ब्रह्मणि त्व् आत्मनात्मैव स्थितः कचति बिम्बति । द्वैतीभवत्य् अदेहो ऽपि चिन्मयत्वात् स्वभावतः
ब्रह्मध्ये आत्माच स्वतःच असतो, तेज देतो आणि प्रतिबिंबित होतो; शरीर नसतानाही, त्याचं स्वरूप चैतन्य असल्यामुळे, तो द्वैतासारखा भासतो.
यद् यथैवात्मकचनं चेतितं कचतात्मना । असत्यम् अपि तन् नेह व्यभिचारि कदाचन
ज्याला तेजस्वी आत्म्यामुळे प्रकाश मिळतो, ते जरी खोटं असलं तरी, इथे त्याचा तोच भास कायम राहतो.
हेमत्वकटकत्वे द्वे सत्यासत्यस्वरूपिणी । हेम्नि भाण्डमतौ यद्वच् चित्त्वाचित्त्वे तथात्मनि
सोने आणि कडे या दोन्ही अवस्थांना खरं आणि खोटं असं स्वरूप आहे; जसं सोन्यात भांडे समजलं जातं, तसंच आत्म्यात चैतन्य आणि अचैतन्य असं समजलं जातं.
सर्वगत्वाच् चितेश् चित्त्वं नित्यं मनसि विद्यते । हेमत्वं कटकस्येव जडता च स्थितान्यदा
चैतन्य सर्वत्र असल्यामुळे, मनात नेहमीच चैतन्य असतं; जसं कड्याचं सोनं कायम राहतं, तसंच दुसऱ्या वेळी जडपणही तिथेच असतं.
चित्त्वजाड्यात्मकं चित्तं दृढं भावयति स्वयम् । यदा यथैव यद्भावं तदा भवति तत् तथा
मन हे जाणीव आणि जडपणा या दोन्हींच्या स्वरूपाचं असतं. ते स्वतःच ज्या अवस्थेचा ठामपणे विचार करतं, त्या वेळेला, ज्या प्रकारे, ज्या गोष्टीचा विचार केला जातो, तेव्हा ते मन तसंच होतं.
काले काले चिता जीवस् त्व् अन्यो ऽन्यो भवति स्वयम् । भाविताकारवान् अन्तर् वासनाकणिकोदयात्
वेगवेगळ्या काळात ही जाणीव वेगवेगळ्या जीवांचा रूप घेत असते. आतल्या संस्कारांमधून जे विचार येतात, त्याप्रमाणेच ती जाणीव त्या त्या रूपात प्रकट होते.
स्वप्ने दृष्टो यथा ग्रामो याति सत्यात्मतां क्षणम् । देहाद् देहं तथा याति जीवो ऽयं प्रतिभात्मकम्
जसं स्वप्नात दिसलेलं गाव क्षणभर खरं वाटतं, तसंच हा जिवात्मा एका देहातून दुसऱ्या देहात जातो आणि फक्त भास म्हणून प्रकटतो.
प्रतिभासो यथा स्वप्ने नरः कुड्यं पटं भवेत् । भवत्य् असत्यम् एवैवं देहाद् देहान्तरं स नः
स्वप्नात जसं एखादा माणूस भिंत किंवा कापड पाहतो, पण ते खरोखर नसतं, तसंच आपल्याला देह सोडून दुसऱ्या देहात जाणं हे फक्त भासच असतं, ते खरं नसतं.
असत्यम् एव म्रियते त्व् असत्यं जायते पुनः । जीवस् स्वप्रतिभासेन स्वप्नवत् स्वान्यरूपवत्
फक्त असत्यच मरतं आणि पुन्हा जन्म घेतं; जीव आपल्या स्वतःच्या भासामुळे, जसा स्वप्नात वेगवेगळ्या रूपात दिसतो, तसाच कधी स्वतःच्या, कधी दुसऱ्याच्या रूपात प्रकटतो.
कालेनैतावता रूपम् इदं त्याज्यं मयेत्य् असौ । प्राकृतं निश्चयं रूढं भवत्य् अनुभवत् स्वतः
काळानुसार, 'हे माझं आहे' असं समजून हे शरीर सोडावं लागतं; आणि अनुभवातून आपोआपच हा नैसर्गिक ठाम विश्वास मनात बसतो.
