योगस्थः कुरु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा धनञ्जय । निस्सङ्गस् त्वं यथाप्राप्तकर्मासि चेन् न बध्यसे
योगात स्थिर राहून, सर्व आसक्ती सोडून, हे धनंजय, आपल्याला जे काम येईल ते कर. जर तू आसक्ती न ठेवता फक्त आपल्यावर आलेली कर्तव्ये पार पाडलीस, तर तुझ्यावर काहीही बंधन राहत नाही.
शान्तब्रह्मवपुर् भूत्वा कर्म ब्रह्ममयं कुरु । ब्रह्मार्पितसमाचारो ब्रह्मैव भवसि क्षणात्
पूर्ण शांत आणि ब्रह्मरूप होऊन, सर्व कर्म ब्रह्मभावनेने कर. सर्व काही ब्रह्माला अर्पण करत जग, मग क्षणातच तू ब्रह्मरूप होशील.
ईश्वरार्पितसर्वार्थ ईश्वरात्मा निरामयः । ईश्वरस् सर्वभूतात्मा भव भूषितभूतलः
आपली सर्व उद्दिष्टे ईश्वराला अर्पण कर आणि ईश्वरस्वरूप हो. कोणत्याही दुःखापासून मुक्त राहून, सर्व जीवांचा आत्मा असणारा ईश्वर बन, आणि या पृथ्वीवर शोभा वाढव.
सन्न्यस्तसर्वसङ्कल्पस् समश् शान्तमना मुनिः । सन्न्यासयोगयुक्तात्मा कुर्वन् मुक्तमतिर् भव
सर्व इच्छा आणि संकल्प सोडून, मन शांत आणि समत्व ठेव. अशा स्थितीत तू खरा ऋषी होशील. संन्यासयोगाने मन एकाग्र ठेवून, मुक्तीच्या विचाराने कर्म कर.
सङ्गत्यागस्य भगवंस् तथा ब्रह्मार्पणस्य च । ईश्वरार्पणरूपस्य सन्न्यासस्य च सर्वग
हे भगवंत, जसे आसक्तीचा त्याग, ब्रह्माला समर्पण, परमेश्वराला अर्पण करण्याची भावना आणि संन्यास यांचा विचार आहे—
तथा ज्ञानस्य योगस्य विभागः कीदृशः प्रभो । क्रमेण कथयैतन् मे महामोहनिवृत्तिदम्
तसेच, ज्ञान आणि योग यांच्यातला फरक काय आहे, हे कृपया मला क्रमाने सांगावे, जे मोठ्या मोहाचा नाश करणारे आहे.
सर्वसङ्कल्पसंशान्ताव् एकान्तघनवेदनम् । नकिञ्चिद्भावनाकारं यत् तद् ब्रह्म परं विदुः
सर्व संकल्प शांत झाले, एकाग्र आणि घन अनुभूती झाली, आणि मनात कोणतीही कल्पना उरली नाही, तेव्हा तेच परम ब्रह्म मानले जाते.
तदुद्योगं विदुर् ज्ञानं योगं च कृतबुद्धयः । ब्रह्म सर्वं जगद् अहं चेति ब्रह्मार्पणं विदुः
यासाठी जो प्रयत्न केला जातो, त्याला ज्ञानी लोक ज्ञान आणि योग म्हणतात; 'ब्रह्म सर्व आहे, जग आहे आणि मी आहे'—यालाच ब्रह्माला अर्पण करणे असे ओळखले जाते.
अन्तश्शून्यं बहिश्शून्यं पाषाणहृदयोपमम् । शान्तम् आकाशकोशाच्छं न शून्यं न दृषत् परम्
आत्म्यात आणि बाहेरून पूर्णपणे रिकामे, जणू काही दगडाच्या हृदयासारखे; अगदी शांत, भांड्यातील आकाशासारखे निर्मळ, पण हे ना पूर्णपणे शून्य आहे, ना अगदी कठीण.
तत ईषद् यद् उत्थानम् ईषद् अन्यतयोदये । स जगत्प्रतिभासो ऽयम् आकाश इव शून्यता
मग जरासे काही उमटले, किंचित वेगळेपण प्रकट झाले, तेव्हा हे जग जणू आकाशातील शून्यतेसारखे भासतं.
