यथामलः पयःकोशस् तलविश्रान्तभानुभाः । सन्न् एवासन्न् इवैवं चिन्नैबिड्यं सद् असत् त्व् इव
जसं स्वच्छ पाण्याचं भांडं हातावर ठेवलेलं असतं, ते खरं तर आहेच, पण त्यात सूर्यकिरण उमटले तरी ते जणू काही नाहीच असं वाटतं, तसंच ही चैतन्यसुद्धा आहे आणि नाहीसुद्धा असं समजावं.
यथा सोम्यपयोराशिकोटरं कलनोन्मुखम् । द्रवत्वात् स्पन्द्य् अथास्पन्दं तथेदं चिद्घनान्तरम्
जसं मऊ पाण्याच्या घड्याचं पोकळ भाग, आवाज काढायला तयार असतो, तो कधी हलतो, कधी स्थिर राहतो, तसंच हे चैतन्याचं पसरलेपण कधी हलतं, कधी शांत असतं.
चिच्छिलाशङ्खपद्मौघस् तन्मयश् चाप्य् अतन्मयः । जगद् विद्धि सपद्मादिशब्दार्थं चिच्छिलान्तरम्
चैतन्याच्या शिळेतून कोरलेले शंख, कमळ यांचा समूह हे त्या चैतन्याचेच आणि नसलेलेही आहेत; 'कमळ'सारखी नावं आणि अर्थ घेऊन हे जग चैतन्यशिळेचं रूपांतर आहे असं समजावं.
महाशिलाघनो ऽप्य् एष चिद्घनस् सुषिरोदरः । अरन्ध्रो ऽन्तश् चाद्वयो ऽच्छो जलान्तस् सन्निवेशवत्
ही मोठी शिळा जरी घट्ट असली तरी ती चैतन्याचं घन आहे; तिच्यात आतून पोकळी आहे, कुठेही भोक नाही, आतून एकरूप आणि स्वच्छ आहे, जशी पाण्यातली रचना असते तशी.
पततीदं जगद्ब्रह्म सोम्यम् अम्भ इव द्रुतेः
हे सौम्य, जसं पाणी पाण्यात मिसळून जातं, तसं हे जग ब्रह्मात विलीन होतं.
ब्रह्मणीदं सुषुप्ताभम् अस्त्य् अनन्यच् छिलाब्जवत् । मज्जबिल्वम् इव ब्रह्म जगद् ब्रह्मैव वामलम्
हे जग ब्रह्मात आहे, जसं गाढ झोपेत काहीच वेगळं नसतं, किंवा जसं कमळाच्या तलावात दगड असतो; जसं बेल फळ पाण्यात बुडलेलं असतं, तसं हे जग ब्रह्मात बुडालेलं आहे, किंवा हे पूर्णपणे ब्रह्मच आहे.
यथा शून्यत्वम् आकाशे द्रवत्वं चाम्भसि स्थितम् । स्पन्दत्वं च यथा वायौ ब्रह्मणीदं तथा जगत्
जसं आकाशात शून्यपणा, पाण्यात ओलावा, आणि वाऱ्यात हालचाल असते, तसं हे जग ब्रह्मातच आहे.
ब्रह्मत्वं ब्रह्मणि यथा तथैवेदं जगत् स्थितम् । नानयोर् विद्यते भेदस् तरुपादपयोर् इव
जसं ब्रह्मपण ब्रह्मातच आहे, तसंच हे जगही त्यातच आहे; दोघांत फरक नाही, जसा झाड आणि त्याच्या फांद्या यांत नसतो.
यान्य् एतानि जगन्तीह तान्य् अन्त्राणि चिदाकृतेः । भावाभावादि नास्त्य् एषां तस्या इव कदाचन
ही जी सर्व जगं आहेत, ती जणू चेतनेच्या देहातील अवयवांसारखी आहेत. त्यांना अस्तित्व किंवा अनस्तित्व असं काहीच कधीच होत नाही, जसं चेतनालाही होत नाही.
ब्रह्मैव जगदाभासं मरुतापो यथा जलम् । ब्रह्मैवालोकनाच् छुद्धं भवत्य् अम्बु यथातपः
ब्रह्मच या जगाचा भास आहे, जसं वारा आणि उष्णता पाण्याप्रमाणे दिसतात. ब्रह्म जसं दिसतं, तसं ते शुद्ध होतं, अगदी सूर्यप्रकाशामुळे पाणी शुद्ध होतं तसं.
