वस्तु दृष्टम् अदृष्टं च स्वप्ने समनुभूयते । जीवस्वप्नं जगद्रूपं विद्धि वेद्यविदां वर
स्वप्नात दिसणाऱ्या आणि न दिसणाऱ्या गोष्टींचाही अनुभव येतो; म्हणून, हे जाणणाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठा, हे जग म्हणजे जणू जीवाचं स्वप्नच आहे, असं समज.
अजाग्रद्द्रष्टृदृश्यो यस् सो ऽभिधानादिना विना । न स्वप्नो भिद्यते स्वस्माद् अच्छात् संवित्तिमात्रकात्
जो जागृतीत न पाहणारा, न नावाने ओळखता येणारा, आणि ज्याला दुसरं काही विशेषण नाही, असा द्रष्टा आणि दृश्य — तो स्वप्नापासून वेगळा नाही; तो फक्त निर्मळ, अखंड चैतन्य आहे.
अन्यपूर्वाभिधबृहत्स्वप्नं पश्यति ना यथा । अप्राग्दृष्टं तथैषा स्वं चेतनं चित् प्रपश्यति
जसा माणूस कधीच ऐकलेलं किंवा पाहिलेलं नसलेलं काही स्वप्नात पाहू शकत नाही, तसंच ही चेतना देखील फक्त आधी अनुभवलंय तेच ओळखते.
प्राक्कृता वासनाद्याशु पौरुषेणैव जीयते । ह्यःकुकर्माद्य यत्नेन प्रयाति हि सुकर्मताम्
पूर्वीच्या सवयी किंवा वासनांवर माणूस आपल्या प्रयत्नाने लवकरच मात करू शकतो; काल केलेली वाईट कृतीदेखील प्रयत्नाने आज चांगली होऊ शकते.
मोक्षाद् ऋते न शाम्यन्ति जीवानां चक्षुरादयः । उन्मज्जन्ति निमज्जन्ति केवलं देशकालतः
मोक्षाशिवाय जिवंत प्राण्यांच्या डोळ्यांसारख्या इंद्रियांना कधीच विश्रांती मिळत नाही; त्या फक्त वेळ आणि जागेनुसार पुन्हा पुन्हा उगवतात आणि लुप्त होतात.
चित्त्वस्य कलनात् तस्य देहो ऽग्र इव तिष्ठति । पञ्चात्मा भावितो ऽसत्यो महायक्षश् शिशोर् इव
चेतनेच्या क्रियेने तिचं शरीर खरं असल्यासारखं भासतं; पाच तत्त्वांनी बनलेलं हे शरीर फक्त कल्पना आहे, खरं नाही, जसं एखाद्या लहान मुलाला मोठा राक्षस खोटा वाटतो तसं.
मनो बुद्धिर् अहङ्कारस् तथा तन्मात्रपञ्चकम् । इति पुर्यष्टकं प्रोक्तं देहो ऽसाव् आतिवाहिकः
मन, बुद्धी, अहंकार आणि पाच सूक्ष्म तत्त्वे — यांना मिळून 'आठ प्रकारचे सूक्ष्म शरीर' असे म्हणतात. हेच शरीर सर्वत्र घेऊन फिरते.
अमूर्त एव चित्तात्मा खत्वम् अस्यातिपीनता । वाततास्य महागुल्फो देहतास्य सुमेरुता
चित्ताचे खरे स्वरूप निराकार आहे, पण त्याची व्यापकता आकाशासारखी आहे. त्याची हालचाल वाऱ्यासारखी, त्याचा आधार म्हणजे देह आणि त्याची स्थिरता सुमेरू पर्वतासारखी आहे.
द्विरवस्थः क्रमेणैष निरवस्थस् तु मुक्तिभाक् । सुषुप्ततैकावस्थास्य जडा क्रोडीकृतोदया
हे सूक्ष्म शरीर दोन अवस्थांमध्ये असते, पण मुक्त झालेल्याला कोणतीही अवस्था राहत नाही. गाढ झोपेत ते एकाच अवस्थेत राहते, त्याच्या सर्व क्रिया थांबलेल्या आणि जड असतात.
स्वप्नतास्येतरावस्था देहप्रत्ययशालिनी । आमोक्षं भ्रमतीहायम् इति स्थावरजङ्गमैः
त्याच्या इतर अवस्था स्वप्नासारख्या असतात, ज्या देहाशी एकरूप झालेल्या असतात. मुक्ती मिळेपर्यंत हे शरीर स्थावर आणि जंगम यांच्यात भटकत राहते.
