चक्षुः पश्यतु कर्णश् च शृणोतु त्वक् स्पृशत्व् इयम् । रसना च रसं यातु को ऽत्रैको ऽहम् इति स्थितः
डोळे पाहू देत, कान ऐकू देत, त्वचा स्पर्श करू देत, जिभेने चव घेऊ देत; पण 'हे सर्व मीच आहे' असं वेगळं उभं राहून कोण म्हणतं?
कलनाकर्मनिरते मनस्य् अपि महामते । न कश्चिद् अत्राहम् इति क्लेशभागी क एव ते
मना, जो विचार आणि कृतींमध्ये गुंतलेला आहे, त्यातही, हे ज्ञानी, 'हे मीच आहे' असं समजून यातून दुःख कोण भोगतो? तुझ्यासाठी यात क्लेश कोणाला होतो?
बहुभिस् समवायेन यत् कृतं तत्र भारत । एको ऽभिमानदुःखेन हासायैव हि गृह्यते
अनेकांनी मिळून जे काही साध्य केलं, ते एकटा माणूस गर्व आणि दुःखात असताना हलकं वाटतं, हे लक्षात ठेव, भारत.
कायेन मनसा बुद्ध्या केवलैर् इन्द्रियैर् अपि । योगिनः कर्म कुर्वन्ति सङ्गं त्यक्त्वात्मसिद्धये
योगी लोक शरीराने, मनाने, बुद्धीने आणि केवळ इंद्रियांनीही आसक्ती सोडून, आत्मसाक्षात्कारासाठी कर्म करतात.
अहन्त्वविषचूर्णेन येषां कायो न भावितः । कुर्वन्तो ऽपि हरन्तो ऽपि त एते निर्विषूचिकाः
ज्यांच्या अंगात अहंकाराचा विषाचा स्पर्श नाही, ते काहीही करत असले किंवा मिळवत असले तरी, विषाच्या रोगापासून मुक्तच राहतात.
न क्वचिद् राजते कायो ममत्वामेध्यदूषितः । प्राज्ञो ऽप्य् अतिबहुज्ञो ऽपि दुश्शील इव मानवः
ज्याच्या शरीरात 'माझेपणा' आणि अशुद्धतेचं डाग आहे, त्याचं तेज कुठेच दिसत नाही; अगदी विद्वान किंवा खूप शिकलेला असला तरी, वाईट वागणारा माणूस सामान्यच ठरतो.
निर्ममो निरहङ्कारस् समदुःखसुखः क्षमी । यस् स कार्यम् अकार्यं वा कुर्वन्न् अपि न लिप्यते
जो माणूस 'माझं'पणा आणि अहंकार सोडतो, सुखदुःखात सम राहतो, आणि सहनशील असतो, तो योग्य-अयोग्य काहीही करत असला तरी त्याला काहीही लागून राहत नाही.
इदं च ते पाण्डुसुत स्वकर्म क्षात्रम् उत्तमम् । अतिक्रूरम् अपि श्रेयस् सुखायैवोदयाय च
अरे पांडुपुत्रा, हे तुझं श्रेष्ठ क्षत्रियाचं कर्तव्य जरी कठोर वाटत असलं, तरी ते खरोखरच कल्याण, सुख आणि उन्नतीसाठी आहे.
अपि कुत्सितम् अप्य् अन्त्यम् अप्य् अधर्ममयं कृशम् । श्रेयसे स्वं यथा कर्म न तथेहामृतासवः
आपलं कर्तव्य जरी तुच्छ, शेवटचं, अधर्मयुक्त किंवा अगदी थोडं असलं, तरी तेच आपल्यासाठी हितकारक असतं; दुसऱ्यांचं अमृत जरी मिळालं, तरी ते तसं होत नाही.
मूर्खस्यापि स्वकर्मैव श्रेयसे किम् उ सन्मतेः । मतिर् गलदहङ्कारा पतितापि न लिप्यते
मूर्खालाही त्याचं स्वतःचं कर्तव्यच हितकारक ठरतं; मग योग्य समज असण्याची काय गरज? मन अहंकाराच्या गर्तेत पडलं तरीही ते दूषित होत नाही.
