कदाचिद् धि सुषुप्तस्थः कदाचित् स्वप्नसंस्थितः । आतिवाहिकदेहो ऽयं सर्वस्यैवावतिष्ठते
कधी माणूस गाढ झोपेत असतो, तर कधी स्वप्नाच्या अवस्थेत असतो; पण हा सूक्ष्म देह प्रत्येकाच्या ठिकाणी कायम असतो.
यदा सुषुप्तभावस्थो भाविदुःखप्रबोधनः । तदाकाशोपलसमस् तिष्ठत्य् अनुदिताकृतिः
जेव्हा कोणी गाढ झोपेत असतो आणि भविष्यातील दुःखामुळे जागा होणार असतो, तेव्हा तो आकाशातल्या दगडासारखा, अजाणता आणि न दिसणाऱ्या रूपात राहतो.
स्थावराद्यास्व् अवस्थासु कल्पवृक्षदशासु च । भवत्य् एष सुषुप्तस्थो घनमोहश् शिलाघनः
स्थावर जीवांमध्ये किंवा कल्पवृक्षासारख्या अवस्थांमध्येही, हा गाढ झोपेतच राहतो; त्याच्या मनात घनदाट अज्ञान असते, जणू काही तो दगडाचा मोठा गाठ आहे.
सुषुप्ततास्य जडता स्वप्नो ऽस्येयं तु संसृतिः । यः प्रबोधो ऽस्य सा मुक्तिस् तज् जाग्रत् सा च तुर्यता
त्याची गाढ झोप म्हणजे जडपणा; त्याचे स्वप्न म्हणजे हा जन्ममरणाचा फेर; त्याचे जागरण म्हणजे मुक्ती; आणि जे जागेपण आहे तेच चौथे, विशेष अवस्थेला म्हणतात.
जीवप्रबोधो मुक्तिर् हि सा चेह द्विविधोच्यते । एका जीवन्मुक्ततेति द्वितीयादेहमुक्तता
जीवाचे जागरण म्हणजेच मुक्ती, आणि ती इथे दोन प्रकारची सांगितली आहे — एक म्हणजे देहात असतानाची मुक्ती, आणि दुसरी म्हणजे देह सुटल्यावरची मुक्ती.
जीवन्मुक्तिर् हि तुर्यत्वं तुर्यातीतं परं ततः । मुक्तिर् जीवप्रबोधो हि स च बुद्धिप्रयत्नतः
देहात असतानाची मुक्ती म्हणजे चौथा अवस्थेचा अनुभव, आणि त्याहून पुढे असलेली अवस्था ही सर्वांत श्रेष्ठ आहे. मुक्ती म्हणजे जीवाचे जागरण, आणि ती बुद्धीच्या प्रयत्नाने मिळते.
ज्ञानप्रमाणो जीवो ऽन्तर् यज् जानाति हि तन्मयः । जानातु ज्ञप्तिम् एवातो भवत्य् आशु स तन्मयः
जीव हा आतल्या ज्ञानाचा माप आहे; तो जे काही जाणतो, त्याचाच तो होतो. म्हणून त्याने शुद्ध जाणीवच ओळखावी, म्हणजे तो लवकरच तसाच होतो.
पश्यतीमम् अयं जीवस् सुदीर्घं स्वप्नविभ्रमम् । मिथ्योदितं स्वहृदये स्वच्छ एव शिलीकृते
हा जीव आपल्या हृदयात उठणाऱ्या आणि स्वच्छपणे स्थिर झालेल्या, खोट्या आणि फार मोठ्या स्वप्नगोंधळाकडे पाहतो.
जीवाणोर् अन्तर् अस्त्य् अस्य न किञ्चिच् चित्कलां विना । ताम् एवान्यतया पश्यन् मुधैव परिशोचति
या जीवकणाच्या आत फक्त चेतनेचा एक किरण आहे; त्याला वेगळं काहीतरी समजून, माणूस व्यर्थ दुःखी होतो.
जीवाणोर् अन्तर् अस्त्य् अस्य न किञ्चित् परमाद् ऋते । यत्र तत्र जगद् दृष्टम् अहो मायाविजृम्भितम्
या जीवकणाच्या आत परमेश्वराशिवाय दुसरं काहीच नाही; जिथे कुठे हे जग दिसतं, तिथे ती मायेचीच लीला आहे.
