अहङ्कला समुदयसमनन्तरम् एव सा । वलिताकाशशब्दाङ्गत्रैलोक्यपरमाणुभिः
‘मी’ हा भाव निर्माण होताच, त्यासोबत आकाश, शब्द आणि त्रैलोक्याच्या अणूंचे घटक जोडले जातात.
इत्य् अनुक्रमतो याता सा संविच्छक्तिरूपताम् । मज्जा प्राक्सन्निवेशं स्वं तम् एवाप्य् असमुज्झती
अशा प्रकारे, एकामागोमाग ही चेतनेची शक्ती आपलं स्वतःचं रूप प्राप्त करते; आणि मज्जा, स्वतःची पूर्वस्थिती असतानाही, स्वतःला कधीच सोडत नाही.
संविच्छक्त्या तया तत्र ततस् तरलरूपया । निज एव परे रूपे दृग् इत्थं सम्प्रसारिता
त्या चेतनेच्या शक्तीने, जी अगदी हलकी आणि बदलती आहे, पाहणारी जाणीव स्वतःच्या आणि इतर रूपांत असे विस्तारली जाते.
इदं व्योममहानन्तम् इयं कालमहाकला । इयं नियतिर् उद्युक्ता क्रियेयं स्पन्दधर्मिणी
हे विशाल आणि अनंत आकाश आहे; हा मोठा काळ, सर्वांचा संहार करणारा आहे; ही ठरवलेली नियती आहे, आणि ही क्रिया, जी नेहमीच हलती आहे.
अयं सङ्कल्पविस्तारस् त्व् अयम् आशाभरभ्रमः । रागद्वेषस्थितिर् इयं हेयोपादेयधीर् इयम्
हे संकल्पाचा विस्तार आहे, आणि ही आशेच्या भारातून आलेली गोंधळ आहे; ही आकर्षण आणि द्वेषाची स्थिती आहे, आणि ही स्वीकारणारी व नाकारणारी बुद्धी आहे.
इयं त्वत्ता त्व् इयं मत्ता तत्तेयं संस्थितिस् त्व् इयम् । ब्रह्माण्डौघो ऽयम् ऊर्ध्वस्थस् त्व् अयम् अग्रे ऽयम् अप्य् अधः
हे तुझ्यापासून उत्पन्न झाले आहे, हे माझ्यापासून आले आहे, हे त्या कारणातून आहे, आणि ही त्याची स्थिती आहे; हे असंख्य ब्रह्मांडांचे समूह आहेत, हे वर आहे, हे पुढे आहे, आणि हे देखील खाली आहे.
अयं पुरः पार्श्वतो ऽयं पश्चाद् आराद् दवीयसि । इदं भूतं वर्तमानं भविष्यत् त्व् इदम् इत्य् अपि
हे पुढे आहे, हे बाजूला आहे, हे मागे आहे, हे दूर आहे, आणि ते अजूनही लांब आहे; हे भूतकाळ आहे, हे वर्तमान आहे, आणि हेच भविष्यातही आहे.
इदम् अन्तस्स्थितानल्पकल्पनाम्भोरुहालयम् । ब्रह्माण्डमण्डपापिण्डक्रीडामण्डपमण्डलम्
हे अंतर्यामी आहे, कल्पनांच्या असंख्य कमळांनी भरलेले निवासस्थान आहे; हे विश्वाचा गुम्फा आहे, जिथे सृष्टीचा खेळ घडतो.
अनन्तकलनातत्त्वपरिपल्लविता हरेः । हृदब्जकर्णिका चेयं लोकपद्माक्षमालिका
अनंत सृष्टीतत्त्वांनी पोसलेले, हे हरिच्या हृदयकमळाचा गर्भ आहे, जगाच्या कमळांची माळ आहे, ज्यांच्या डोळ्यांत रत्नांसारखे तेज आहे.
इयं कीर्णमहारुद्रकणाङ्कुरितकोटरा । दीर्घाध्वपदवी ध्वान्तध्वंसनेहाप्रभाविनी
ही वाट महाशिवांच्या कणांनी भरलेली आहे, ही दीर्घ यात्रा आहे, जी अंधकार दूर करणाऱ्या प्रकाशाच्या तेलाने उजळलेली आहे.
