मेर्वादेस् तृणगुल्मादेश् चित्तादेर् जगतो ऽपि च । परमाणुविभागेन यद् रूपं तत् परं विदुः
मेरू पर्वतापासून गवत-झुडुपांपर्यंत, आणि मनापासून या जगापर्यंत, कणाकणांत जी रूपं आहेत, तीच परमात्मा समजली जातात.
तत्समूहस् तद् एवोच्चैश् चित्तमेरुतृणादिकम् । यत् सौक्ष्म्ये ऽपि हि सारात्म स्थौल्ये सारतरं हि तत्
सर्वांचा समूह तोच — मन, मेरू, गवत आणि असं सर्व — त्याच्या उच्च रूपात आहे. जे सूक्ष्म आहे, त्यातच सार आहे; आणि जे स्थूल आहे, त्यात ते सार आणखी ठळकपणे दिसतं.
यथा रसात्मिका शक्तिः परमाणुतया तया । स्थिता जगत्पदार्थेषु पायसी ब्रह्मता तथा
जसा रसाचा गुण सगळ्या वस्तूंमध्ये अगदी लहान कणांसारखा असतो, तसंच ब्रह्माची अवस्था सुद्धा या जगातल्या प्रत्येक गोष्टीत आहे.
रसशक्तिर् यथोदेति तृणगुल्मतयाम्भसः । तथा नानातयोदेति सैवासेवेह ब्रह्मता
जसं पाण्यातून रसाचा गुण उगवून गवत आणि झुडपं तयार होतात, तसंच एकच ब्रह्म आपल्या इच्छेनुसार वेगवेगळ्या रूपांनी इथे प्रकट होतं.
यैषा रूपविलासानाम् आलोकपरमाणुता । गुणगुण्यर्थसत्त्वात्मरूपिणी सा परात्मता
सर्व रूपं आणि प्रकाश यांच्या मूळात असणारा अगदी सूक्ष्म भाग, गुण आणि त्यांच्या वस्तूंचं खरं स्वरूप — हेच परमात्मा आहे.
चितितत्त्वे ऽस्ति शैलादि तदभिव्यञ्जनात्मनि । पिञ्छपक्षौघकाठिन्यं मयूराण्डरसे यथा
जसं मोराच्या अंड्यात असलेल्या सारामध्ये पिसांच्या कडकपणाचा गुण असतो, तसं चैतन्याच्या मूळात डोंगर वगैरे गोष्टींची घट्टता असते, कारण त्या त्यातूनच प्रकट होतात.
चितितत्त्वे ऽस्ति नानाता तदभिव्यञ्जनात्मनि । विचित्रपिञ्छिकापुञ्जो मयूराण्डरसे यथा
चैतन्याच्या मूळात जशी विविधता दिसते, तशीच ती तिच्या प्रकट स्वरूपात आहे—जणू काही मोराच्या अंड्यात रंगीबेरंगी पिसांचा गुच्छ आधीच असतो.
नानानानात्मिके ह्य् एवं यथाण्डरसबर्हिते । विवेकदृष्ट्या दृश्येते तथा ब्रह्मजगत्स्थिती
जसे अंड्याच्या सारात आणि पिसांमध्ये एकाच वेळी अनेकता आणि एकता असते, तसेच विवेकाने पाहिल्यावर ब्रह्म आणि जग यांचे अस्तित्व एकत्र दिसते.
सनानातो ऽप्य् अनानातो यथाण्डरसबर्हिणः । अद्वैतद्वैतसत्तात्मा तथा ब्रह्मजगद्भ्रमः
मोराच्या अंड्याच्या सारात आणि पिसांमध्ये जशी एकता आणि अनेकता दोन्ही असतात, तशीच ब्रह्म आणि जगाची कल्पना अद्वैत आणि द्वैत या दोन्ही स्वरूपात आहे.
यतस् सदसतोस् सत्ता सत्त्वताया यतस् स्थितिः । यतस् तदतदो रूपं भावं स्वं विद्धि तत् परम्
ज्यापासून अस्तित्व आणि अनस्तित्व, सर्व काही आणि काहीच नाही हे निर्माण होते, ज्यापासून सर्व रूपे येतात—त्या परम तत्त्वाला ओळख.