मेर्वादेस् तृणगुल्मादेश् चित्तादेर् जगतो ऽपि च । परमाणुविभागेन यद् रूपं तत् परं विदुः
मेरू पर्वतापासून गवत-झुडुपांपर्यंत, आणि मनापासून या जगापर्यंत, कणाकणांत जी रूपं आहेत, तीच परमात्मा समजली जातात.
तत्समूहस् तद् एवोच्चैश् चित्तमेरुतृणादिकम् । यत् सौक्ष्म्ये ऽपि हि सारात्म स्थौल्ये सारतरं हि तत्
सर्वांचा समूह तोच — मन, मेरू, गवत आणि असं सर्व — त्याच्या उच्च रूपात आहे. जे सूक्ष्म आहे, त्यातच सार आहे; आणि जे स्थूल आहे, त्यात ते सार आणखी ठळकपणे दिसतं.
यथा रसात्मिका शक्तिः परमाणुतया तया । स्थिता जगत्पदार्थेषु पायसी ब्रह्मता तथा
जसा रसाचा गुण सगळ्या वस्तूंमध्ये अगदी लहान कणांसारखा असतो, तसंच ब्रह्माची अवस्था सुद्धा या जगातल्या प्रत्येक गोष्टीत आहे.
रसशक्तिर् यथोदेति तृणगुल्मतयाम्भसः । तथा नानातयोदेति सैवासेवेह ब्रह्मता
जसं पाण्यातून रसाचा गुण उगवून गवत आणि झुडपं तयार होतात, तसंच एकच ब्रह्म आपल्या इच्छेनुसार वेगवेगळ्या रूपांनी इथे प्रकट होतं.
यैषा रूपविलासानाम् आलोकपरमाणुता । गुणगुण्यर्थसत्त्वात्मरूपिणी सा परात्मता
सर्व रूपं आणि प्रकाश यांच्या मूळात असणारा अगदी सूक्ष्म भाग, गुण आणि त्यांच्या वस्तूंचं खरं स्वरूप — हेच परमात्मा आहे.
चितितत्त्वे ऽस्ति शैलादि तदभिव्यञ्जनात्मनि । पिञ्छपक्षौघकाठिन्यं मयूराण्डरसे यथा
जसं मोराच्या अंड्यात असलेल्या सारामध्ये पिसांच्या कडकपणाचा गुण असतो, तसं चैतन्याच्या मूळात डोंगर वगैरे गोष्टींची घट्टता असते, कारण त्या त्यातूनच प्रकट होतात.
चितितत्त्वे ऽस्ति नानाता तदभिव्यञ्जनात्मनि । विचित्रपिञ्छिकापुञ्जो मयूराण्डरसे यथा
चैतन्याच्या मूळात जशी विविधता दिसते, तशीच ती तिच्या प्रकट स्वरूपात आहे—जणू काही मोराच्या अंड्यात रंगीबेरंगी पिसांचा गुच्छ आधीच असतो.
नानानानात्मिके ह्य् एवं यथाण्डरसबर्हिते । विवेकदृष्ट्या दृश्येते तथा ब्रह्मजगत्स्थिती
जसे अंड्याच्या सारात आणि पिसांमध्ये एकाच वेळी अनेकता आणि एकता असते, तसेच विवेकाने पाहिल्यावर ब्रह्म आणि जग यांचे अस्तित्व एकत्र दिसते.
सनानातो ऽप्य् अनानातो यथाण्डरसबर्हिणः । अद्वैतद्वैतसत्तात्मा तथा ब्रह्मजगद्भ्रमः
मोराच्या अंड्याच्या सारात आणि पिसांमध्ये जशी एकता आणि अनेकता दोन्ही असतात, तशीच ब्रह्म आणि जगाची कल्पना अद्वैत आणि द्वैत या दोन्ही स्वरूपात आहे.
यतस् सदसतोस् सत्ता सत्त्वताया यतस् स्थितिः । यतस् तदतदो रूपं भावं स्वं विद्धि तत् परम्
ज्यापासून अस्तित्व आणि अनस्तित्व, सर्व काही आणि काहीच नाही हे निर्माण होते, ज्यापासून सर्व रूपे येतात—त्या परम तत्त्वाला ओळख.
