चिन्मज्जरूपम् अखिलम् अहन्तादीदम् आततम् । न मनाग् अपि भेदो ऽस्ति द्वैतैक्यकलनात्मकः
‘मी’ या भावापासून सगळ्या गोष्टींमध्ये चेतनेचं सार भरलेलं आहे; त्यात द्वैत किंवा अद्वैत, असा कोणताही भेद किंचितही नाही.
यथा ब्रह्माण्डकूष्माण्डमज्जा मेर्वादिसंस्थितिः । तथा चिद्बिल्वमज्जेयं ब्रह्माण्डाद्या जगत्स्थितिः
जसं अंड्याच्या कवचात कोंबडीचं पिवळं असतं, किंवा मेरू पर्वत जगाच्या मध्यभागी उभा असतो, तसंच या चेतनेच्या बिल्वफळात ब्रह्मांडापासून सगळ्या जगाची स्थिती सामावलेली आहे.
सृष्टिश् चिद्बिल्वमज्जस्य जगदाख्या चमत्कृतिः । स्थिता सुषुप्तसोम्यान्तस् शिलान्तस् सन्निवेशवत्
चैतन्याच्या बील्वाच्या गाभ्यातून निर्माण होणारी ही सृष्टी म्हणजेच जग, एक अद्भुत गोष्ट आहे. ती गाढ झोपेत किंवा दगडाच्या आत जशी सुप्त अवस्थेत असते, तशीच ती स्थिर असते.
अत्रेमाम् इन्दुवदन चित्रां विस्मयकारिणीम् । वर्ण्यमानां मया रम्याम् अन्याम् आख्यायिकां शृणु
हे चंद्रासारख्या मुखाची, आता मी तुला आणखी एक रम्य, आश्चर्यकारक आणि मनोवेधक गोष्ट सांगतो, ती ऐक.
स्निग्धा स्पष्टा मृदुस्पर्शा महाविस्तारशालिनी । निबिडा नित्यनीरन्ध्रा क्वचिद् अस्ति महाशिला
त्यात एक मोठा दगड आहे, जो गुळगुळीत, स्वच्छ, मऊ, विशाल, घट्ट, नेहमी अखंड आणि कुठेही भेग नसलेला आहे.
तस्याम् अन्तः प्रफुल्तानि पद्मानि सुबहून्य् अपि । कर्णिकाजातमूलानि मूलान्तःकर्णिकानि च । ऊर्ध्वमूलान्य् अधोमूलान्य् अमूलानीतराणि च
त्या दगडाच्या आत अनेक कमळे फुललेली आहेत, त्यांची देठे आणि मुळे मध्यभागातून निघालेली आहेत. काहींची मुळे वर, काहींची खाली, काहींची मुळेच नाहीत, आणि काही वेगवेगळ्या प्रकारची आहेत.
तेषां च निकटे सन्ति शङ्खाश् शतसहस्रशः । चक्रौघाश् च महाकाराः पद्मवत् सन्निवेशिनः
त्यांच्या जवळ शंखांची असंख्य रांगा आहेत आणि मोठमोठ्या चक्रांचे समूह कमळासारख्या रचनेत मांडलेले आहेत.
सत्यम् एतन् मया दृष्टा तादृशी सा महाशिला । सालिग्रामे हरेर् धाम्नि विद्यते परिवारिणी
हे खरेच आहे, मी अशी मोठी शिळा शालिग्राममध्ये, हरिच्या निवासस्थानी, या सर्वांनी वेढलेली पाहिली आहे.
एवम् एतद् विजानासि दृष्टवान् असि ताश् शिलाः । यो यश् च तत्र पाषाणस् स सर्वस् तादृगन्तरः
म्हणून तुला हे माहीत आहे; तू त्या शिळा पाहिल्यास, तिथे जो जो दगड आहे, त्यांचा आतला स्वभाव सारखाच आहे.
मया त्व् इयम् अपूर्वैव शिलेयं वर्ण्यते तव । यस्याम् अन्तर् महाकुक्षौ सर्वम् अस्ति च नास्ति च
पण आता मी तुला ही आगळीवेगळी शिळा सांगतो, जिच्या मोठ्या पोटात सर्व काही आहेही आणि नाहीही.
