मरिचस्येव यत् तैक्ष्ण्यं शून्यत्वम् इव खस्य यत् । आत्मनो वेदनं तेन तद् एवान्यद् इवाश्रितम्
मृगजळाचं धारदारपण जसं त्याचंच असतं, आणि आकाशाची रिकामीपणाही त्याचंच असतं, तसंच आत्म्याचं जाणणं हेही त्याचंच असूनही दुसरं काहीतरी आहे असं धरलं जातं.
अत्रैव निश्चयं बुद्ध्वा नियमस् सुदृढीकृतः । अनेनेत्थम् अनेनेत्थं भाव्यम् इत्य् अविखण्डितम्
हे खरं आहे हे नीट समजून, मनाशी ठाम नियम बांधावा — 'हे असंच असावं, हे असंच व्हावं' असं मनाशी निश्चय करून, त्यात कधीच डळमळू नये.
स्वभावेतरनामासौ स्वसङ्कल्पनियामकः । क्वचित् कदाचिद् भवति स्वभावेनैव नान्यथा
हा दुसऱ्या नावाने ओळखला जातो, पण तो आपल्या इच्छेने चालतो; कधी कुठे तो आपोआप घडतो, पण कधीच वेगळ्या प्रकारे होत नाही.
आत्मनैवेदम् अखिलं सम्पन्नं द्वैतम् अद्वयम् । षण्डो मधुरसेनेव मृदेव च महाघटः
संपूर्ण द्वैत आणि अद्वैत हे सगळे आत्म्यामुळेच घडते, जसे षंढाला सरबत गोड लागते किंवा मोठा मडका मातीपासून बनतो.
सन्निवेशविकारादि देशकालादिसम्भवात् । सम्भवत्य् अत्र न त्व् ईशे देशकालाद्यसम्भवात्
रचना, बदल वगैरे गोष्टी देश, काळ यांच्या अस्तित्वामुळे होतात; पण येथे देश, काळ वगैरे नसल्यामुळे त्या होत नाहीत.
इतः पुष्पम् इतः पत्त्रम् अहम् इत्य् उदितो यथा । षण्डे स्वात्मनि वासन्तो रसो ऽद्वित्वे द्वितां हरन्
जसे कुणी म्हणतो, 'इथे फुल आहे, इथे पान आहे, मी आहे,' तसेच षंढाच्या स्वतःच्या मनात वसंताचा रस द्वैताची भावना अद्वैतात मिसळतो आणि भेदभाव नाहीसा करतो.
इतः पटम् इतः कुड्यम् अहम् इत्य् उदितस् तथा । सर्गात्मन्य् आत्मनि ब्रह्म निर्द्वन्द्वे द्वित्वम् आहरत्
इथे कापड आहे, इथे भिंत आहे, आणि 'मी' असं म्हणणं जन्म घेतं; सृष्टीच्या मूळ असलेल्या आत्म्यात, द्वैताच्या पलीकडील ब्रह्मात, द्वैताची कल्पना होते.
अद्याङ्कुरो ऽहम् अद्यार्करुग् अहं त्व् अद्य वारिदः । यथेति तिष्ठत्य् अब्भागस् तथात्मा सदसद्वपुः
आज मी अंकुर आहे, आज मी सूर्यकिरण आहे, आज मी ढग आहे; जसं पाणी वेगवेगळ्या रूपात दिसतं, तसं आत्मा सत्त्व आणि असत्त्व अशा दोन्ही रूपात प्रकटतो.
इति भाव्यम् अनेनेत्थम् इति सर्वेश्वरेरितम् । क्रमं खण्डयितुं लोके कस्य नामास्ति शक्तता
हे असंच मनात धरावं, असं सर्वांच्या स्वामीने सांगितलं आहे; या जगात घडणाऱ्या घटनांची मालिका कोण तोडू शकतो?
आदर्शे स्वच्छ आकारो नैव स्वः प्रतिबिम्बति । व्यतिरेकासम्भवतः कचत्य् एव तु केवलम्
स्वच्छ आरशात आपला स्वतःचा प्रतिबिंब आपोआप उमटत नाही; वेगळेपण शक्यच नसल्यामुळे फक्त तेजच तिथे दिसतं.