अयं मेरुः ककुप्पत्त्रजगत्पङ्कजकर्णिका । स्फुरदिन्दुमधूल्लासलम्पटामरषट्पदा
हा मेरू पर्वत म्हणजे या विश्वरूपी कमळाच्या मध्यभागी असलेली करंजी आहे, जिथे वासनेच्या सहा पाकळ्यांसारख्या भुंगा चंद्राच्या तेजस्वी अमृतावर तृप्त होतात.
इयम् उद्दामसौगन्ध्या स्वर्गश्रीपुष्पमञ्जरी । जगज्जरढवृक्षस्य रजोनरकमूलिनः
ही स्वर्गीय फुलांची घोस आहे, जी गंधाने भरलेली असून, अंधाराच्या नरकात मुळे असलेल्या या जगाच्या वृक्षाला शोभा आणते.
इयं च ताराकिञ्जल्का ब्रह्माण्डकतटस्थिता । अपारापारपर्यन्ता व्योमनीलसरोजिनी
ही ताऱ्यांची परागकण आहेत, ज्या ब्रह्मांडाच्या काठावर विसावलेल्या असून, अथांग निळ्या आकाशकमळाच्या टोकापर्यंत पसरलेल्या आहेत.
इयं क्रियासरिद् वाततरङ्गतरणावली । सर्गावर्तविवर्तस्था भूरिभूतपरम्परा
ही कृतीची नदी आहे, जी वाऱ्याच्या लाटांनी बनलेली असून, सृष्टीच्या भोवऱ्यात वसलेली आणि असंख्य जीवांच्या परंपरेने भरलेली आहे.
इयं तमोभ्रमरिणी क्षणकल्पादिपल्लवा । तेजःकेसरिणी कालनलिनी व्योमपङ्कजा
ही अंधाराच्या मधमाशी आहे, तिच्या फांद्यांमध्ये क्षण आणि युगांचे अंकुर आहेत; ही तेजाचा सिंह आहे, काळाचे कमळ आहे, आकाशात उमललेले कमळ आहे.
इमा भावविकाराढ्या जरामृतिविषूचिकाः । विद्याविद्याविकाराढ्या इमाश् शास्त्रार्थदृष्टयः
हे म्हणजे जन्ममृत्यू, रोग यांसारख्या अवस्थांच्या बदलांनी भरलेल्या ताप आहेत; आणि हे म्हणजे ज्ञान-अज्ञानाच्या बदलांनी भरलेल्या, शास्त्रार्थाच्या वेगवेगळ्या दृष्टी आहेत.
इति सा तस्य बिल्वस्य निजा मज्जाचमत्कृतिः । स्वकल्पसन्निवेशान्तर् एवैवंकृतसंस्थितिः
म्हणून त्या बिल्ववृक्षाची स्वतःची आतली अद्भुतता, फक्त त्याच्या स्वतःच्या कल्पनेच्या रचनेतच स्थिर असते.
शान्ता स्वस्था निराबाधा सोम्येतरतयोज्झिता । कर्तृत्वम् अप्य् अकर्तृत्वं कृत्वा कृत्वैव संस्थिता
ती शांत, स्थिर, कुठल्याही त्रासापासून मुक्त, द्वैताच्या पलीकडे आहे; तिने कर्तेपणा आणि अकर्तेपणाही आपले केले असून, त्यातच स्थिर आहे.
एकैकिकैव विविधेव विभाव्यमाना नैकात्मिका न विविधा ननु सैव सैव । सत्यास्थिता सकलशान्तिसमैकरूपा सर्वात्मिकातिमहती चितिर् एव शक्तिः
जरी ती अनेक रूपांनी आणि वेगवेगळ्या प्रकारांनी दिसते, तरी ती खरोखर अनेक किंवा वेगवेगळी नाही; तीच एकच, कायम एकच आहे. सत्यात स्थिर राहणारी, सर्व शांततेचं आणि एकतेचं स्वरूप असलेली, हीच चेतना सर्वत्र व्यापणारी, अनंत अशी शक्ती आहे.
भगवन् सर्वधर्मज्ञ त्वयैषा बिल्वरूपिणी । महाचिद्घनसत्तेति कथितेति मतिर् मम
भगवंत, सर्व धर्मांचे जाणकार, तुम्ही ह्या चेतनेला बिल्वफळासारखी, आणि सर्वोच्च चेतनेचा घट्ट गाभा असलेली सांगितलीत; त्यामुळे माझी समज अशीच झाली आहे.