नानानानात्वम् अविदन् ननु नूनम् असम्भवम् । चिज्जगज्ज्वलनं पश्य बर्ह्यण्डरसबर्हिवत्
खरं पाहिलं तर, खरी वेगवेगळेपणाची शक्यता मुळीच नाही, हे न समजल्यामुळे, जाणीव आणि जग यांचा तेजस्वी संग पाहा — जणू एखाद्या मोराच्या अंड्याच्या आत-बाहेरसारखा.
यथा जगति चित्तत्त्वं चित्तत्त्वे च जगत् तथा । नानानानात्म चैकं च मयूराण्डरसो यथा
जसं हे जग चैतन्यात आहे आणि चैतन्य जगात आहे, तसंच एक आणि अनेकही आहेत — अगदी मोराच्या अंड्यातील सारासारखं.
नानापदार्थभ्रमपिञ्छपूर्णो जगन्मयूराण्डरसश् चिदात्मा । मयूररूपं त्व् अमयूरम् अत्र सत्तापदं विद्धि कुतो ऽस्ति भेदः
मोराच्या अंड्यातील जाणीव म्हणजेच सार, आणि त्यात अनेक वस्तूंचा भास भरलेला आहे, ज्यातून हे जग तयार होतं; पण इथे दिसणारा मोराचा आकार खरा मोर नाही — अस्तित्वाची स्थिती एकच आहे, मग वेगळेपण कुठून येईल?
यत्रानुदितरूपात्म सर्वम् अस्तीदम् आततम् । मयूर इव बीजान्तस् तद् अहन्त्वम् अगादि च
जिथे सर्व काही अव्यक्त रूपातून पसरलेलं आहे, तिथेच, जसं मोर बीजात असतो तसं, 'मी'पणाचंही बीज उत्पन्न झालं.
तत्र नाभ्युदितं किञ्चित् तत्र सर्वं च विद्यते । तद् अवाच्यं गिरां स्वर्गसुखसारे न विद्यते
त्या ठिकाणी काहीही उत्पन्न झालेलं नाही, तरी सर्व काही तिथे आहे. ते शब्दांनी सांगता येत नाही आणि स्वर्गसुखाच्या सारात ते नाही.
तथा च मुनयो देवा गणास् सिद्धा महर्षयः । आस्वादयन्तस् स्वं रूपं सदा तूर्यपदे स्थिताः
म्हणूनच ऋषी, देव, गण, सिद्ध आणि महर्षी हे नेहमीच त्या परावस्थेत राहून स्वतःच्या खऱ्या स्वरूपाचा अनुभव घेतात.
एते ये स्तब्धनयनदृष्टयो निर्निमेषिणः । ते दृश्यदर्शनासङ्गस्पन्दत्यागे व्यवस्थिताः
ज्यांची नजर स्थिर आणि न हलणारी आहे, ते पाहणं आणि दिसणं याच्याशी असलेली आसक्ती आणि हालचाल सोडून त्या स्थितीत स्थिर राहतात.
न स्थिता भावना येषां स्थितानाम् अपि कर्मसु । संवित्संवेद्यसम्बन्धस्पन्दत्यागे च ये स्थिताः
ज्यांच्या मनात कल्पना टिकत नाही, आणि जे कर्म करत असतानाही जाणीव आणि जाणण्याजोगं यांचा संबंध व हालचाल सोडून स्थिर राहतात, त्यांना खरी शांतता मिळते.
प्राणो न स्पन्दते तेषां चित्रस्थवपुषाम् इव । चित्तचैत्तसमासङ्गत्यागे ते स्वपदे स्थिताः
ज्यांच्या देहाला रंगवलेल्या चित्रासारखी स्थिती आली आहे, त्यांच्यात प्राण चालत नाही; कारण त्यांनी मन आणि त्याच्या सर्व हालचालींपासून पूर्णपणे सुटका करून घेतली आहे आणि ते आपल्या खरी ओळखीमध्ये स्थिर झाले आहेत.
स्पन्दात् संसाधयन्त्य् अर्थं सेनास् सेनेश्वरं यथा । तथैव चित्तचैत्तानि स्पन्दात् कुर्वन्ति संसृतिम्
जसं सैनिक आपल्या हालचालींनी सेनापतीचं उद्दिष्ट साध्य करतात, तसंच मन आणि त्याच्या उपज मनाच्या हालचालींमुळे संसाराचा अनुभव येतो.