ठात्मव्यवहृतिर् एकशान्तरूपः
तुझे मन आता शांत आहे, जन्ममरणाच्या रोगापासून मुक्त झाले आहे, तू खऱ्या अर्थाने मुक्त झाला आहेस, मोठ्या भ्रमाचा नाश झाला आहे. योग्य ज्ञान मिळवून, शुद्ध करणारे उपदेश समजून घेतलेस, आता तुझ्या वागण्यात एकच शांततेचा भाव असू दे.
नष्टो मोहस् स्मृतिर् लब्धा त्वत्प्रसादान् मयाच्युत । स्थितो ऽस्मि गतसन्देहः करिष्ये वचनं तव
हे अच्युत, तुझ्या कृपेने माझा भ्रम नाहीसा झाला आहे आणि मला आठवण परत मिळाली आहे. मी आता कुठलाही संशय न ठेवता स्थिर आहे आणि तुझे सांगणे नक्कीच पाळीन.