भागो ऽहम् इति को ऽप्य् एष प्रत्येकम् उदितश् चितेः । कोटिकोट्यंशकलितः क इवैनं प्रति ग्रहः
‘मी या सर्वाचा एक भाग आहे’ अशी भावना प्रत्येकाच्या चित्तात वेगवेगळी उमटते; ती असंख्य तुकड्यांत विभागली गेली आहे, मग कोण आणि कसा ह्या सर्वाचा पूर्णपणे स्वीकार करू शकेल?
विकल्पभेदे स्फुरिते संवित्सारमयात्मनि । वैचित्र्येणाविचित्रे ऽपि किम् एकत्रापि वो ग्रहः
शुद्ध चैतन्यस्वरूप असलेल्या आत्म्यात विचारांचे भेद उमटले, तरी वैविध्य असो वा नसावं, एका ठिकाणी तुम्ही काय आणि कसं पकडू शकता?
अपृथग्भूत एवैष पृथग्भूत इव स्थितः । पृथग् अब्धिर् अपर्यन्तो नाहम् इत्य् अवगच्छति
हे एकत्रच आहे, पण वेगळं असल्यासारखं दिसतं; जसं अथांग समुद्र, तसं यालाही 'मी नाही' असं जाणवत नाही.
यथेहाहं तथेहासि घटादीहास्ति मर्कटः । खम् इहैवं तथाम्ब्वादि किम् अहन्तां प्रति ग्रहः
इथे मी आहे, तसंच तूही आहेस; इथे मडके आहे, माकड आहे, आकाश आहे, पाणी वगैरे आहे—मग 'मीपणा' धरण्याचं काय कारण?
इति ज्ञानाद् विभागस्य यो द्वैतस्य परिक्षयः । त्यागस् सङ्कल्पजालानाम् असंसङ्गस् स कथ्यते
ज्ञानामुळे भेद संपतो, द्वैत नाहीसं होतं; संकल्पांच्या जाळ्यांचा त्याग, हेच विरक्तपण म्हणतात.
समस्तकल्पनाजालस्येश्वरैकत्वभावनम् । गलितद्वैतनिर्भासम् एतद् एवेश्वरार्पणम्
सगळ्या कल्पनांच्या जाळ्यात एकाच ईश्वराचं चिंतन करणं, द्वैत गळून एकत्वच प्रकट होणं—हेच खरोखर ईश्वराला अर्पण करणं आहे.
अभेदवशतो भेदो नाम्नैवैषां चिदात्मनि । बोधात्माखिलशब्दार्थं जगद् एकं न संशयः
एकात्मतेमुळे भेद फक्त नावापुरता आहे; सर्व शब्दांचा अर्थ ह्या चेतनेतच सामावलेला आहे. हे जग खरं तर एकच आहे, यात काहीच शंका नाही.
अहम् आशा जगद् अहं खम् अहं कर्म चाप्य् अहम् । कालो ऽहम् अहम् अद्वैतं द्वैतं चाहम् अहं जगत्
मीच आशा आहे, मीच हे जग आहे, मीच आकाश आहे, मीच कृती आहे आणि मीच काळ आहे; मी अद्वैत आहे, मी द्वैत आहे आणि मीच हे सर्व जग आहे.
मन्मना भव मद्भक्तो मद्याजी मां नमस्कुरु । माम् एवैष्यसि मत्वैवम् आत्मानं मत्परायणः
आपला मन माझ्यात लीन कर, माझा भक्त हो, मला पूज आणि मला वंदन कर; अशा प्रकारे मला समजून आणि स्वतःला मला अर्पण करून, तू नक्कीच माझ्याकडे येशील.
द्वे रूपे तव देवेश परं चापरम् एव च । कीदृशं तत् कदा रूपं तिष्ठाम्य् आश्रित्य सिद्धये
देवतांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या प्रभो, तुझी दोन रूपं आहेत—एक पर आणि एक अपर. ती रूपं कशी आहेत आणि मी सिद्धीसाठी त्यात केव्हा स्थिर राहू शकतो, हे सांग.