वस्तु दृष्टम् अदृष्टं च स्वप्ने समनुभूयते । जीवस्वप्नं जगद्रूपं विद्धि वेद्यविदां वर
स्वप्नात दिसणाऱ्या आणि न दिसणाऱ्या गोष्टींचाही अनुभव येतो; म्हणून, हे जाणणाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठा, हे जग म्हणजे जणू जीवाचं स्वप्नच आहे, असं समज.
अजाग्रद्द्रष्टृदृश्यो यस् सो ऽभिधानादिना विना । न स्वप्नो भिद्यते स्वस्माद् अच्छात् संवित्तिमात्रकात्
जो जागृतीत न पाहणारा, न नावाने ओळखता येणारा, आणि ज्याला दुसरं काही विशेषण नाही, असा द्रष्टा आणि दृश्य — तो स्वप्नापासून वेगळा नाही; तो फक्त निर्मळ, अखंड चैतन्य आहे.
अन्यपूर्वाभिधबृहत्स्वप्नं पश्यति ना यथा । अप्राग्दृष्टं तथैषा स्वं चेतनं चित् प्रपश्यति
जसा माणूस कधीच ऐकलेलं किंवा पाहिलेलं नसलेलं काही स्वप्नात पाहू शकत नाही, तसंच ही चेतना देखील फक्त आधी अनुभवलंय तेच ओळखते.
प्राक्कृता वासनाद्याशु पौरुषेणैव जीयते । ह्यःकुकर्माद्य यत्नेन प्रयाति हि सुकर्मताम्
पूर्वीच्या सवयी किंवा वासनांवर माणूस आपल्या प्रयत्नाने लवकरच मात करू शकतो; काल केलेली वाईट कृतीदेखील प्रयत्नाने आज चांगली होऊ शकते.
मोक्षाद् ऋते न शाम्यन्ति जीवानां चक्षुरादयः । उन्मज्जन्ति निमज्जन्ति केवलं देशकालतः
मोक्षाशिवाय जिवंत प्राण्यांच्या डोळ्यांसारख्या इंद्रियांना कधीच विश्रांती मिळत नाही; त्या फक्त वेळ आणि जागेनुसार पुन्हा पुन्हा उगवतात आणि लुप्त होतात.
चित्त्वस्य कलनात् तस्य देहो ऽग्र इव तिष्ठति । पञ्चात्मा भावितो ऽसत्यो महायक्षश् शिशोर् इव
चेतनेच्या क्रियेने तिचं शरीर खरं असल्यासारखं भासतं; पाच तत्त्वांनी बनलेलं हे शरीर फक्त कल्पना आहे, खरं नाही, जसं एखाद्या लहान मुलाला मोठा राक्षस खोटा वाटतो तसं.
मनो बुद्धिर् अहङ्कारस् तथा तन्मात्रपञ्चकम् । इति पुर्यष्टकं प्रोक्तं देहो ऽसाव् आतिवाहिकः
मन, बुद्धी, अहंकार आणि पाच सूक्ष्म तत्त्वे — यांना मिळून 'आठ प्रकारचे सूक्ष्म शरीर' असे म्हणतात. हेच शरीर सर्वत्र घेऊन फिरते.
अमूर्त एव चित्तात्मा खत्वम् अस्यातिपीनता । वाततास्य महागुल्फो देहतास्य सुमेरुता
चित्ताचे खरे स्वरूप निराकार आहे, पण त्याची व्यापकता आकाशासारखी आहे. त्याची हालचाल वाऱ्यासारखी, त्याचा आधार म्हणजे देह आणि त्याची स्थिरता सुमेरू पर्वतासारखी आहे.
द्विरवस्थः क्रमेणैष निरवस्थस् तु मुक्तिभाक् । सुषुप्ततैकावस्थास्य जडा क्रोडीकृतोदया
हे सूक्ष्म शरीर दोन अवस्थांमध्ये असते, पण मुक्त झालेल्याला कोणतीही अवस्था राहत नाही. गाढ झोपेत ते एकाच अवस्थेत राहते, त्याच्या सर्व क्रिया थांबलेल्या आणि जड असतात.
स्वप्नतास्येतरावस्था देहप्रत्ययशालिनी । आमोक्षं भ्रमतीहायम् इति स्थावरजङ्गमैः
त्याच्या इतर अवस्था स्वप्नासारख्या असतात, ज्या देहाशी एकरूप झालेल्या असतात. मुक्ती मिळेपर्यंत हे शरीर स्थावर आणि जंगम यांच्यात भटकत राहते.
