परमे चिन्मणौ सन्ति जगत्कोटिशतान्य् अपि । चिन्तामणाव् अनन्तानि फलानीवार्थितान्य् अलम्
परम चैतन्याच्या रत्नात असंख्य विश्वं आहेत, जसं चिंतामणीमध्ये अनंत इच्छित फळं असतात.
चित्समुद्गक एवेदं तदङ्गोत्कीर्णम् आततम् । जगन्मौक्तिकम् आभाति तदंशुमयम् अन्यवत्
हे विश्व म्हणजे चैतन्याचाच एक गुच्छ आहे, त्याच्याच अंशांपासून घडलेलं आणि पसरलेलं आहे; जसं इतर रत्नांमध्ये तेज असतं, तसं हे जग म्हणजे चैतन्याच्या किरणांनी बनलेलं एक मोती आहे.
अहोरात्रान् विरचयन् वेदनावेदनान्य् अयम् । चिदादित्यस् स्थितो भास्वाञ् जगद्द्रव्याणि दर्शयन्
हा चेतनेचा सूर्य दिवस-रात्र, वेदना आणि वेदनेचा अभाव निर्माण करतो, आणि तेजस्वीपणे उभा राहून जगातील सर्व वस्तू प्रकट करतो.
समुद्रकोटरावर्तपयस्स्पन्दविलासवत् । न व्यक्तं नानभिव्यक्तं त्रिजगद् वर्तते चिति
समुद्राच्या खोल भागातल्या लाटा आणि भोवऱ्यांच्या खेळासारखे, हे तिन्ही जग चेतनेमध्ये आहेत; ती स्पष्टपणे दिसत नाहीत, पण पूर्णपणे अदृश्यही नाहीत.
शिलान्तर्घनशुद्धैकचित्सारवपुर् आत्मवान् । सोम्यो व्यवहरन्न् एव तिष्ठत्य् उपलकोशवत्
ज्याचं स्वरूप शुद्ध, घन आणि निर्मळ चेतना आहे, असा आत्मा दगडाच्या अंतरात जसा असतो, तसा सौम्यपणे वागत राहतो आणि रत्नाच्या कवचात असलेल्या रत्नासारखा स्थिर असतो.
अविभागघनस्पन्दा शिलान्तस् सन्निवेशवत् । अनानैव च नाना चिच् छिलान्तस् सन्निवेशवत्
जशी दगडाच्या आत एकसंध, घन तरंग असतात, तशीच चेतना एकही नाही आणि अनेकही नाही, पण दगडाच्या अंतरात जशी रचना असते तशीच ती सजलेली आहे.
यद् अस्ति तच् चिति शिलाशरीरे सालभञ्जिका । यन् नास्ति तच् चिति शिलाशरीरे सालभञ्जिका
जे आहे ते जणू काही चैतन्याच्या पाषाणात कोरलेल्या स्त्रीमूर्तीप्रमाणे आहे; आणि जे नाही तेही चैतन्याच्या पाषाणात कोरलेल्या स्त्रीमूर्तीप्रमाणेच आहे.
भावाभावेषु यत् सत्यं चिन्मज्जौज्ज्वल्यम् एव तत् । मज्जसारा पदार्थश्रीस् तन्मयं स्यात् तद् एव हि
सृष्टी असो वा नसो, खरी गोष्ट म्हणजे चैतन्यात विलीन झालेलं तेजच आहे; त्या विलीनतेचं सार म्हणजे वस्तूंचं खऱ्या अर्थाने असणं, आणि तेच त्यांचं खरे रूप आहे.
पद्मं नानादिशब्दार्थांस् त्यक्त्वा यद्वच् छिलोदरम् । नाना तद्वद् इदं नाना तदतन्मयम् अद्वयम्
जसं कमळाच्या शिल्पात वेगवेगळ्या नावांचा आणि अर्थांचा विचार बाजूला ठेवला, की शेवटी फक्त दगडाचं पोकळपण उरतं; तसंच हे जगही नावापुरतंच अनेक आहे, पण प्रत्यक्षात ते अद्वैत आणि त्याच स्वरूपाचं आहे.
नानाप्य् एकतयानाना घनडिम्बशिलोदरम् । यथा तद् अविभागात्म तथेदं चिद्घनान्तरम्
जसं दगडातून कोरलेल्या घन डाळिंबात एकपण आणि अनेकता दोन्ही असतात, तसंच हे चैतन्याचं अखंड आणि घन स्वरूपही आहे.