चिच्छिलैषा मयोक्ता ते यस्याम् अन्तर् जगन्ति खे । घनत्वैकात्मकत्वादिवशाद् एषा शिलेव चित्
ही जाणीव असलेली शिळा मी तुला सांगितली होती, जिच्यात विश्वं आकाशात तरंगतात. तिच्या घट्टपणामुळे ती शिळेसारखी दिसते, पण ती प्रत्यक्षात चैतन्य आहे.
अप्य् अत्यन्तघनाङ्गाया अनीरन्ध्राकृतेर् अपि । विद्यते ऽन्तः परं ब्रह्म व्योम्नीव विपुलानिलः
जरी तिचं रूप अगदी घट्ट आणि कुठेही भोक नसलेलं असलं, तरी तिच्या आत परम ब्रह्म आहे, जसं आकाशात मोठा वारा असतो.
द्यौः क्षमा वायुर् आकाशं पर्वतास् सरितो दिशः । सन्ति तस्यां शिला सा च सुषिरा न मनाग् अपि
स्वर्ग, पृथ्वी, वारा, आकाश, पर्वत, नद्या आणि दिशा या सगळ्या त्या शिळेमध्ये आहेत, पण ती शिळा मात्र किंचितही पोकळी असलेली नाही.
अस्याम् एकघनाङ्गात्म जगत्पद्मं विजृम्भते । एतस्माद् वस्तुनो नान्यद् अन्यच् च द्व्यात्मकं च वा
याच एकसंध आणि घट्ट मूळातून जगाचं कमळ फुलतं; या वस्तूशिवाय दुसरं काही नाही—ना वेगळं, ना द्वैत असलेलं काही.
भूतं भव्यं भविष्यच् चिच्छिलायां सालभञ्जिका । तथास्ति तत्र तत् सर्वं संस्थानं वस्तुनो यथा
जसा शिलाखडकात सालवृक्षावरील सुंदर मुलीचा आकार असतो, तसंच भूतकाळ, वर्तमान आणि भविष्यातील सगळ्या गोष्टी त्या दगडात असतात. जसं वस्तूचं रूप त्यात असतं, तसं तिथे सगळं अस्तित्वात आहे.
उपलान्तस् सन्निवेशो नानात्माप्य् एकपिण्डताम् । यथा धत्ते तथैषा चित् पिण्डाकारैकिका घना
जसं वेगवेगळ्या दगडांचे तुकडे एकत्र येऊन एकसारखा मोठा खडक दिसतो, तसंच जरी चैतन्य घन असलं तरी ते एकसंध रूपात भासतं.
यथा पद्मश् शिलाकोशाद् अभिन्नो ऽपि वपुर्मयः । तथा सर्गश् चितो रूपाद् अभिन्नो ऽपि वपुर्मयः
जसा कमळाचा आकार शिलाखडकातून वेगळा नसला तरी तो त्या दगडाचा भाग असतो, तसंच सृष्टीचं रूपही चैतन्यातून वेगळं नसून ते त्याचं मूर्त रूप आहे.
सुषुप्तावस्थया चक्रपद्मलेखाश् शिलोदरे । यथा स्थिताश् चितेर् अन्तस् तथेयं जगदावली
जसं गाढ झोपेत शिलाखडकाच्या आत चक्र आणि कमळाच्या रेषा असतात, तसंच हे जगाचं सगळं अस्तित्व चैतन्याच्या आत असतं.
शिलान्तः पद्मलेखाली मरिचान्तश् चमत्कृतिः । नोदेति नास्तम् आयाति यथा सर्गस् तथा चितौ
जसा दगडाच्या आत कमळाच्या रेषा किंवा एखाद्या किरणातील आश्चर्य उगवत नाही किंवा अस्तावत नाही, तसंच चैतन्यात सृष्टी न जन्मते, न संपते.
यथापरन्ध्रो ऽनन्यो ऽन्तर्मज्जा बिल्वे निरन्तरः । तथा लभ्यविकाराढ्या चितौ ब्रह्माण्डमण्डली
जसं बेलाच्या फळातला गर वेगळा नसतो आणि तो अखंड असतो, तसंच सर्व प्रकारच्या बदलांनी युक्त असलेला ब्रह्मांडाचा गोळा चैतन्यातच असतो.
