सन्तोषो हि परं श्रेयस् सन्तोषस् सुखम् उच्यते । सन्तुष्टः परम् अभ्येति विश्रामम् अरिसूदन
समाधान हेच खरे श्रेष्ठ आहे; समाधानालाच सुख म्हणतात. जो माणूस समाधानी असतो, तो, हे अरिसूदन, शेवटी परमशांतीला पोहोचतो.
सन्तोषैश्वर्यसुखिनां चिरविश्रान्तचेतसाम् । साम्राज्यम् अपि साधूनां जरत्तृणलवायते
ज्यांच्या मनाला समाधान आणि समृद्धीच्या आनंदात फार काळ विश्रांती मिळाली आहे, अशा सज्जनांना राजसत्ताही कोरड्या गवतासारखीच क्षुल्लक वाटते.
सन्तोषशालिनी बुद्धी राम संसारवृत्तिषु । विषमास्व् अप्य् अनुद्विग्ना न कदाचन दूयते
हे राम, ज्याच्या बुद्धीला समाधान लाभले आहे, ती संसाराच्या उलथापालथीतसुद्धा कधीही अस्वस्थ होत नाही किंवा दुःखाने व्याकुळ होत नाही.
सन्तोषामृतपानेन ये परां तृप्तिम् आगताः । भोगश्रीर् अतुला तेषाम् एषा प्रतिविषायते
जे लोक समाधानाच्या अमृताचा आस्वाद घेऊन परिपूर्ण तृप्त झाले आहेत, त्यांना जगातील सर्व भोग आणि श्रीमंती अगदी तुच्छ वाटते.
न तथा तर्पयन्त्य् एताः पीयूषरसवीचयः । यथा हि मधुरास्वादस् सन्तोषो दोषनाशनः
अमृताच्या लाटा जरी मिळाल्या, तरी त्या तितक्या समाधान देत नाहीत, जितकं गोड समाधान मनाला मिळाल्यावर सर्व दोष नाहीसे होतात.
अप्राप्तवाञ्छाम् उत्सृज्य सम्प्राप्ते समतां गतः । अदृष्टखेदाखेदो ऽन्तस् स सन्तुष्ट इहोच्यते
ज्याने न मिळालेल्या इच्छा सोडून दिल्या आहेत, मिळालेल्या गोष्टींत समता ठेवली आहे आणि ज्याच्या मनात दु:ख किंवा अस्वस्थता नाही, तोच खरा समाधानी म्हणावा.
आत्मनात्मनि सन्तोषं यावद् याति न मानसम् । उद्भवन्त्य् आपदस् तावल् लता इव मनोवनात्
जोपर्यंत स्वतःच्या अंतरात्म्यातून समाधान मनापर्यंत पोहोचत नाही, तोपर्यंत संकटं वारंवार उगवतात, जणू सुपीक जमिनीत वेलींप्रमाणे.
सन्तोषशीतलं चेतश् शुद्धविज्ञानदृष्टिभिः । भृशं विकासम् आयाति सूर्यांशुभिर् इवाम्बुजम्
समाधानाच्या शीतलतेने मन प्रसन्न होतं, शुद्ध आणि निर्मळ समजुतीने ते मन फारच फुलून येतं, जसं सूर्यकिरणांत कमळ उमलतं.
आशावैवश्यविवशे चित्ते सन्तोषवर्जिते । म्लाने वक्त्रम् इवादर्शे न ज्ञानं प्रतिबिम्बति
मन आशेच्या ओढीने अस्थिर झाले आणि समाधान नसेल, तर तिथे ज्ञान उमटत नाही, जसं फिकट चेहरा मंद आरशात उमटत नाही.
अज्ञानघनयामिन्या सङ्कोचं न नराम्बुजम् । यात्य् असाव् उदितो यस्य नित्यं सन्तोषभास्करः
ज्याच्या मनात नेहमी समाधानाचा सूर्य उगवतो, त्याच्या जीवनरूपी कमळाला अज्ञानाच्या घनदाट रात्रीचाही संकोच होत नाही.