सामान्यं परमं चैव द्वे रूपे विद्धि मे ऽनघ । पाण्यादियुक्तं सामान्यं शङ्खचक्रगदाधरम्
हे पापरहित, माझी दोन रूपं आहेत असं समज. एक सर्वसामान्य, दुसरं श्रेष्ठ. सर्वसामान्य रूप म्हणजे हातपाय असलेलं, शंख, चक्र आणि गदा धारण केलेलं रूप.
परं रूपम् अनाद्यन्तं यन् ममैकम् अनामयम् । ब्रह्मात्मपरमात्मादिशब्दैर् एतद् उदीर्यते
माझं श्रेष्ठ रूप हे अनादि, अनंत आणि कोणत्याही दुःखापासून मुक्त आहे. या रूपाला ब्रह्म, आत्मा, परमात्मा अशा विविध नावांनी ओळखलं जातं.
यावद् अप्रतिबुद्धस् त्वम् अनात्मज्ञतया स्थितः । तावच् चतुर्भुजाकारदेवपूजापरो भव
जोपर्यंत तुझं आत्मज्ञान जागृत होत नाही, तोपर्यंत तू चतुर्भुज देवतेची भक्ती कर आणि त्या उपासनेत मन लाव.
तत्क्रमात् सम्प्रबुद्धस् त्वं ततो ज्ञास्यसि तत् परम् । मम रूपम् अनाद्यन्तं येन भूयो न जायसे
नंतर हळूहळू जेव्हा तुझं ज्ञान जागृत होईल, तेव्हा तू माझं ते अनादि-अनंत श्रेष्ठ रूप जाणशील, ज्यामुळे पुन्हा जन्म घ्यावा लागत नाही.
यदि वा वेद्यविज्ञातो भवांस् तद् अरिमर्दन । तं ममात्मानम् आत्मानम् आत्मनश् चाशु संश्रय
हे शत्रूंचा नाश करणाऱ्या, जर तुला जाणण्यासारखं खरं अर्थानं समजलं असेल, तर लगेच माझ्या आत्म्यात, म्हणजेच तुझ्या स्वतःच्या आत्म्याच्या आत्म्यात शरण जा.
इदं चाहम् इदं चाहम् इति यत् प्रवदाम्य् अहम् । तद् एतद् आत्मतत्त्वं तन् मुहुर् व्यपदिशाम्य् अलम्
मी जेव्हा 'हे मी आहे, हे मी आहे' असं म्हणतो, ते आत्म्याचं खरं स्वरूप आहे; मी वारंवार त्याच्याकडेच लक्ष वेधतो, आणि ते पुरेसं आहे.
मन्ये साधो प्रबुद्धो ऽसि पदे विश्रान्तवान् असि । सङ्कल्पैर् अवमुक्तो ऽसि सत्यैकात्ममयो भव
सज्जना, मला वाटतं की तू जागृत झाला आहेस; तू त्या सर्वोच्च अवस्थेत विश्रांती घेतली आहेस, सर्व संकल्पांपासून मुक्त झाला आहेस, आणि एकाच सत्यस्वरूपाचा आहेस.
सर्वभूतस्थम् आत्मानं सर्वभूतानि चात्मनि । पश्य त्वं योगयुक्तात्मा सर्वत्र समदर्शनः
सर्व प्राण्यांमध्ये आत्मा आहे आणि सर्व प्राणी आत्म्यात आहेत, असं तू पाहा; योगाने एकरूप झालेल्या मनाने सर्वत्र समान दृष्टी ठेव.
सर्वभूतस्थम् आत्मानं यो भजत्य् ऐक्यम् आस्थितः । सर्वथा वर्तमानो ऽपि न स भूयो ऽभिजायते
जो कोणी सर्व जीवांमध्ये वास करणाऱ्या आत्म्याची एकत्वभावाने उपासना करतो, तो कोणत्याही प्रकारे वागत असला तरी पुन्हा जन्म घेत नाही.
एकत्वं सर्वशब्दार्थ एकशब्दार्थ आत्मता । आत्मापि च न सन् नासद् गतो यस्याशु तत् स सत्
सर्व शब्दांचा अर्थ म्हणजे एकत्व, 'एक' या शब्दाचा अर्थ म्हणजे आत्मा; आणि आत्मा हा अस्तित्वातही नाही, अनस्तित्वातही नाही—जो हे लवकर समजतो, तोच खरा सत्याला पोहोचतो.