विकारादि तद् एवेति बुद्धैवोक्तिर् अनर्थिका । तत्तां समुपयात्य् आशु जलबिन्दुर् इवाम्भसि
बदल वगैरे सर्व काही तेच चैतन्य आहे, असं म्हणणं फक्त बोलण्यापुरतं आहे; कारण ते लगेचच आपल्या मूळ स्वरूपात, म्हणजेच पाण्याच्या थेंबासारखं समुद्रात विलीन होतं.
अनन्तत्वाच् चितेर् एतद् विकारादि चितेर् इति । उक्त्या सम्पद्यते तच् च तल्लयेन विलीयते
चैतन्य अनंत असल्यामुळे 'बदल हे चैतन्याचेच आहेत' असं म्हटलं जातं; अशा बोलण्याने ते साध्य होतं आणि शेवटी चैतन्यात विलीन होतं.
ब्रह्मैवेदं विकारादि विकाराद्यर्थवर्जितम् । वर्जनावर्जने ऽर्थस्य ब्रह्मैवानन्ततावशात्
हेच ब्रह्म आहे, ज्यापासून सर्व बदल निर्माण होतात, पण ते बदलांच्या वस्तूंना स्पर्श करत नाही; वस्तू असोत किंवा नसोत, ब्रह्माची अपरिमितता असल्यामुळे सर्वत्र ब्रह्मच आहे.
ब्रह्मस्थिति विकारादि ब्रह्मैवोत्पादितं क्रमात् । अत्रान्यार्थविदं विद्धि मृगतृष्णाम्भसा समाम्
ब्रह्माची स्थिती आणि त्यातील सर्व बदल हे सुद्धा ब्रह्मानेच एकामागोमाग निर्माण केले आहेत; वस्तूंबद्दल दुसरे काही समजणे हे मृगजळातील पाण्यासारखेच आहे.
बीजं पुष्पफलान्तस्स्थं बीजान्तं नान्यतात्मकम् । तादृशी बीजसत्ता सा भवित्री या तथोत्तरम्
बीज, फुल आणि फळ हे सर्व बीजातच असतात, आणि त्यांचा खरा स्वरूप वेगळा नसतो; बीजाची जी सत्ता आहे, त्यातूनच पुढे जे काही येते ते त्याच स्वरूपाचे असते.
चिद्घने चिद्घनत्वं यत् स एव त्रिजगत्क्रमः । एकत्वम् अनयोर् द्वित्वम् एकाभावे द्वयोः क्षतिः
शुद्ध चैतन्याचे जे अस्तित्व आहे, तेच चैतन्यपण आहे; हाच त्रैलोक्याचा क्रम आहे. या दोघांचे एकत्व म्हणजे द्वैत, आणि एक नसल्यास दोघांचेही अस्तित्व राहात नाही.
जगद् अन्यग्भवोत्पत्ति न कदाचिद् अनीदृशम् । चिद् अचिन् न कदाचिन् न द्वयम् एतन् मिथो द्वयम्
ही सृष्टी वेगळी निर्माण होते, असं कधीच होत नाही. चेतना आणि अचेतन हे दोन्ही नेहमीच एकत्र असतात—हे दोन्ही नेहमीच परस्पर भिन्न असतात.
महाशिलान्तरे ऽभेद्ये लेखात्मास्ति यथा बहु । तदन्यानन्यमज्जादि चिद्घने त्रिजगद्गतिः
जसं एखाद्या मोठ्या अखंड दगडामध्ये अनेक रेषा असू शकतात, तसं चेतनेच्या महासागरात हे तीनही जग वेगळं किंवा पूर्णपणे एकसंघ असं नाही, ते आत किंवा बाहेर असंही नाही.
यथा शिलान्तर् लेखादि भिद्यते न शिलाङ्गतः । तत्सारत्वात् तथा मन्तृकर्तृत्वादि जगच् चितेः
जसं दगडातील रेषा त्या दगडापासून वेगळ्या नसतात, तसंच या जगातील कर्तृत्व किंवा करणं हेही चेतनेपासून वेगळं नसतं, कारण तेच त्याचं मूळ स्वरूप आहे.
यथा शिलान्तर् अब्जानां स्पन्दास्पन्दभवाभवाः । विषयत्वं न गच्छन्ति कर्तारो जगतस् तथा
जसं दगडाच्या आत असलेल्या कमळांच्या उगवण्या किंवा न उगवण्या, हालचाल किंवा स्थैर्य याचा अनुभव घेता येत नाही, तसंच या जगाचे कर्तेही कधीच अनुभवाचा विषय होत नाहीत.