भागो ऽहम् इति को ऽप्य् एष प्रत्येकम् उदितश् चितेः । कोटिकोट्यंशकलितः क इवैनं प्रति ग्रहः
‘मी या सर्वाचा एक भाग आहे’ अशी भावना प्रत्येकाच्या चित्तात वेगवेगळी उमटते; ती असंख्य तुकड्यांत विभागली गेली आहे, मग कोण आणि कसा ह्या सर्वाचा पूर्णपणे स्वीकार करू शकेल?
विकल्पभेदे स्फुरिते संवित्सारमयात्मनि । वैचित्र्येणाविचित्रे ऽपि किम् एकत्रापि वो ग्रहः
शुद्ध चैतन्यस्वरूप असलेल्या आत्म्यात विचारांचे भेद उमटले, तरी वैविध्य असो वा नसावं, एका ठिकाणी तुम्ही काय आणि कसं पकडू शकता?
अपृथग्भूत एवैष पृथग्भूत इव स्थितः । पृथग् अब्धिर् अपर्यन्तो नाहम् इत्य् अवगच्छति
हे एकत्रच आहे, पण वेगळं असल्यासारखं दिसतं; जसं अथांग समुद्र, तसं यालाही 'मी नाही' असं जाणवत नाही.
यथेहाहं तथेहासि घटादीहास्ति मर्कटः । खम् इहैवं तथाम्ब्वादि किम् अहन्तां प्रति ग्रहः
इथे मी आहे, तसंच तूही आहेस; इथे मडके आहे, माकड आहे, आकाश आहे, पाणी वगैरे आहे—मग 'मीपणा' धरण्याचं काय कारण?
इति ज्ञानाद् विभागस्य यो द्वैतस्य परिक्षयः । त्यागस् सङ्कल्पजालानाम् असंसङ्गस् स कथ्यते
ज्ञानामुळे भेद संपतो, द्वैत नाहीसं होतं; संकल्पांच्या जाळ्यांचा त्याग, हेच विरक्तपण म्हणतात.
समस्तकल्पनाजालस्येश्वरैकत्वभावनम् । गलितद्वैतनिर्भासम् एतद् एवेश्वरार्पणम्
सगळ्या कल्पनांच्या जाळ्यात एकाच ईश्वराचं चिंतन करणं, द्वैत गळून एकत्वच प्रकट होणं—हेच खरोखर ईश्वराला अर्पण करणं आहे.
अभेदवशतो भेदो नाम्नैवैषां चिदात्मनि । बोधात्माखिलशब्दार्थं जगद् एकं न संशयः
एकात्मतेमुळे भेद फक्त नावापुरता आहे; सर्व शब्दांचा अर्थ ह्या चेतनेतच सामावलेला आहे. हे जग खरं तर एकच आहे, यात काहीच शंका नाही.
अहम् आशा जगद् अहं खम् अहं कर्म चाप्य् अहम् । कालो ऽहम् अहम् अद्वैतं द्वैतं चाहम् अहं जगत्
मीच आशा आहे, मीच हे जग आहे, मीच आकाश आहे, मीच कृती आहे आणि मीच काळ आहे; मी अद्वैत आहे, मी द्वैत आहे आणि मीच हे सर्व जग आहे.
मन्मना भव मद्भक्तो मद्याजी मां नमस्कुरु । माम् एवैष्यसि मत्वैवम् आत्मानं मत्परायणः
आपला मन माझ्यात लीन कर, माझा भक्त हो, मला पूज आणि मला वंदन कर; अशा प्रकारे मला समजून आणि स्वतःला मला अर्पण करून, तू नक्कीच माझ्याकडे येशील.
द्वे रूपे तव देवेश परं चापरम् एव च । कीदृशं तत् कदा रूपं तिष्ठाम्य् आश्रित्य सिद्धये
देवतांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या प्रभो, तुझी दोन रूपं आहेत—एक पर आणि एक अपर. ती रूपं कशी आहेत आणि मी सिद्धीसाठी त्यात केव्हा स्थिर राहू शकतो, हे सांग.