त्रैलोक्यचेतसाम् अन्तर् आलोको यः प्रकाशजः । अनुभूतिम् उपारूढस् सो ऽयम् आत्मेति निश्चयः
तीनही लोकांच्या मनात जेव्हा प्रकाशाचा अंतर्गत तेज निर्माण होतं आणि ते पूर्णपणे अनुभवलं जातं, तेव्हा नक्कीच तेच आत्मा आहे.
त्रैलोक्यपयसाम् अन्तर् यो रसानुभवस् स्थितः । गव्यानाम् अब्धिजानां च सो ऽयम् आत्मास्मि भारत
तीनही लोकांच्या पाण्यात, गायींमध्ये आणि समुद्रातून जन्मलेल्या जीवांमध्ये जो रसाचा अनुभव टिकून राहतो, तोच आत्मा आहे, हे भारत, आणि मी तोच आहे.
अन्तस् सर्वशरीराणां यस् सूक्ष्मो ऽनुभवस् स च । मुक्तो ऽनुभवनीयेन सो ऽयम् आत्मास्मि सर्वगः
सर्व शरीरांच्या आत असणारा, अगदी सूक्ष्म असा जो अनुभव आहे आणि जो अनुभवण्यासारख्या गोष्टींपासून मुक्त आहे, तो सर्वत्र असणारा आत्मा म्हणजे मीच आहे.
समग्रपयसाम् अन्तर् यथा घृतम् अवस्थितम् । तथा सर्वपदार्थानां देहानां च स्थितः परः
जसा सर्व प्रकारच्या दूधामध्ये तूप लपलेलं असतं, तसंच सर्व वस्तूंमध्ये आणि देहांमध्ये परमात्मा वास करतो.
सर्वाम्भोनिधिरत्नानां सबाह्याभ्यन्तरे यथा । तेजस् तथास्मि देहानाम् असंस्थित इव स्थितः
जसं समुद्रातील रत्नांमध्ये अग्नी आत आणि बाहेर असतो, तसंच मी देहांमध्ये आहे—स्थिर नसल्यासारखा दिसतो, पण प्रत्यक्षात आहेच.
यथा कुम्भसहस्राणां सबाह्याभ्यन्तरे नभः । जगत्त्रयशरीराणां तथात्माहम् अवस्थितः
जसं हजारो मडक्यांच्या आत आणि बाहेर आकाश असतं, तसंच मी आत्मा या तिन्ही जगांतील सर्व शरीरांमध्ये वास करतो.
मुक्ताफलशतौघानां तन्तुः प्रोतवपुर् यथा । तथाहं देहलक्षाणां स्थित आत्मास्म्य् अलक्षितः
जसा मण्यांच्या हारात एक दोरा असतो आणि तो दिसत नाही, तसाच मी आत्मा असंख्य देहांमध्ये असूनही नजरेआड राहतो.
ब्रह्मादौ तृणपर्यन्ते पदार्थनिकुरुम्बके । सत्तासामान्यम् एतद् यत् तम् आत्मानम् अजं विदुः
ब्रह्मदेवापासून अगदी गवताच्या पात्यापर्यंत सर्व वस्तूंमध्ये जी अस्तित्वाची एकच मूळ छाया आहे, त्या अजन्मा आत्म्यालाच ओळखावं.
तद् ईषत्स्फुरिताकारं ब्रह्म ब्रह्मैव तिष्ठति । अहन्तादि जगत्तादि क्रमेण भ्रमकारिणा
ते ब्रह्म थोडं हलणाऱ्या स्वरूपात एकटंच उरलेलं असतं; 'मी'पण आणि जग यांची जाणीव होण्याच्या क्रमाने तेच भ्रम निर्माण करतं.
आत्मैवेदं जगद्रूपं हन्यते हन्ति चात्र किम् । शुभाशुभैर् जगद्दुःखैः किम् अस्यार्जुन लिप्यते
हे जग म्हणजे आत्माच आहे; इथे कोण नष्ट होतं किंवा कोण नष्ट करतं? अरे अर्जुना, जगाच्या सुखदुःखांनी त्या आत्म्याला काही लागणार आहे का?