नानानानात्वम् अविदन् ननु नूनम् असम्भवम् । चिज्जगज्ज्वलनं पश्य बर्ह्यण्डरसबर्हिवत्
खरं पाहिलं तर, खरी वेगवेगळेपणाची शक्यता मुळीच नाही, हे न समजल्यामुळे, जाणीव आणि जग यांचा तेजस्वी संग पाहा — जणू एखाद्या मोराच्या अंड्याच्या आत-बाहेरसारखा.
यथा जगति चित्तत्त्वं चित्तत्त्वे च जगत् तथा । नानानानात्म चैकं च मयूराण्डरसो यथा
जसं हे जग चैतन्यात आहे आणि चैतन्य जगात आहे, तसंच एक आणि अनेकही आहेत — अगदी मोराच्या अंड्यातील सारासारखं.
नानापदार्थभ्रमपिञ्छपूर्णो जगन्मयूराण्डरसश् चिदात्मा । मयूररूपं त्व् अमयूरम् अत्र सत्तापदं विद्धि कुतो ऽस्ति भेदः
मोराच्या अंड्यातील जाणीव म्हणजेच सार, आणि त्यात अनेक वस्तूंचा भास भरलेला आहे, ज्यातून हे जग तयार होतं; पण इथे दिसणारा मोराचा आकार खरा मोर नाही — अस्तित्वाची स्थिती एकच आहे, मग वेगळेपण कुठून येईल?
यत्रानुदितरूपात्म सर्वम् अस्तीदम् आततम् । मयूर इव बीजान्तस् तद् अहन्त्वम् अगादि च
जिथे सर्व काही अव्यक्त रूपातून पसरलेलं आहे, तिथेच, जसं मोर बीजात असतो तसं, 'मी'पणाचंही बीज उत्पन्न झालं.
तत्र नाभ्युदितं किञ्चित् तत्र सर्वं च विद्यते । तद् अवाच्यं गिरां स्वर्गसुखसारे न विद्यते
त्या ठिकाणी काहीही उत्पन्न झालेलं नाही, तरी सर्व काही तिथे आहे. ते शब्दांनी सांगता येत नाही आणि स्वर्गसुखाच्या सारात ते नाही.
तथा च मुनयो देवा गणास् सिद्धा महर्षयः । आस्वादयन्तस् स्वं रूपं सदा तूर्यपदे स्थिताः
म्हणूनच ऋषी, देव, गण, सिद्ध आणि महर्षी हे नेहमीच त्या परावस्थेत राहून स्वतःच्या खऱ्या स्वरूपाचा अनुभव घेतात.
एते ये स्तब्धनयनदृष्टयो निर्निमेषिणः । ते दृश्यदर्शनासङ्गस्पन्दत्यागे व्यवस्थिताः
ज्यांची नजर स्थिर आणि न हलणारी आहे, ते पाहणं आणि दिसणं याच्याशी असलेली आसक्ती आणि हालचाल सोडून त्या स्थितीत स्थिर राहतात.
न स्थिता भावना येषां स्थितानाम् अपि कर्मसु । संवित्संवेद्यसम्बन्धस्पन्दत्यागे च ये स्थिताः
ज्यांच्या मनात कल्पना टिकत नाही, आणि जे कर्म करत असतानाही जाणीव आणि जाणण्याजोगं यांचा संबंध व हालचाल सोडून स्थिर राहतात, त्यांना खरी शांतता मिळते.
प्राणो न स्पन्दते तेषां चित्रस्थवपुषाम् इव । चित्तचैत्तसमासङ्गत्यागे ते स्वपदे स्थिताः
ज्यांच्या देहाला रंगवलेल्या चित्रासारखी स्थिती आली आहे, त्यांच्यात प्राण चालत नाही; कारण त्यांनी मन आणि त्याच्या सर्व हालचालींपासून पूर्णपणे सुटका करून घेतली आहे आणि ते आपल्या खरी ओळखीमध्ये स्थिर झाले आहेत.
स्पन्दात् संसाधयन्त्य् अर्थं सेनास् सेनेश्वरं यथा । तथैव चित्तचैत्तानि स्पन्दात् कुर्वन्ति संसृतिम्
जसं सैनिक आपल्या हालचालींनी सेनापतीचं उद्दिष्ट साध्य करतात, तसंच मन आणि त्याच्या उपज मनाच्या हालचालींमुळे संसाराचा अनुभव येतो.