चिन्मज्जरूपम् अखिलम् अहन्तादीदम् आततम् । न मनाग् अपि भेदो ऽस्ति द्वैतैक्यकलनात्मकः
‘मी’ या भावापासून सगळ्या गोष्टींमध्ये चेतनेचं सार भरलेलं आहे; त्यात द्वैत किंवा अद्वैत, असा कोणताही भेद किंचितही नाही.
यथा ब्रह्माण्डकूष्माण्डमज्जा मेर्वादिसंस्थितिः । तथा चिद्बिल्वमज्जेयं ब्रह्माण्डाद्या जगत्स्थितिः
जसं अंड्याच्या कवचात कोंबडीचं पिवळं असतं, किंवा मेरू पर्वत जगाच्या मध्यभागी उभा असतो, तसंच या चेतनेच्या बिल्वफळात ब्रह्मांडापासून सगळ्या जगाची स्थिती सामावलेली आहे.
सृष्टिश् चिद्बिल्वमज्जस्य जगदाख्या चमत्कृतिः । स्थिता सुषुप्तसोम्यान्तस् शिलान्तस् सन्निवेशवत्
चैतन्याच्या बील्वाच्या गाभ्यातून निर्माण होणारी ही सृष्टी म्हणजेच जग, एक अद्भुत गोष्ट आहे. ती गाढ झोपेत किंवा दगडाच्या आत जशी सुप्त अवस्थेत असते, तशीच ती स्थिर असते.
अत्रेमाम् इन्दुवदन चित्रां विस्मयकारिणीम् । वर्ण्यमानां मया रम्याम् अन्याम् आख्यायिकां शृणु
हे चंद्रासारख्या मुखाची, आता मी तुला आणखी एक रम्य, आश्चर्यकारक आणि मनोवेधक गोष्ट सांगतो, ती ऐक.
स्निग्धा स्पष्टा मृदुस्पर्शा महाविस्तारशालिनी । निबिडा नित्यनीरन्ध्रा क्वचिद् अस्ति महाशिला
त्यात एक मोठा दगड आहे, जो गुळगुळीत, स्वच्छ, मऊ, विशाल, घट्ट, नेहमी अखंड आणि कुठेही भेग नसलेला आहे.
तस्याम् अन्तः प्रफुल्तानि पद्मानि सुबहून्य् अपि । कर्णिकाजातमूलानि मूलान्तःकर्णिकानि च । ऊर्ध्वमूलान्य् अधोमूलान्य् अमूलानीतराणि च
त्या दगडाच्या आत अनेक कमळे फुललेली आहेत, त्यांची देठे आणि मुळे मध्यभागातून निघालेली आहेत. काहींची मुळे वर, काहींची खाली, काहींची मुळेच नाहीत, आणि काही वेगवेगळ्या प्रकारची आहेत.
तेषां च निकटे सन्ति शङ्खाश् शतसहस्रशः । चक्रौघाश् च महाकाराः पद्मवत् सन्निवेशिनः
त्यांच्या जवळ शंखांची असंख्य रांगा आहेत आणि मोठमोठ्या चक्रांचे समूह कमळासारख्या रचनेत मांडलेले आहेत.
सत्यम् एतन् मया दृष्टा तादृशी सा महाशिला । सालिग्रामे हरेर् धाम्नि विद्यते परिवारिणी
हे खरेच आहे, मी अशी मोठी शिळा शालिग्राममध्ये, हरिच्या निवासस्थानी, या सर्वांनी वेढलेली पाहिली आहे.
एवम् एतद् विजानासि दृष्टवान् असि ताश् शिलाः । यो यश् च तत्र पाषाणस् स सर्वस् तादृगन्तरः
म्हणून तुला हे माहीत आहे; तू त्या शिळा पाहिल्यास, तिथे जो जो दगड आहे, त्यांचा आतला स्वभाव सारखाच आहे.
मया त्व् इयम् अपूर्वैव शिलेयं वर्ण्यते तव । यस्याम् अन्तर् महाकुक्षौ सर्वम् अस्ति च नास्ति च
पण आता मी तुला ही आगळीवेगळी शिळा सांगतो, जिच्या मोठ्या पोटात सर्व काही आहेही आणि नाहीही.