स्थाल्यन्तः क्वथदम्बूनां यथान्नानां भ्रमोदयः । जीवाणूनां तथा स्वान्तर् मिथ्या संसरणोदयः
जसं पातेल्यात उकळणाऱ्या पाण्यातून वेगवेगळ्या पदार्थांचं हालचाल होतं, तसंच जीवकणांच्या आत खोटं संसारचक्र उगवतं.
बन्धो ऽस्य वासनावत्त्वं मोक्षस् स्याद् वासनाक्षयः । वासनातो ऽस्य सौषुप्ती स्वाप्नी च स्फुरति स्थितिः
त्याचं बंधन म्हणजे वासनांचं अस्तित्व; वासना संपल्या की मोक्ष मिळतो. या वासनांमुळेच त्याला सुषुप्ती आणि स्वप्नांची अवस्था येते.
घनवासनमोहो ऽयं सुषुप्तात्मा जडस् स्मृतः । तदन्तर्भाविना स्वप्नेनावश्यम्भाविनान्वितः
ही गडद वासनांची माया म्हणजेच सुषुप्ती अवस्थेतील आत्मा आहे, जो जड मानला जातो. या अवस्थेत, आतल्या वासनांमधूनच स्वप्नं आपोआप निर्माण होतात.
वासनावेशनिद्रालुर् जीवः पश्यति विभ्रमम् । यदास्य वासनानिद्रा क्षीयते बुध्यते तदा
वासनांच्या झोपेत गुंतलेला जीव भ्रम पाहतो; पण ज्या वेळी वासनांची ती झोप नाहीशी होते, तेव्हा तो खऱ्या अर्थाने जागा होतो.
वासनोक्ता दृश्यरतिर् दृश्यत्वं च न विद्यते । हेम्नीव कटकादित्वं सर्वात्मन्य् आत्मना क्वचित्
वासनांमुळे वस्तूंमध्ये वाटणारा आनंद खरा नसतो; जसा सोन्यातून बनलेल्या कडे किंवा इतर आकारांचा स्वतःचा वेगळा अस्तित्व नसतो, तसंच सर्वत्र असलेल्या आत्म्यातही फक्त आत्माच असतो.
अबोधाद् एतद् अभवद् विलीनं चेत् प्रबोधतः । तद् वास्यवासनायास् तु क्षयाद् उदय एव वः
अज्ञानामुळे हे सर्व निर्माण होतं आणि विलीनही होतं; जागृतीमुळे ते संपतं. तुमच्यासाठी त्याचा उदय किंवा क्षय फक्त वासनांच्या संपण्यावरच अवलंबून असतो.
घनं स्ववासनामोहं क्षपयित्वा सुषुप्तगः । तनुवासनताम् एत्य स्वप्नं पश्यति संसृतिम्
आपल्या खोल मनातील गोंधळ दूर केल्यावर, मनुष्य गाढ झोपेत जातो; नंतर सूक्ष्म संस्कार जागे झाले की, तो जगाचा स्वप्नासारखा अनुभव घेतो.
घनवासनमोहो ऽयं जीवस् स्थावरतादिभाक् । मध्यस्थवासनस् तिर्यक् पुरुषस् तनुवासनः
हे जड संस्कारांचे अज्ञान जीवाला स्थावर जीवांची अवस्था देतात; मध्यम संस्कारांनी तो पशू बनतो, आणि सूक्ष्म संस्कारांनी मानवाची अवस्था मिळते.
यदान्तर् जीवितेनात्ता बहिर् जीवा घटादयः । जीवैक्याद् उभयोस् सत्ता ग्राह्यग्राहकयोस् ततः
जेव्हा आतून जीव म्हणून अनुभव येतो आणि बाहेर भांडी वगैरे वस्तू दिसतात, तेव्हा जीवाच्या एकतेमुळे, जाणणारा आणि जाणले जाणारे दोन्ही अस्तित्वात येतात.
आत्मनात्मा समालीढो बहिर् अन्तर् यदा चिता । तदा ग्राह्यग्रहणधीर् मृगतृष्णेव सोदया
जेव्हा आत्मा स्वतःला आत आणि बाहेर दोन्हीकडे चैतन्य म्हणून अनुभवतो, तेव्हा जाणणारा आणि जाणले जाणारे यांची समजूत मृगजळासारखी उगवते.