यथाह्लादयति स्वच्छः पल्लवं रश्मिर् ऐन्दवः । तथात्माह्लादयत्य् अन्तर् दृश्यदर्शनसङ्गमे
जसा स्वच्छ चंद्रकिरण कोवळ्या पानाला आनंद देतो, तसाच आत्मा, पाहणारा आणि दिसणाऱ्या गोष्टींच्या एकत्र येण्याने, अंतःकरणात आनंद निर्माण करतो.
बिम्बाद् दूरं प्रयातस्य भित्ताव् अपतितस्य च । यद् इन्दोस् तेजसो रूपं तद् रूपं शुद्धसंविदः
चंद्राच्या बिंबापासून दूर गेलेल्या आणि भिंतीवर पडलेल्या प्रकाशाचा जो आकार असतो, तोच आकार शुद्ध चैतन्याचाही आहे.
न दृश्यं नोपदेशार्हं नाभ्याशे न च दूरतः । केवलानुभवप्राप्यं तद् रूपं शुद्धम् आत्मनः
स्वरूप हे नजरेस पडणारे नाही, शिकवता येणारे नाही, जवळ नाही की दूर नाही; ते फक्त थेट अनुभवानेच मिळते.
न देहो नेन्द्रियगणो न चित्तं न च वासना । न जीवो नापि च स्पन्दो न संवित्तिर् न चैव खम्
ते शरीर नाही, इंद्रियांचा समूह नाही, मन नाही, वासनाही नाही; ते जीव नाही, हालचाल नाही, जाणीव नाही, आणि आकाशही नाही.
न सन् नासन् न मध्यस्थं शून्याशून्ये न चैव ह । न देशकालवस्त्वादि स एवास्ति न चेतरत्
ते अस्तित्व नाही, अनस्तित्व नाही, मधलेही नाही; शून्य किंवा अशून्य नाही; देश, काळ, वस्तू किंवा दुसरे काहीही नाही — फक्त तेच आहे, दुसरे काही नाही.
एतैस् सर्वैर् विनिर्मुक्तं हृदि कोशगते ऽपि च । यत्रैतत् स्पन्दते ऽदृश्यं तत् तद् आत्मपदं भवेत्
या सर्वांपासून मुक्त असलेले, हृदयाच्या कमळात जरी वास करत असले तरी, जिथे हे अदृश्य स्पंदन जाणवते, तेच आत्म्याचे खरे स्थान आहे.
तच् च नाद्य न कल्पान्ते न शस्त्राग्न्यनिलादिभिः । नेह नामुत्र सद्रूपाद् अन्यथा भवति क्वचित्
ते कधीही बदलत नाही—ना आत्ताच्या काळात, ना कल्पाच्या शेवटी, ना शस्त्र, अग्नी, वारा किंवा इतर कोणत्याही साधनांनी. इथे किंवा कुठेही, त्याचं खरं स्वरूप कधीच वेगळं होत नाही.
जायन्ते च म्रियन्ते च देहकुम्भास् सहस्रशः । सबाह्याभ्यन्तरस्यास्य नात्माकाशस्य खण्डना
देह हे मडक्यांसारखे असंख्य वेळा जन्मतात आणि मरतात; पण या आत्म्याच्या बाह्य किंवा अंतर्गत आकाशाला कधीही तडा जात नाही.
तच् च देहादि सकलम् आत्मैवात्मविदां वर । केवलं बोधवैरूप्याद् ईषत् पृथग् अवस्थितम्
हे सर्व—including देह—आत्मज्ञ लोकांसाठी खऱ्या अर्थाने आत्माच आहे; फक्त जाणीव वाकडी झाल्यामुळे ते थोडंसं वेगळं वाटतं.
विष्वग् आत्ममयं शुद्धं बुद्ध्वा बुद्ध्या स्वसिद्धया । प्रज्वलन्न् अपि कार्येषु निर्वाणो निर्ममो भव
सर्व काही आत्ममय आणि निर्मळ आहे हे स्वतःच्या बुद्धीने ओळखून, सर्व कर्मांमध्ये तेजस्वी राहा; पण मनाने मुक्त आणि कोणत्याही गोष्टीचा मालकपणा न बाळगा.