कदाचिद् धि सुषुप्तस्थः कदाचित् स्वप्नसंस्थितः । आतिवाहिकदेहो ऽयं सर्वस्यैवावतिष्ठते
कधी माणूस गाढ झोपेत असतो, तर कधी स्वप्नाच्या अवस्थेत असतो; पण हा सूक्ष्म देह प्रत्येकाच्या ठिकाणी कायम असतो.
यदा सुषुप्तभावस्थो भाविदुःखप्रबोधनः । तदाकाशोपलसमस् तिष्ठत्य् अनुदिताकृतिः
जेव्हा कोणी गाढ झोपेत असतो आणि भविष्यातील दुःखामुळे जागा होणार असतो, तेव्हा तो आकाशातल्या दगडासारखा, अजाणता आणि न दिसणाऱ्या रूपात राहतो.
स्थावराद्यास्व् अवस्थासु कल्पवृक्षदशासु च । भवत्य् एष सुषुप्तस्थो घनमोहश् शिलाघनः
स्थावर जीवांमध्ये किंवा कल्पवृक्षासारख्या अवस्थांमध्येही, हा गाढ झोपेतच राहतो; त्याच्या मनात घनदाट अज्ञान असते, जणू काही तो दगडाचा मोठा गाठ आहे.
सुषुप्ततास्य जडता स्वप्नो ऽस्येयं तु संसृतिः । यः प्रबोधो ऽस्य सा मुक्तिस् तज् जाग्रत् सा च तुर्यता
त्याची गाढ झोप म्हणजे जडपणा; त्याचे स्वप्न म्हणजे हा जन्ममरणाचा फेर; त्याचे जागरण म्हणजे मुक्ती; आणि जे जागेपण आहे तेच चौथे, विशेष अवस्थेला म्हणतात.
जीवप्रबोधो मुक्तिर् हि सा चेह द्विविधोच्यते । एका जीवन्मुक्ततेति द्वितीयादेहमुक्तता
जीवाचे जागरण म्हणजेच मुक्ती, आणि ती इथे दोन प्रकारची सांगितली आहे — एक म्हणजे देहात असतानाची मुक्ती, आणि दुसरी म्हणजे देह सुटल्यावरची मुक्ती.
जीवन्मुक्तिर् हि तुर्यत्वं तुर्यातीतं परं ततः । मुक्तिर् जीवप्रबोधो हि स च बुद्धिप्रयत्नतः
देहात असतानाची मुक्ती म्हणजे चौथा अवस्थेचा अनुभव, आणि त्याहून पुढे असलेली अवस्था ही सर्वांत श्रेष्ठ आहे. मुक्ती म्हणजे जीवाचे जागरण, आणि ती बुद्धीच्या प्रयत्नाने मिळते.
ज्ञानप्रमाणो जीवो ऽन्तर् यज् जानाति हि तन्मयः । जानातु ज्ञप्तिम् एवातो भवत्य् आशु स तन्मयः
जीव हा आतल्या ज्ञानाचा माप आहे; तो जे काही जाणतो, त्याचाच तो होतो. म्हणून त्याने शुद्ध जाणीवच ओळखावी, म्हणजे तो लवकरच तसाच होतो.
पश्यतीमम् अयं जीवस् सुदीर्घं स्वप्नविभ्रमम् । मिथ्योदितं स्वहृदये स्वच्छ एव शिलीकृते
हा जीव आपल्या हृदयात उठणाऱ्या आणि स्वच्छपणे स्थिर झालेल्या, खोट्या आणि फार मोठ्या स्वप्नगोंधळाकडे पाहतो.
जीवाणोर् अन्तर् अस्त्य् अस्य न किञ्चिच् चित्कलां विना । ताम् एवान्यतया पश्यन् मुधैव परिशोचति
या जीवकणाच्या आत फक्त चेतनेचा एक किरण आहे; त्याला वेगळं काहीतरी समजून, माणूस व्यर्थ दुःखी होतो.
जीवाणोर् अन्तर् अस्त्य् अस्य न किञ्चित् परमाद् ऋते । यत्र तत्र जगद् दृष्टम् अहो मायाविजृम्भितम्
या जीवकणाच्या आत परमेश्वराशिवाय दुसरं काहीच नाही; जिथे कुठे हे जग दिसतं, तिथे ती मायेचीच लीला आहे.