योगस्थः कुरु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा धनञ्जय । निस्सङ्गस् त्वं यथाप्राप्तकर्मासि चेन् न बध्यसे
योगात स्थिर राहून, सर्व आसक्ती सोडून, हे धनंजय, आपल्याला जे काम येईल ते कर. जर तू आसक्ती न ठेवता फक्त आपल्यावर आलेली कर्तव्ये पार पाडलीस, तर तुझ्यावर काहीही बंधन राहत नाही.
शान्तब्रह्मवपुर् भूत्वा कर्म ब्रह्ममयं कुरु । ब्रह्मार्पितसमाचारो ब्रह्मैव भवसि क्षणात्
पूर्ण शांत आणि ब्रह्मरूप होऊन, सर्व कर्म ब्रह्मभावनेने कर. सर्व काही ब्रह्माला अर्पण करत जग, मग क्षणातच तू ब्रह्मरूप होशील.
ईश्वरार्पितसर्वार्थ ईश्वरात्मा निरामयः । ईश्वरस् सर्वभूतात्मा भव भूषितभूतलः
आपली सर्व उद्दिष्टे ईश्वराला अर्पण कर आणि ईश्वरस्वरूप हो. कोणत्याही दुःखापासून मुक्त राहून, सर्व जीवांचा आत्मा असणारा ईश्वर बन, आणि या पृथ्वीवर शोभा वाढव.
सन्न्यस्तसर्वसङ्कल्पस् समश् शान्तमना मुनिः । सन्न्यासयोगयुक्तात्मा कुर्वन् मुक्तमतिर् भव
सर्व इच्छा आणि संकल्प सोडून, मन शांत आणि समत्व ठेव. अशा स्थितीत तू खरा ऋषी होशील. संन्यासयोगाने मन एकाग्र ठेवून, मुक्तीच्या विचाराने कर्म कर.
सङ्गत्यागस्य भगवंस् तथा ब्रह्मार्पणस्य च । ईश्वरार्पणरूपस्य सन्न्यासस्य च सर्वग
हे भगवंत, जसे आसक्तीचा त्याग, ब्रह्माला समर्पण, परमेश्वराला अर्पण करण्याची भावना आणि संन्यास यांचा विचार आहे—
तथा ज्ञानस्य योगस्य विभागः कीदृशः प्रभो । क्रमेण कथयैतन् मे महामोहनिवृत्तिदम्
तसेच, ज्ञान आणि योग यांच्यातला फरक काय आहे, हे कृपया मला क्रमाने सांगावे, जे मोठ्या मोहाचा नाश करणारे आहे.
सर्वसङ्कल्पसंशान्ताव् एकान्तघनवेदनम् । नकिञ्चिद्भावनाकारं यत् तद् ब्रह्म परं विदुः
सर्व संकल्प शांत झाले, एकाग्र आणि घन अनुभूती झाली, आणि मनात कोणतीही कल्पना उरली नाही, तेव्हा तेच परम ब्रह्म मानले जाते.
तदुद्योगं विदुर् ज्ञानं योगं च कृतबुद्धयः । ब्रह्म सर्वं जगद् अहं चेति ब्रह्मार्पणं विदुः
यासाठी जो प्रयत्न केला जातो, त्याला ज्ञानी लोक ज्ञान आणि योग म्हणतात; 'ब्रह्म सर्व आहे, जग आहे आणि मी आहे'—यालाच ब्रह्माला अर्पण करणे असे ओळखले जाते.
अन्तश्शून्यं बहिश्शून्यं पाषाणहृदयोपमम् । शान्तम् आकाशकोशाच्छं न शून्यं न दृषत् परम्
आत्म्यात आणि बाहेरून पूर्णपणे रिकामे, जणू काही दगडाच्या हृदयासारखे; अगदी शांत, भांड्यातील आकाशासारखे निर्मळ, पण हे ना पूर्णपणे शून्य आहे, ना अगदी कठीण.
तत ईषद् यद् उत्थानम् ईषद् अन्यतयोदये । स जगत्प्रतिभासो ऽयम् आकाश इव शून्यता
मग जरासे काही उमटले, किंचित वेगळेपण प्रकट झाले, तेव्हा हे जग जणू आकाशातील शून्यतेसारखे भासतं.