अकिञ्चनो ऽप्य् असौ जन्तुस् साम्राज्यसुखम् अश्नुते । आधिव्याधिविनिर्मुक्तं सन्तुष्टं यस्य मानसम्
ज्याचं मन दुःख आणि आजार यांपासून मोकळं आणि समाधानी आहे, तो काहीही नसतानाही राजसुखाचा अनुभव घेतो.
नाभिवाञ्छत्य् असम्प्राप्तं प्राप्तं भुङ्क्ते यथाक्रमम् । यस् स सोम्यस् सदाचारस् सन्तुष्ट इति कथ्यते
जो मिळालेलं गोष्ट आनंदाने स्वीकारतो आणि न मिळालेल्या गोष्टीची इच्छा करत नाही, असा सज्जन आणि सदाचारी माणूस समाधानी म्हणला जातो.
सन्तोषपरितृप्तस्य महतः पूर्णचेतसः । क्षीराब्धेर् इव शुद्धस्य मुखे लक्ष्मीर् विराजते
जो मनुष्य संतोषाने पूर्ण आहे, ज्याचे मन निर्मळ आहे, त्याच्या चेहऱ्यावर समृद्धी अशी शोभून दिसते जशी शुद्ध क्षीरसागरावर लक्ष्मी शोभते.
पूर्णताम् अलम् आश्रित्य स्वात्मन्य् एवात्मना स्वयम् । पौरुषेण प्रयत्नेन तृष्णां सर्वत्र वर्जयेत्
पूर्णतेवर विश्वास ठेवून, स्वतःच्या आत्म्यात स्वतःनेच स्थिर राहून, प्रयत्न आणि धैर्याने, माणसाने सर्व ठिकाणी तृष्णा सोडावी.
सन्तोषामृतपूर्णस्य स्वान्तश् शीतलता स्वयम् । स्थैर्यम् आयात्य् अरिक्तस्य शीतांशोर् इव शाश्वतम्
ज्याच्या अंतःकरणात संतोषरूपी अमृत भरले आहे, त्याच्या मनात आपोआप शांती येते; आणि ज्याच्या मनात काहीही उणीव नाही, त्याला चंद्राच्या शीतलतेसारखे कायमचे स्थैर्य मिळते.
सन्तोषपुष्टमनसं भृत्या इव महर्द्धयः । राजानम् उपतिष्ठन्ते किङ्करत्वम् उपागताः
ज्याचे मन संतोषाने पुष्ट झाले आहे, त्याच्याकडे मोठ्या संपत्ती सेवकांसारख्या येतात आणि राजाच्या सेवकांसारख्या त्याची सेवा करतात.
आत्मनैवात्मनि स्वच्छे सन्तुष्टे पुरुषे स्थिते । प्रशाम्यन्त्य् आधयस् सर्वे प्रावृषीवाशु पांसवः
स्वतःच्या निर्मळ आणि समाधानी मनात जो मनुष्य स्थिर राहतो, त्याच्या सर्व दुःखदुःखं पावसाळ्यात धूळ जशी पटकन खाली बसते तशी शांत होतात.
नित्यं शीतलया नाम कलङ्कपरिहीनया । पुरुषश् शुद्धया वृत्त्या भाति पूर्णतयेन्दुवत्
शुद्ध वागणुकीने नेहमीच निर्मळ आणि शांत असलेला मनुष्य पूर्ण चंद्रासारखा तेजस्वी दिसतो.
समतासुन्दरं वक्त्रं पुरुषस्यावलोकयन् । तोषम् एति यथा लोको न तथा धनसङ्गमैः
समत्वाच्या सुंदर चेहऱ्याकडे पाहून लोकांना जी समाधानाची अनुभूती मिळते, ती धनसंपत्तीने कधीच मिळत नाही.
समतया मतया गुणशालिनां पुरुषराड् इह यस् समलङ्कृतः । तम् अमलं प्रणमन्ति नभश्चरा अपि महामुनयो रघुनन्दन
रघुनंदना, ज्याच्यात समत्व आणि उत्तम विचार आहेत अशा शुद्ध मनुष्याला, या जगातसुद्धा, मोठमोठे ऋषी आणि देवतासुद्धा वंदन करतात.