सामान्यं परमं चैव द्वे रूपे विद्धि मे ऽनघ । पाण्यादियुक्तं सामान्यं शङ्खचक्रगदाधरम्
हे पापरहित, माझी दोन रूपं आहेत असं समज. एक सर्वसामान्य, दुसरं श्रेष्ठ. सर्वसामान्य रूप म्हणजे हातपाय असलेलं, शंख, चक्र आणि गदा धारण केलेलं रूप.
परं रूपम् अनाद्यन्तं यन् ममैकम् अनामयम् । ब्रह्मात्मपरमात्मादिशब्दैर् एतद् उदीर्यते
माझं श्रेष्ठ रूप हे अनादि, अनंत आणि कोणत्याही दुःखापासून मुक्त आहे. या रूपाला ब्रह्म, आत्मा, परमात्मा अशा विविध नावांनी ओळखलं जातं.
यावद् अप्रतिबुद्धस् त्वम् अनात्मज्ञतया स्थितः । तावच् चतुर्भुजाकारदेवपूजापरो भव
जोपर्यंत तुझं आत्मज्ञान जागृत होत नाही, तोपर्यंत तू चतुर्भुज देवतेची भक्ती कर आणि त्या उपासनेत मन लाव.
तत्क्रमात् सम्प्रबुद्धस् त्वं ततो ज्ञास्यसि तत् परम् । मम रूपम् अनाद्यन्तं येन भूयो न जायसे
नंतर हळूहळू जेव्हा तुझं ज्ञान जागृत होईल, तेव्हा तू माझं ते अनादि-अनंत श्रेष्ठ रूप जाणशील, ज्यामुळे पुन्हा जन्म घ्यावा लागत नाही.
यदि वा वेद्यविज्ञातो भवांस् तद् अरिमर्दन । तं ममात्मानम् आत्मानम् आत्मनश् चाशु संश्रय
हे शत्रूंचा नाश करणाऱ्या, जर तुला जाणण्यासारखं खरं अर्थानं समजलं असेल, तर लगेच माझ्या आत्म्यात, म्हणजेच तुझ्या स्वतःच्या आत्म्याच्या आत्म्यात शरण जा.
इदं चाहम् इदं चाहम् इति यत् प्रवदाम्य् अहम् । तद् एतद् आत्मतत्त्वं तन् मुहुर् व्यपदिशाम्य् अलम्
मी जेव्हा 'हे मी आहे, हे मी आहे' असं म्हणतो, ते आत्म्याचं खरं स्वरूप आहे; मी वारंवार त्याच्याकडेच लक्ष वेधतो, आणि ते पुरेसं आहे.
मन्ये साधो प्रबुद्धो ऽसि पदे विश्रान्तवान् असि । सङ्कल्पैर् अवमुक्तो ऽसि सत्यैकात्ममयो भव
सज्जना, मला वाटतं की तू जागृत झाला आहेस; तू त्या सर्वोच्च अवस्थेत विश्रांती घेतली आहेस, सर्व संकल्पांपासून मुक्त झाला आहेस, आणि एकाच सत्यस्वरूपाचा आहेस.
सर्वभूतस्थम् आत्मानं सर्वभूतानि चात्मनि । पश्य त्वं योगयुक्तात्मा सर्वत्र समदर्शनः
सर्व प्राण्यांमध्ये आत्मा आहे आणि सर्व प्राणी आत्म्यात आहेत, असं तू पाहा; योगाने एकरूप झालेल्या मनाने सर्वत्र समान दृष्टी ठेव.
सर्वभूतस्थम् आत्मानं यो भजत्य् ऐक्यम् आस्थितः । सर्वथा वर्तमानो ऽपि न स भूयो ऽभिजायते
जो कोणी सर्व जीवांमध्ये वास करणाऱ्या आत्म्याची एकत्वभावाने उपासना करतो, तो कोणत्याही प्रकारे वागत असला तरी पुन्हा जन्म घेत नाही.
एकत्वं सर्वशब्दार्थ एकशब्दार्थ आत्मता । आत्मापि च न सन् नासद् गतो यस्याशु तत् स सत्
सर्व शब्दांचा अर्थ म्हणजे एकत्व, 'एक' या शब्दाचा अर्थ म्हणजे आत्मा; आणि आत्मा हा अस्तित्वातही नाही, अनस्तित्वातही नाही—जो हे लवकर समजतो, तोच खरा सत्याला पोहोचतो.