ब्रह्मणि त्व् आत्मनात्मैव स्थितः कचति बिम्बति । द्वैतीभवत्य् अदेहो ऽपि चिन्मयत्वात् स्वभावतः
ब्रह्मध्ये आत्माच स्वतःच असतो, तेज देतो आणि प्रतिबिंबित होतो; शरीर नसतानाही, त्याचं स्वरूप चैतन्य असल्यामुळे, तो द्वैतासारखा भासतो.
यद् यथैवात्मकचनं चेतितं कचतात्मना । असत्यम् अपि तन् नेह व्यभिचारि कदाचन
ज्याला तेजस्वी आत्म्यामुळे प्रकाश मिळतो, ते जरी खोटं असलं तरी, इथे त्याचा तोच भास कायम राहतो.
हेमत्वकटकत्वे द्वे सत्यासत्यस्वरूपिणी । हेम्नि भाण्डमतौ यद्वच् चित्त्वाचित्त्वे तथात्मनि
सोने आणि कडे या दोन्ही अवस्थांना खरं आणि खोटं असं स्वरूप आहे; जसं सोन्यात भांडे समजलं जातं, तसंच आत्म्यात चैतन्य आणि अचैतन्य असं समजलं जातं.
सर्वगत्वाच् चितेश् चित्त्वं नित्यं मनसि विद्यते । हेमत्वं कटकस्येव जडता च स्थितान्यदा
चैतन्य सर्वत्र असल्यामुळे, मनात नेहमीच चैतन्य असतं; जसं कड्याचं सोनं कायम राहतं, तसंच दुसऱ्या वेळी जडपणही तिथेच असतं.
चित्त्वजाड्यात्मकं चित्तं दृढं भावयति स्वयम् । यदा यथैव यद्भावं तदा भवति तत् तथा
मन हे जाणीव आणि जडपणा या दोन्हींच्या स्वरूपाचं असतं. ते स्वतःच ज्या अवस्थेचा ठामपणे विचार करतं, त्या वेळेला, ज्या प्रकारे, ज्या गोष्टीचा विचार केला जातो, तेव्हा ते मन तसंच होतं.
काले काले चिता जीवस् त्व् अन्यो ऽन्यो भवति स्वयम् । भाविताकारवान् अन्तर् वासनाकणिकोदयात्
वेगवेगळ्या काळात ही जाणीव वेगवेगळ्या जीवांचा रूप घेत असते. आतल्या संस्कारांमधून जे विचार येतात, त्याप्रमाणेच ती जाणीव त्या त्या रूपात प्रकट होते.
स्वप्ने दृष्टो यथा ग्रामो याति सत्यात्मतां क्षणम् । देहाद् देहं तथा याति जीवो ऽयं प्रतिभात्मकम्
जसं स्वप्नात दिसलेलं गाव क्षणभर खरं वाटतं, तसंच हा जिवात्मा एका देहातून दुसऱ्या देहात जातो आणि फक्त भास म्हणून प्रकटतो.
प्रतिभासो यथा स्वप्ने नरः कुड्यं पटं भवेत् । भवत्य् असत्यम् एवैवं देहाद् देहान्तरं स नः
स्वप्नात जसं एखादा माणूस भिंत किंवा कापड पाहतो, पण ते खरोखर नसतं, तसंच आपल्याला देह सोडून दुसऱ्या देहात जाणं हे फक्त भासच असतं, ते खरं नसतं.
असत्यम् एव म्रियते त्व् असत्यं जायते पुनः । जीवस् स्वप्रतिभासेन स्वप्नवत् स्वान्यरूपवत्
फक्त असत्यच मरतं आणि पुन्हा जन्म घेतं; जीव आपल्या स्वतःच्या भासामुळे, जसा स्वप्नात वेगवेगळ्या रूपात दिसतो, तसाच कधी स्वतःच्या, कधी दुसऱ्याच्या रूपात प्रकटतो.
कालेनैतावता रूपम् इदं त्याज्यं मयेत्य् असौ । प्राकृतं निश्चयं रूढं भवत्य् अनुभवत् स्वतः
काळानुसार, 'हे माझं आहे' असं समजून हे शरीर सोडावं लागतं; आणि अनुभवातून आपोआपच हा नैसर्गिक ठाम विश्वास मनात बसतो.