कदाचिद् धि सुषुप्तस्थः कदाचित् स्वप्नसंस्थितः । आतिवाहिकदेहो ऽयं सर्वस्यैवावतिष्ठते
कधी माणूस गाढ झोपेत असतो, तर कधी स्वप्नाच्या अवस्थेत असतो; पण हा सूक्ष्म देह प्रत्येकाच्या ठिकाणी कायम असतो.
यदा सुषुप्तभावस्थो भाविदुःखप्रबोधनः । तदाकाशोपलसमस् तिष्ठत्य् अनुदिताकृतिः
जेव्हा कोणी गाढ झोपेत असतो आणि भविष्यातील दुःखामुळे जागा होणार असतो, तेव्हा तो आकाशातल्या दगडासारखा, अजाणता आणि न दिसणाऱ्या रूपात राहतो.
स्थावराद्यास्व् अवस्थासु कल्पवृक्षदशासु च । भवत्य् एष सुषुप्तस्थो घनमोहश् शिलाघनः
स्थावर जीवांमध्ये किंवा कल्पवृक्षासारख्या अवस्थांमध्येही, हा गाढ झोपेतच राहतो; त्याच्या मनात घनदाट अज्ञान असते, जणू काही तो दगडाचा मोठा गाठ आहे.
सुषुप्ततास्य जडता स्वप्नो ऽस्येयं तु संसृतिः । यः प्रबोधो ऽस्य सा मुक्तिस् तज् जाग्रत् सा च तुर्यता
त्याची गाढ झोप म्हणजे जडपणा; त्याचे स्वप्न म्हणजे हा जन्ममरणाचा फेर; त्याचे जागरण म्हणजे मुक्ती; आणि जे जागेपण आहे तेच चौथे, विशेष अवस्थेला म्हणतात.
जीवप्रबोधो मुक्तिर् हि सा चेह द्विविधोच्यते । एका जीवन्मुक्ततेति द्वितीयादेहमुक्तता
जीवाचे जागरण म्हणजेच मुक्ती, आणि ती इथे दोन प्रकारची सांगितली आहे — एक म्हणजे देहात असतानाची मुक्ती, आणि दुसरी म्हणजे देह सुटल्यावरची मुक्ती.
जीवन्मुक्तिर् हि तुर्यत्वं तुर्यातीतं परं ततः । मुक्तिर् जीवप्रबोधो हि स च बुद्धिप्रयत्नतः
देहात असतानाची मुक्ती म्हणजे चौथा अवस्थेचा अनुभव, आणि त्याहून पुढे असलेली अवस्था ही सर्वांत श्रेष्ठ आहे. मुक्ती म्हणजे जीवाचे जागरण, आणि ती बुद्धीच्या प्रयत्नाने मिळते.
ज्ञानप्रमाणो जीवो ऽन्तर् यज् जानाति हि तन्मयः । जानातु ज्ञप्तिम् एवातो भवत्य् आशु स तन्मयः
जीव हा आतल्या ज्ञानाचा माप आहे; तो जे काही जाणतो, त्याचाच तो होतो. म्हणून त्याने शुद्ध जाणीवच ओळखावी, म्हणजे तो लवकरच तसाच होतो.
पश्यतीमम् अयं जीवस् सुदीर्घं स्वप्नविभ्रमम् । मिथ्योदितं स्वहृदये स्वच्छ एव शिलीकृते
हा जीव आपल्या हृदयात उठणाऱ्या आणि स्वच्छपणे स्थिर झालेल्या, खोट्या आणि फार मोठ्या स्वप्नगोंधळाकडे पाहतो.
जीवाणोर् अन्तर् अस्त्य् अस्य न किञ्चिच् चित्कलां विना । ताम् एवान्यतया पश्यन् मुधैव परिशोचति
या जीवकणाच्या आत फक्त चेतनेचा एक किरण आहे; त्याला वेगळं काहीतरी समजून, माणूस व्यर्थ दुःखी होतो.
जीवाणोर् अन्तर् अस्त्य् अस्य न किञ्चित् परमाद् ऋते । यत्र तत्र जगद् दृष्टम् अहो मायाविजृम्भितम्
या जीवकणाच्या आत परमेश्वराशिवाय दुसरं काहीच नाही; जिथे कुठे हे जग दिसतं, तिथे ती मायेचीच लीला आहे.