नेह सन्त्यज्यते किञ्चिन् नेह किञ्चन गृह्यते । बाह्यान्तरकलाकारश् चिदात्मैकः प्रकाशते
इथे काहीही सोडावं लागत नाही आणि काहीही धरावं लागत नाही. बाहेरचं आणि आतलं असं सर्व काही ज्याच्यात उमटतं, तोच एक चेतनात्मा फक्त उजळून दिसतो.
त्रिजगच् चिच्चमत्कारस् त्व् अलं भेदविकल्पनैः । चेतितास् स्मश् चिति चिता बाह्याद्य् अन्यन् न विद्महे
ही तिन्ही जगं म्हणजे केवळ चेतनेचं अद्भुत लीला आहे; वेगळेपणाच्या कल्पना पुरे झाल्या. आपण फक्त चेतना आहोत, चेतनेनं ओळखले जातो; बाहेरचं असो किंवा दुसरं काही, आपल्याला दुसरं काहीच माहीत नाही.
अब्धेर् यथामलम् अपास्तसमस्तभेदं स्वाद्व् अच्छम् एव सकलं द्रवम् एकशुद्धम् । सर्वं तथेदम् अपहस्तितभेदजातम् आद्यं परं पदम् अनामयम् एव बुद्धम्
जसं समुद्राचं निर्मळ पाणी, सर्व भेद मिटलेलं, गोड, स्वच्छ आणि एकसंध शुद्ध असतं, तसंच हे सर्वोच्च, आद्य आणि निर्दोष स्थान आहे—सर्व भेद मिटवलेलं, शांत आणि खऱ्या अर्थानं परम विश्रांतीचं ठिकाण.
यो जीवस्योदितस् स्वप्नो नानाकलनकोमलः । तम् इमं विद्धि संसारं न सत्यं नाप्य् असन्मयम्
जिवाच्या मनात निर्माण झालेला, नाना कल्पनांनी सजलेला जो स्वप्नासारखा संसार आहे, तोच हा संसार समज. तो ना पूर्णपणे खरा आहे, ना अगदीच खोटा.
न पुंस इव जीवस्य स्वप्नस् सम्भवति क्वचित् । तेनैते जागता भावा जाग्रत्स्वप्नैकतात्र हि
जसा एखादा मनुष्य जागेपणी कधीच स्वप्न बघत नाही, तसाच जीवासाठीही स्वप्न कधीच नसतं. म्हणून हे सगळं जागेपणाचं जग आणि स्वप्न, खरंतर एकच आहेत.
जीवस्वप्नम् इदं दीर्घं क्षिप्रं च प्रतिभासते । असत्यम् अप्य् अवस्तुत्वाद् विद्धि वेद्यविदां वर
हा जीवाचा मोठा स्वप्नासारखा अनुभव कधी मोठा, कधी लहान वाटतो; तो खरा नसला, तरी त्याला काही आधार नाही म्हणून, हे जाणिवेचे श्रेष्ठ, असंच समजावं.
स्वप्नात् स्वप्नान्तरम् इव गच्छन्तो जीवजीवकाः । असत्यम् एव पश्यन्ति घनसत्यतया चिरम्
जीव एक स्वप्न संपवून दुसऱ्या स्वप्नात जातात, आणि खोटं असलं तरी ते खूप काळ खरं आहे असं पाहतात.
अजडा जडतां याता जाड्ये चाजाड्यतोदिता । असत्ये सत्यता जाता जीवानुभवमोहतः
जे निर्जड आहे ते जडपणात आलं, आणि जडपणातही निर्जडपणा दिसतो; जीवाच्या अनुभवाच्या मोहामुळे खोट्यातच सत्य वाटू लागतं.
स्थाणोर् अप्य् अन्तर् अखिलं पश्यन्तस् त्रिजगद्भ्रमम् । भ्रमन्ति स्वप्नसम्भ्रान्ता इह जीवाहिराशयः
स्थिर वस्तूमध्येही हे जीव, ज्यांच्या मनात स्वप्नासारखी गोंधळलेली अवस्था आहे, ते सगळ्या जगाचा भ्रम पाहतात आणि या जगात गोंधळून भटकत राहतात.
सर्वगत्वाद् अनन्तस्य स्वस्य जीवस्य वै चितेः । यद् भावयन्ति चेतन्ति तद् एवाश्व् एति सत्यताम्
अनंत स्वरूप असलेल्या चेतनेचे सर्वत्र अस्तित्व असल्यामुळे, जीव आपल्या मनात जे काही कल्पना करतो किंवा विचार करतो, तेच लवकरच सत्यासारखे वाटू लागते.