अयं मेरुः ककुप्पत्त्रजगत्पङ्कजकर्णिका । स्फुरदिन्दुमधूल्लासलम्पटामरषट्पदा
हा मेरू पर्वत म्हणजे या विश्वरूपी कमळाच्या मध्यभागी असलेली करंजी आहे, जिथे वासनेच्या सहा पाकळ्यांसारख्या भुंगा चंद्राच्या तेजस्वी अमृतावर तृप्त होतात.
इयम् उद्दामसौगन्ध्या स्वर्गश्रीपुष्पमञ्जरी । जगज्जरढवृक्षस्य रजोनरकमूलिनः
ही स्वर्गीय फुलांची घोस आहे, जी गंधाने भरलेली असून, अंधाराच्या नरकात मुळे असलेल्या या जगाच्या वृक्षाला शोभा आणते.
इयं च ताराकिञ्जल्का ब्रह्माण्डकतटस्थिता । अपारापारपर्यन्ता व्योमनीलसरोजिनी
ही ताऱ्यांची परागकण आहेत, ज्या ब्रह्मांडाच्या काठावर विसावलेल्या असून, अथांग निळ्या आकाशकमळाच्या टोकापर्यंत पसरलेल्या आहेत.
इयं क्रियासरिद् वाततरङ्गतरणावली । सर्गावर्तविवर्तस्था भूरिभूतपरम्परा
ही कृतीची नदी आहे, जी वाऱ्याच्या लाटांनी बनलेली असून, सृष्टीच्या भोवऱ्यात वसलेली आणि असंख्य जीवांच्या परंपरेने भरलेली आहे.
इयं तमोभ्रमरिणी क्षणकल्पादिपल्लवा । तेजःकेसरिणी कालनलिनी व्योमपङ्कजा
ही अंधाराच्या मधमाशी आहे, तिच्या फांद्यांमध्ये क्षण आणि युगांचे अंकुर आहेत; ही तेजाचा सिंह आहे, काळाचे कमळ आहे, आकाशात उमललेले कमळ आहे.
इमा भावविकाराढ्या जरामृतिविषूचिकाः । विद्याविद्याविकाराढ्या इमाश् शास्त्रार्थदृष्टयः
हे म्हणजे जन्ममृत्यू, रोग यांसारख्या अवस्थांच्या बदलांनी भरलेल्या ताप आहेत; आणि हे म्हणजे ज्ञान-अज्ञानाच्या बदलांनी भरलेल्या, शास्त्रार्थाच्या वेगवेगळ्या दृष्टी आहेत.
इति सा तस्य बिल्वस्य निजा मज्जाचमत्कृतिः । स्वकल्पसन्निवेशान्तर् एवैवंकृतसंस्थितिः
म्हणून त्या बिल्ववृक्षाची स्वतःची आतली अद्भुतता, फक्त त्याच्या स्वतःच्या कल्पनेच्या रचनेतच स्थिर असते.
शान्ता स्वस्था निराबाधा सोम्येतरतयोज्झिता । कर्तृत्वम् अप्य् अकर्तृत्वं कृत्वा कृत्वैव संस्थिता
ती शांत, स्थिर, कुठल्याही त्रासापासून मुक्त, द्वैताच्या पलीकडे आहे; तिने कर्तेपणा आणि अकर्तेपणाही आपले केले असून, त्यातच स्थिर आहे.
एकैकिकैव विविधेव विभाव्यमाना नैकात्मिका न विविधा ननु सैव सैव । सत्यास्थिता सकलशान्तिसमैकरूपा सर्वात्मिकातिमहती चितिर् एव शक्तिः
जरी ती अनेक रूपांनी आणि वेगवेगळ्या प्रकारांनी दिसते, तरी ती खरोखर अनेक किंवा वेगवेगळी नाही; तीच एकच, कायम एकच आहे. सत्यात स्थिर राहणारी, सर्व शांततेचं आणि एकतेचं स्वरूप असलेली, हीच चेतना सर्वत्र व्यापणारी, अनंत अशी शक्ती आहे.
भगवन् सर्वधर्मज्ञ त्वयैषा बिल्वरूपिणी । महाचिद्घनसत्तेति कथितेति मतिर् मम
भगवंत, सर्व धर्मांचे जाणकार, तुम्ही ह्या चेतनेला बिल्वफळासारखी, आणि सर्वोच्च चेतनेचा घट्ट गाभा असलेली सांगितलीत; त्यामुळे माझी समज अशीच झाली आहे.