स्थाल्यन्तः क्वथदम्बूनां यथान्नानां भ्रमोदयः । जीवाणूनां तथा स्वान्तर् मिथ्या संसरणोदयः
जसं पातेल्यात उकळणाऱ्या पाण्यातून वेगवेगळ्या पदार्थांचं हालचाल होतं, तसंच जीवकणांच्या आत खोटं संसारचक्र उगवतं.
बन्धो ऽस्य वासनावत्त्वं मोक्षस् स्याद् वासनाक्षयः । वासनातो ऽस्य सौषुप्ती स्वाप्नी च स्फुरति स्थितिः
त्याचं बंधन म्हणजे वासनांचं अस्तित्व; वासना संपल्या की मोक्ष मिळतो. या वासनांमुळेच त्याला सुषुप्ती आणि स्वप्नांची अवस्था येते.
घनवासनमोहो ऽयं सुषुप्तात्मा जडस् स्मृतः । तदन्तर्भाविना स्वप्नेनावश्यम्भाविनान्वितः
ही गडद वासनांची माया म्हणजेच सुषुप्ती अवस्थेतील आत्मा आहे, जो जड मानला जातो. या अवस्थेत, आतल्या वासनांमधूनच स्वप्नं आपोआप निर्माण होतात.
वासनावेशनिद्रालुर् जीवः पश्यति विभ्रमम् । यदास्य वासनानिद्रा क्षीयते बुध्यते तदा
वासनांच्या झोपेत गुंतलेला जीव भ्रम पाहतो; पण ज्या वेळी वासनांची ती झोप नाहीशी होते, तेव्हा तो खऱ्या अर्थाने जागा होतो.
वासनोक्ता दृश्यरतिर् दृश्यत्वं च न विद्यते । हेम्नीव कटकादित्वं सर्वात्मन्य् आत्मना क्वचित्
वासनांमुळे वस्तूंमध्ये वाटणारा आनंद खरा नसतो; जसा सोन्यातून बनलेल्या कडे किंवा इतर आकारांचा स्वतःचा वेगळा अस्तित्व नसतो, तसंच सर्वत्र असलेल्या आत्म्यातही फक्त आत्माच असतो.
अबोधाद् एतद् अभवद् विलीनं चेत् प्रबोधतः । तद् वास्यवासनायास् तु क्षयाद् उदय एव वः
अज्ञानामुळे हे सर्व निर्माण होतं आणि विलीनही होतं; जागृतीमुळे ते संपतं. तुमच्यासाठी त्याचा उदय किंवा क्षय फक्त वासनांच्या संपण्यावरच अवलंबून असतो.
घनं स्ववासनामोहं क्षपयित्वा सुषुप्तगः । तनुवासनताम् एत्य स्वप्नं पश्यति संसृतिम्
आपल्या खोल मनातील गोंधळ दूर केल्यावर, मनुष्य गाढ झोपेत जातो; नंतर सूक्ष्म संस्कार जागे झाले की, तो जगाचा स्वप्नासारखा अनुभव घेतो.
घनवासनमोहो ऽयं जीवस् स्थावरतादिभाक् । मध्यस्थवासनस् तिर्यक् पुरुषस् तनुवासनः
हे जड संस्कारांचे अज्ञान जीवाला स्थावर जीवांची अवस्था देतात; मध्यम संस्कारांनी तो पशू बनतो, आणि सूक्ष्म संस्कारांनी मानवाची अवस्था मिळते.
यदान्तर् जीवितेनात्ता बहिर् जीवा घटादयः । जीवैक्याद् उभयोस् सत्ता ग्राह्यग्राहकयोस् ततः
जेव्हा आतून जीव म्हणून अनुभव येतो आणि बाहेर भांडी वगैरे वस्तू दिसतात, तेव्हा जीवाच्या एकतेमुळे, जाणणारा आणि जाणले जाणारे दोन्ही अस्तित्वात येतात.
आत्मनात्मा समालीढो बहिर् अन्तर् यदा चिता । तदा ग्राह्यग्रहणधीर् मृगतृष्णेव सोदया
जेव्हा आत्मा स्वतःला आत आणि बाहेर दोन्हीकडे चैतन्य म्हणून अनुभवतो, तेव्हा जाणणारा आणि जाणले जाणारे यांची समजूत मृगजळासारखी उगवते.