यथामलः पयःकोशस् तलविश्रान्तभानुभाः । सन्न् एवासन्न् इवैवं चिन्नैबिड्यं सद् असत् त्व् इव
जसं स्वच्छ पाण्याचं भांडं हातावर ठेवलेलं असतं, ते खरं तर आहेच, पण त्यात सूर्यकिरण उमटले तरी ते जणू काही नाहीच असं वाटतं, तसंच ही चैतन्यसुद्धा आहे आणि नाहीसुद्धा असं समजावं.
यथा सोम्यपयोराशिकोटरं कलनोन्मुखम् । द्रवत्वात् स्पन्द्य् अथास्पन्दं तथेदं चिद्घनान्तरम्
जसं मऊ पाण्याच्या घड्याचं पोकळ भाग, आवाज काढायला तयार असतो, तो कधी हलतो, कधी स्थिर राहतो, तसंच हे चैतन्याचं पसरलेपण कधी हलतं, कधी शांत असतं.
चिच्छिलाशङ्खपद्मौघस् तन्मयश् चाप्य् अतन्मयः । जगद् विद्धि सपद्मादिशब्दार्थं चिच्छिलान्तरम्
चैतन्याच्या शिळेतून कोरलेले शंख, कमळ यांचा समूह हे त्या चैतन्याचेच आणि नसलेलेही आहेत; 'कमळ'सारखी नावं आणि अर्थ घेऊन हे जग चैतन्यशिळेचं रूपांतर आहे असं समजावं.
महाशिलाघनो ऽप्य् एष चिद्घनस् सुषिरोदरः । अरन्ध्रो ऽन्तश् चाद्वयो ऽच्छो जलान्तस् सन्निवेशवत्
ही मोठी शिळा जरी घट्ट असली तरी ती चैतन्याचं घन आहे; तिच्यात आतून पोकळी आहे, कुठेही भोक नाही, आतून एकरूप आणि स्वच्छ आहे, जशी पाण्यातली रचना असते तशी.
पततीदं जगद्ब्रह्म सोम्यम् अम्भ इव द्रुतेः
हे सौम्य, जसं पाणी पाण्यात मिसळून जातं, तसं हे जग ब्रह्मात विलीन होतं.
ब्रह्मणीदं सुषुप्ताभम् अस्त्य् अनन्यच् छिलाब्जवत् । मज्जबिल्वम् इव ब्रह्म जगद् ब्रह्मैव वामलम्
हे जग ब्रह्मात आहे, जसं गाढ झोपेत काहीच वेगळं नसतं, किंवा जसं कमळाच्या तलावात दगड असतो; जसं बेल फळ पाण्यात बुडलेलं असतं, तसं हे जग ब्रह्मात बुडालेलं आहे, किंवा हे पूर्णपणे ब्रह्मच आहे.
यथा शून्यत्वम् आकाशे द्रवत्वं चाम्भसि स्थितम् । स्पन्दत्वं च यथा वायौ ब्रह्मणीदं तथा जगत्
जसं आकाशात शून्यपणा, पाण्यात ओलावा, आणि वाऱ्यात हालचाल असते, तसं हे जग ब्रह्मातच आहे.
ब्रह्मत्वं ब्रह्मणि यथा तथैवेदं जगत् स्थितम् । नानयोर् विद्यते भेदस् तरुपादपयोर् इव
जसं ब्रह्मपण ब्रह्मातच आहे, तसंच हे जगही त्यातच आहे; दोघांत फरक नाही, जसा झाड आणि त्याच्या फांद्या यांत नसतो.
यान्य् एतानि जगन्तीह तान्य् अन्त्राणि चिदाकृतेः । भावाभावादि नास्त्य् एषां तस्या इव कदाचन
ही जी सर्व जगं आहेत, ती जणू चेतनेच्या देहातील अवयवांसारखी आहेत. त्यांना अस्तित्व किंवा अनस्तित्व असं काहीच कधीच होत नाही, जसं चेतनालाही होत नाही.
ब्रह्मैव जगदाभासं मरुतापो यथा जलम् । ब्रह्मैवालोकनाच् छुद्धं भवत्य् अम्बु यथातपः
ब्रह्मच या जगाचा भास आहे, जसं वारा आणि उष्णता पाण्याप्रमाणे दिसतात. ब्रह्म जसं दिसतं, तसं ते शुद्ध होतं, अगदी सूर्यप्रकाशामुळे पाणी शुद्ध होतं तसं.