चिन्मज्जरूपम् अखिलम् अहन्तादीदम् आततम् । न मनाग् अपि भेदो ऽस्ति द्वैतैक्यकलनात्मकः
‘मी’ या भावापासून सगळ्या गोष्टींमध्ये चेतनेचं सार भरलेलं आहे; त्यात द्वैत किंवा अद्वैत, असा कोणताही भेद किंचितही नाही.
यथा ब्रह्माण्डकूष्माण्डमज्जा मेर्वादिसंस्थितिः । तथा चिद्बिल्वमज्जेयं ब्रह्माण्डाद्या जगत्स्थितिः
जसं अंड्याच्या कवचात कोंबडीचं पिवळं असतं, किंवा मेरू पर्वत जगाच्या मध्यभागी उभा असतो, तसंच या चेतनेच्या बिल्वफळात ब्रह्मांडापासून सगळ्या जगाची स्थिती सामावलेली आहे.
सृष्टिश् चिद्बिल्वमज्जस्य जगदाख्या चमत्कृतिः । स्थिता सुषुप्तसोम्यान्तस् शिलान्तस् सन्निवेशवत्
चैतन्याच्या बील्वाच्या गाभ्यातून निर्माण होणारी ही सृष्टी म्हणजेच जग, एक अद्भुत गोष्ट आहे. ती गाढ झोपेत किंवा दगडाच्या आत जशी सुप्त अवस्थेत असते, तशीच ती स्थिर असते.
अत्रेमाम् इन्दुवदन चित्रां विस्मयकारिणीम् । वर्ण्यमानां मया रम्याम् अन्याम् आख्यायिकां शृणु
हे चंद्रासारख्या मुखाची, आता मी तुला आणखी एक रम्य, आश्चर्यकारक आणि मनोवेधक गोष्ट सांगतो, ती ऐक.
स्निग्धा स्पष्टा मृदुस्पर्शा महाविस्तारशालिनी । निबिडा नित्यनीरन्ध्रा क्वचिद् अस्ति महाशिला
त्यात एक मोठा दगड आहे, जो गुळगुळीत, स्वच्छ, मऊ, विशाल, घट्ट, नेहमी अखंड आणि कुठेही भेग नसलेला आहे.
तस्याम् अन्तः प्रफुल्तानि पद्मानि सुबहून्य् अपि । कर्णिकाजातमूलानि मूलान्तःकर्णिकानि च । ऊर्ध्वमूलान्य् अधोमूलान्य् अमूलानीतराणि च
त्या दगडाच्या आत अनेक कमळे फुललेली आहेत, त्यांची देठे आणि मुळे मध्यभागातून निघालेली आहेत. काहींची मुळे वर, काहींची खाली, काहींची मुळेच नाहीत, आणि काही वेगवेगळ्या प्रकारची आहेत.
तेषां च निकटे सन्ति शङ्खाश् शतसहस्रशः । चक्रौघाश् च महाकाराः पद्मवत् सन्निवेशिनः
त्यांच्या जवळ शंखांची असंख्य रांगा आहेत आणि मोठमोठ्या चक्रांचे समूह कमळासारख्या रचनेत मांडलेले आहेत.
सत्यम् एतन् मया दृष्टा तादृशी सा महाशिला । सालिग्रामे हरेर् धाम्नि विद्यते परिवारिणी
हे खरेच आहे, मी अशी मोठी शिळा शालिग्राममध्ये, हरिच्या निवासस्थानी, या सर्वांनी वेढलेली पाहिली आहे.
एवम् एतद् विजानासि दृष्टवान् असि ताश् शिलाः । यो यश् च तत्र पाषाणस् स सर्वस् तादृगन्तरः
म्हणून तुला हे माहीत आहे; तू त्या शिळा पाहिल्यास, तिथे जो जो दगड आहे, त्यांचा आतला स्वभाव सारखाच आहे.
मया त्व् इयम् अपूर्वैव शिलेयं वर्ण्यते तव । यस्याम् अन्तर् महाकुक्षौ सर्वम् अस्ति च नास्ति च
पण आता मी तुला ही आगळीवेगळी शिळा सांगतो, जिच्या मोठ्या पोटात सर्व काही आहेही आणि नाहीही.