वस्तु दृष्टम् अदृष्टं च स्वप्ने समनुभूयते । जीवस्वप्नं जगद्रूपं विद्धि वेद्यविदां वर
स्वप्नात दिसणाऱ्या आणि न दिसणाऱ्या गोष्टींचाही अनुभव येतो; म्हणून, हे जाणणाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठा, हे जग म्हणजे जणू जीवाचं स्वप्नच आहे, असं समज.
अजाग्रद्द्रष्टृदृश्यो यस् सो ऽभिधानादिना विना । न स्वप्नो भिद्यते स्वस्माद् अच्छात् संवित्तिमात्रकात्
जो जागृतीत न पाहणारा, न नावाने ओळखता येणारा, आणि ज्याला दुसरं काही विशेषण नाही, असा द्रष्टा आणि दृश्य — तो स्वप्नापासून वेगळा नाही; तो फक्त निर्मळ, अखंड चैतन्य आहे.
अन्यपूर्वाभिधबृहत्स्वप्नं पश्यति ना यथा । अप्राग्दृष्टं तथैषा स्वं चेतनं चित् प्रपश्यति
जसा माणूस कधीच ऐकलेलं किंवा पाहिलेलं नसलेलं काही स्वप्नात पाहू शकत नाही, तसंच ही चेतना देखील फक्त आधी अनुभवलंय तेच ओळखते.
प्राक्कृता वासनाद्याशु पौरुषेणैव जीयते । ह्यःकुकर्माद्य यत्नेन प्रयाति हि सुकर्मताम्
पूर्वीच्या सवयी किंवा वासनांवर माणूस आपल्या प्रयत्नाने लवकरच मात करू शकतो; काल केलेली वाईट कृतीदेखील प्रयत्नाने आज चांगली होऊ शकते.
मोक्षाद् ऋते न शाम्यन्ति जीवानां चक्षुरादयः । उन्मज्जन्ति निमज्जन्ति केवलं देशकालतः
मोक्षाशिवाय जिवंत प्राण्यांच्या डोळ्यांसारख्या इंद्रियांना कधीच विश्रांती मिळत नाही; त्या फक्त वेळ आणि जागेनुसार पुन्हा पुन्हा उगवतात आणि लुप्त होतात.
चित्त्वस्य कलनात् तस्य देहो ऽग्र इव तिष्ठति । पञ्चात्मा भावितो ऽसत्यो महायक्षश् शिशोर् इव
चेतनेच्या क्रियेने तिचं शरीर खरं असल्यासारखं भासतं; पाच तत्त्वांनी बनलेलं हे शरीर फक्त कल्पना आहे, खरं नाही, जसं एखाद्या लहान मुलाला मोठा राक्षस खोटा वाटतो तसं.
मनो बुद्धिर् अहङ्कारस् तथा तन्मात्रपञ्चकम् । इति पुर्यष्टकं प्रोक्तं देहो ऽसाव् आतिवाहिकः
मन, बुद्धी, अहंकार आणि पाच सूक्ष्म तत्त्वे — यांना मिळून 'आठ प्रकारचे सूक्ष्म शरीर' असे म्हणतात. हेच शरीर सर्वत्र घेऊन फिरते.
अमूर्त एव चित्तात्मा खत्वम् अस्यातिपीनता । वाततास्य महागुल्फो देहतास्य सुमेरुता
चित्ताचे खरे स्वरूप निराकार आहे, पण त्याची व्यापकता आकाशासारखी आहे. त्याची हालचाल वाऱ्यासारखी, त्याचा आधार म्हणजे देह आणि त्याची स्थिरता सुमेरू पर्वतासारखी आहे.
द्विरवस्थः क्रमेणैष निरवस्थस् तु मुक्तिभाक् । सुषुप्ततैकावस्थास्य जडा क्रोडीकृतोदया
हे सूक्ष्म शरीर दोन अवस्थांमध्ये असते, पण मुक्त झालेल्याला कोणतीही अवस्था राहत नाही. गाढ झोपेत ते एकाच अवस्थेत राहते, त्याच्या सर्व क्रिया थांबलेल्या आणि जड असतात.
स्वप्नतास्येतरावस्था देहप्रत्ययशालिनी । आमोक्षं भ्रमतीहायम् इति स्थावरजङ्गमैः
त्याच्या इतर अवस्था स्वप्नासारख्या असतात, ज्या देहाशी एकरूप झालेल्या असतात. मुक्ती मिळेपर्यंत हे शरीर स्थावर आणि जंगम यांच्यात भटकत राहते.