मेर्वादेस् तृणगुल्मादेश् चित्तादेर् जगतो ऽपि च । परमाणुविभागेन यद् रूपं तत् परं विदुः
मेरू पर्वतापासून गवत-झुडुपांपर्यंत, आणि मनापासून या जगापर्यंत, कणाकणांत जी रूपं आहेत, तीच परमात्मा समजली जातात.
तत्समूहस् तद् एवोच्चैश् चित्तमेरुतृणादिकम् । यत् सौक्ष्म्ये ऽपि हि सारात्म स्थौल्ये सारतरं हि तत्
सर्वांचा समूह तोच — मन, मेरू, गवत आणि असं सर्व — त्याच्या उच्च रूपात आहे. जे सूक्ष्म आहे, त्यातच सार आहे; आणि जे स्थूल आहे, त्यात ते सार आणखी ठळकपणे दिसतं.
यथा रसात्मिका शक्तिः परमाणुतया तया । स्थिता जगत्पदार्थेषु पायसी ब्रह्मता तथा
जसा रसाचा गुण सगळ्या वस्तूंमध्ये अगदी लहान कणांसारखा असतो, तसंच ब्रह्माची अवस्था सुद्धा या जगातल्या प्रत्येक गोष्टीत आहे.
रसशक्तिर् यथोदेति तृणगुल्मतयाम्भसः । तथा नानातयोदेति सैवासेवेह ब्रह्मता
जसं पाण्यातून रसाचा गुण उगवून गवत आणि झुडपं तयार होतात, तसंच एकच ब्रह्म आपल्या इच्छेनुसार वेगवेगळ्या रूपांनी इथे प्रकट होतं.
यैषा रूपविलासानाम् आलोकपरमाणुता । गुणगुण्यर्थसत्त्वात्मरूपिणी सा परात्मता
सर्व रूपं आणि प्रकाश यांच्या मूळात असणारा अगदी सूक्ष्म भाग, गुण आणि त्यांच्या वस्तूंचं खरं स्वरूप — हेच परमात्मा आहे.
चितितत्त्वे ऽस्ति शैलादि तदभिव्यञ्जनात्मनि । पिञ्छपक्षौघकाठिन्यं मयूराण्डरसे यथा
जसं मोराच्या अंड्यात असलेल्या सारामध्ये पिसांच्या कडकपणाचा गुण असतो, तसं चैतन्याच्या मूळात डोंगर वगैरे गोष्टींची घट्टता असते, कारण त्या त्यातूनच प्रकट होतात.
चितितत्त्वे ऽस्ति नानाता तदभिव्यञ्जनात्मनि । विचित्रपिञ्छिकापुञ्जो मयूराण्डरसे यथा
चैतन्याच्या मूळात जशी विविधता दिसते, तशीच ती तिच्या प्रकट स्वरूपात आहे—जणू काही मोराच्या अंड्यात रंगीबेरंगी पिसांचा गुच्छ आधीच असतो.
नानानानात्मिके ह्य् एवं यथाण्डरसबर्हिते । विवेकदृष्ट्या दृश्येते तथा ब्रह्मजगत्स्थिती
जसे अंड्याच्या सारात आणि पिसांमध्ये एकाच वेळी अनेकता आणि एकता असते, तसेच विवेकाने पाहिल्यावर ब्रह्म आणि जग यांचे अस्तित्व एकत्र दिसते.
सनानातो ऽप्य् अनानातो यथाण्डरसबर्हिणः । अद्वैतद्वैतसत्तात्मा तथा ब्रह्मजगद्भ्रमः
मोराच्या अंड्याच्या सारात आणि पिसांमध्ये जशी एकता आणि अनेकता दोन्ही असतात, तशीच ब्रह्म आणि जगाची कल्पना अद्वैत आणि द्वैत या दोन्ही स्वरूपात आहे.
यतस् सदसतोस् सत्ता सत्त्वताया यतस् स्थितिः । यतस् तदतदो रूपं भावं स्वं विद्धि तत् परम्
ज्यापासून अस्तित्व आणि अनस्तित्व, सर्व काही आणि काहीच नाही हे निर्माण होते, ज्यापासून सर्व रूपे येतात—त्या परम तत्त्वाला ओळख.