भागो ऽहम् इति को ऽप्य् एष प्रत्येकम् उदितश् चितेः । कोटिकोट्यंशकलितः क इवैनं प्रति ग्रहः
‘मी या सर्वाचा एक भाग आहे’ अशी भावना प्रत्येकाच्या चित्तात वेगवेगळी उमटते; ती असंख्य तुकड्यांत विभागली गेली आहे, मग कोण आणि कसा ह्या सर्वाचा पूर्णपणे स्वीकार करू शकेल?
विकल्पभेदे स्फुरिते संवित्सारमयात्मनि । वैचित्र्येणाविचित्रे ऽपि किम् एकत्रापि वो ग्रहः
शुद्ध चैतन्यस्वरूप असलेल्या आत्म्यात विचारांचे भेद उमटले, तरी वैविध्य असो वा नसावं, एका ठिकाणी तुम्ही काय आणि कसं पकडू शकता?
अपृथग्भूत एवैष पृथग्भूत इव स्थितः । पृथग् अब्धिर् अपर्यन्तो नाहम् इत्य् अवगच्छति
हे एकत्रच आहे, पण वेगळं असल्यासारखं दिसतं; जसं अथांग समुद्र, तसं यालाही 'मी नाही' असं जाणवत नाही.
यथेहाहं तथेहासि घटादीहास्ति मर्कटः । खम् इहैवं तथाम्ब्वादि किम् अहन्तां प्रति ग्रहः
इथे मी आहे, तसंच तूही आहेस; इथे मडके आहे, माकड आहे, आकाश आहे, पाणी वगैरे आहे—मग 'मीपणा' धरण्याचं काय कारण?
इति ज्ञानाद् विभागस्य यो द्वैतस्य परिक्षयः । त्यागस् सङ्कल्पजालानाम् असंसङ्गस् स कथ्यते
ज्ञानामुळे भेद संपतो, द्वैत नाहीसं होतं; संकल्पांच्या जाळ्यांचा त्याग, हेच विरक्तपण म्हणतात.
समस्तकल्पनाजालस्येश्वरैकत्वभावनम् । गलितद्वैतनिर्भासम् एतद् एवेश्वरार्पणम्
सगळ्या कल्पनांच्या जाळ्यात एकाच ईश्वराचं चिंतन करणं, द्वैत गळून एकत्वच प्रकट होणं—हेच खरोखर ईश्वराला अर्पण करणं आहे.
अभेदवशतो भेदो नाम्नैवैषां चिदात्मनि । बोधात्माखिलशब्दार्थं जगद् एकं न संशयः
एकात्मतेमुळे भेद फक्त नावापुरता आहे; सर्व शब्दांचा अर्थ ह्या चेतनेतच सामावलेला आहे. हे जग खरं तर एकच आहे, यात काहीच शंका नाही.
अहम् आशा जगद् अहं खम् अहं कर्म चाप्य् अहम् । कालो ऽहम् अहम् अद्वैतं द्वैतं चाहम् अहं जगत्
मीच आशा आहे, मीच हे जग आहे, मीच आकाश आहे, मीच कृती आहे आणि मीच काळ आहे; मी अद्वैत आहे, मी द्वैत आहे आणि मीच हे सर्व जग आहे.
मन्मना भव मद्भक्तो मद्याजी मां नमस्कुरु । माम् एवैष्यसि मत्वैवम् आत्मानं मत्परायणः
आपला मन माझ्यात लीन कर, माझा भक्त हो, मला पूज आणि मला वंदन कर; अशा प्रकारे मला समजून आणि स्वतःला मला अर्पण करून, तू नक्कीच माझ्याकडे येशील.
द्वे रूपे तव देवेश परं चापरम् एव च । कीदृशं तत् कदा रूपं तिष्ठाम्य् आश्रित्य सिद्धये
देवतांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या प्रभो, तुझी दोन रूपं आहेत—एक पर आणि एक अपर. ती रूपं कशी आहेत आणि मी सिद्धीसाठी त्यात केव्हा स्थिर राहू शकतो, हे सांग.