विशेषेण महाबुद्धे संसारोत्तरणे नृणाम् । सर्वत्रोपकरोतीह साधुस् साधुसमागमः
हे महाबुद्धीमान, या संसाराच्या समुद्रातून पार जाण्यासाठी सत्पुरुषांच्या संगतीचा लाभ सर्व प्रकारे आणि सर्व ठिकाणी अत्यंत उपयुक्त ठरतो.
साधुसङ्गतरोर् जातं विवेककुसुमं शुभम् । रक्षन्ति ये महात्मानो भाजनं ते फलश्रियः
सज्जनांच्या संगतीच्या वृक्षावर उमलणारे विवेकाचे शुभ फूल ज्या महात्म्यांनी जपले आहे, तेच त्या फळाच्या संपत्तीचे खरे पात्र होतात.
शून्यम् आकीर्णताम् एति मृतिर् अप्य् उत्सवायते । आपत् सम्पद् इवाभाति विद्वज्जनसमागमे
विद्वानांच्या संगतीत रिकामेपणाही भरभराट वाटतो, मृत्यूसुद्धा उत्सवासारखा भासतो आणि संकटही समृद्धीसारखे तेजस्वी दिसते.
हिमम् आपत्सरोजिन्या मोहनीहारमारुतः । जयत्य् एको जगत्य् अस्मिन् साधुस् साधुसमागमः
या जगात एकट्या सत्पुरुषांच्या संगतीनेच आपत्तीचे हिम, मोहाचा वारा आणि अज्ञानाचा अंधार यांवर विजय मिळवता येतो.
परं विवर्धनं बुद्धेर् अज्ञानतरुशातनम् । समुत्सरणम् आधीनां विद्धि साधुसमागमम्
सज्जनांच्या संगतीमुळे बुद्धीला मोठी वाढ मिळते, अज्ञानरूपी झाड नष्ट होते आणि मनातील दुःख दूर होतात, हे जाण.
विवेकः परमो दीपो जायते साधुसङ्गमात् । मनोहरोज्ज्वलो नूनम् अशोकाद् इव गुच्छकम्
सज्जनांच्या संगतीतून विवेकाचा उजळ आणि मनाला आनंद देणारा दिवा जन्माला येतो, जणू काही दुःखरहित झाडावरचे फुलांचे गट.
निरपायां निराबाधां निर्वृतिं नित्यपीवरीम् । अनुत्तमां प्रयच्छन्ति साधुसङ्गविभूतयः
सज्जनांच्या संगतीने मिळणाऱ्या शक्तीमुळे अशी सुखशांती मिळते जी कायमची, संकटरहित, त्रासमुक्त आणि श्रेष्ठ आहे.
अपि कष्टतरां प्राप्तैर् दशां विवशतां गतैः । मनाग् अपि न सन्त्याज्या मानवैस् साधुसङ्गतिः
माणसाने कितीही कठीण आणि असहाय्य अवस्थेला पोहोचले तरी, सज्जनांची संगत कधीच सोडू नये, अगदी थोड्याशाही प्रमाणात नाही.
साधुसङ्गतयो लोके सन्मार्गशुभदीपिकाः । हार्दान्धकारहारिण्यो भासो ज्ञानविवस्वतः
या जगात सज्जनांची संगत म्हणजे सदमार्गावरची शुभ दीपमाळ आहे; ती मनातला अंधार दूर करते आणि ज्ञानाच्या प्रकाशाने उजळते.
यस् स्नातश् शीतसितया साधुसङ्गतिगङ्गया । किं तस्य दानैः किं तीर्थैः किं तपोभिः किम् अध्वरैः
जो सज्जनांच्या शीत, निर्मळ गंगेत स्नान करतो, त्याला दान, तीर्थयात्रा, तप किंवा यज्ञ यांची काय गरज उरते?