चिच्छिलैषा मयोक्ता ते यस्याम् अन्तर् जगन्ति खे । घनत्वैकात्मकत्वादिवशाद् एषा शिलेव चित्
ही जाणीव असलेली शिळा मी तुला सांगितली होती, जिच्यात विश्वं आकाशात तरंगतात. तिच्या घट्टपणामुळे ती शिळेसारखी दिसते, पण ती प्रत्यक्षात चैतन्य आहे.
अप्य् अत्यन्तघनाङ्गाया अनीरन्ध्राकृतेर् अपि । विद्यते ऽन्तः परं ब्रह्म व्योम्नीव विपुलानिलः
जरी तिचं रूप अगदी घट्ट आणि कुठेही भोक नसलेलं असलं, तरी तिच्या आत परम ब्रह्म आहे, जसं आकाशात मोठा वारा असतो.
द्यौः क्षमा वायुर् आकाशं पर्वतास् सरितो दिशः । सन्ति तस्यां शिला सा च सुषिरा न मनाग् अपि
स्वर्ग, पृथ्वी, वारा, आकाश, पर्वत, नद्या आणि दिशा या सगळ्या त्या शिळेमध्ये आहेत, पण ती शिळा मात्र किंचितही पोकळी असलेली नाही.
अस्याम् एकघनाङ्गात्म जगत्पद्मं विजृम्भते । एतस्माद् वस्तुनो नान्यद् अन्यच् च द्व्यात्मकं च वा
याच एकसंध आणि घट्ट मूळातून जगाचं कमळ फुलतं; या वस्तूशिवाय दुसरं काही नाही—ना वेगळं, ना द्वैत असलेलं काही.
भूतं भव्यं भविष्यच् चिच्छिलायां सालभञ्जिका । तथास्ति तत्र तत् सर्वं संस्थानं वस्तुनो यथा
जसा शिलाखडकात सालवृक्षावरील सुंदर मुलीचा आकार असतो, तसंच भूतकाळ, वर्तमान आणि भविष्यातील सगळ्या गोष्टी त्या दगडात असतात. जसं वस्तूचं रूप त्यात असतं, तसं तिथे सगळं अस्तित्वात आहे.
उपलान्तस् सन्निवेशो नानात्माप्य् एकपिण्डताम् । यथा धत्ते तथैषा चित् पिण्डाकारैकिका घना
जसं वेगवेगळ्या दगडांचे तुकडे एकत्र येऊन एकसारखा मोठा खडक दिसतो, तसंच जरी चैतन्य घन असलं तरी ते एकसंध रूपात भासतं.
यथा पद्मश् शिलाकोशाद् अभिन्नो ऽपि वपुर्मयः । तथा सर्गश् चितो रूपाद् अभिन्नो ऽपि वपुर्मयः
जसा कमळाचा आकार शिलाखडकातून वेगळा नसला तरी तो त्या दगडाचा भाग असतो, तसंच सृष्टीचं रूपही चैतन्यातून वेगळं नसून ते त्याचं मूर्त रूप आहे.
सुषुप्तावस्थया चक्रपद्मलेखाश् शिलोदरे । यथा स्थिताश् चितेर् अन्तस् तथेयं जगदावली
जसं गाढ झोपेत शिलाखडकाच्या आत चक्र आणि कमळाच्या रेषा असतात, तसंच हे जगाचं सगळं अस्तित्व चैतन्याच्या आत असतं.
शिलान्तः पद्मलेखाली मरिचान्तश् चमत्कृतिः । नोदेति नास्तम् आयाति यथा सर्गस् तथा चितौ
जसा दगडाच्या आत कमळाच्या रेषा किंवा एखाद्या किरणातील आश्चर्य उगवत नाही किंवा अस्तावत नाही, तसंच चैतन्यात सृष्टी न जन्मते, न संपते.
यथापरन्ध्रो ऽनन्यो ऽन्तर्मज्जा बिल्वे निरन्तरः । तथा लभ्यविकाराढ्या चितौ ब्रह्माण्डमण्डली
जसं बेलाच्या फळातला गर वेगळा नसतो आणि तो अखंड असतो, तसंच सर्व प्रकारच्या बदलांनी युक्त असलेला ब्रह्मांडाचा गोळा चैतन्यातच असतो.