न कदाचन पाकेन पातान्तेन समेति यत् । सदैव पक्वम् अप्य् अङ्ग जरसा यन् न बाध्यते
हे फळ कधीच शिजवून किंवा जमिनीवर पडून पिकत नाही; ते नेहमीच पिकलेले असते, पण कधीच वार्धक्याने त्याला त्रास होत नाही.
ब्रह्मविष्ण्विन्द्ररुद्राद्या जरढाः केचिद् एव नो । यस्योत्पत्तिं विजानन्ति मूलं वा वृक्षम् एव वा
ब्रह्मा, विष्णु, इंद्र, रुद्र यांसारख्या काही थोड्या जणांनाच या फळाचा उगम, मूळ किंवा झाड काय आहे हे माहीत असते; बाकीचे सगळे वयस्कर असूनही ते जाणत नाहीत.
अदृष्टाङ्कुरवृक्षस्य त्व् अदृष्टकुसुमोद्गतेः । अस्तम्भमूलशाखस्य फलम् एवावलोक्यते
ज्या झाडाचा अंकुर किंवा फुल कधीच कुणाला दिसले नाही, ज्याचा खोड, मूळ आणि फांद्या कुणालाच दिसत नाहीत, त्या झाडाचे फक्त फळच लोकांना दिसते.
एकपिण्डघनाकारव्याततस्थौल्यशालिनः । यस्योत्पत्तिविकारादिपरिणामो न दृश्यते
त्याचा आकार एकसंध, घट्ट आणि प्रचंड असा आहे; त्याची उत्पत्ती, बदल किंवा कोणतीही रूपांतरे कुणालाच दिसत नाहीत.
समस्तफलसारस्य फलस्यास्य महाकृतेः । मज्जान्तर् अस्ति विततो निर्विकारो रसान्तरः
सर्व फळांचा सार असलेल्या या महान फळाच्या गाभ्यात, एक सर्वत्र पसरलेला, बदल न होणारा असा आतला रस आहे.
शिलान्तर् इव नीरन्ध्रस् स्यन्दमानेन्दुबिम्बवत् । रसं स्वसंविदास्वाद्यं स्यन्दमान ऋतामृतम्
जसा एखाद्या घन दगडाच्या आत रिकामी जागा नसते, किंवा वाहणाऱ्या चंद्राच्या गोलासारखा, तसा हा रस आपल्या स्वतःच्या जाणिवेला आनंद देणारा, सतत वाहणारा अमृतासारखा आहे.
सेकस् सकलसौख्यानां शीतलालोककारकः । शैलाभो ऽमृतपिण्डाभो मण्ड आत्मफलस्थितेः
हा प्रवाह सर्व सुखांचा उगम आहे, तो शीतल प्रकाश निर्माण करतो; डोंगरासारखा किंवा अमृताच्या गोळ्यासारखा, हा आत्म्याच्या फळात स्थिर असलेला सार आहे.
तस्मात् परममज्जा तु यासौ स्वाद्वी चमत्कृतिः । अन्तर् अक्षुभिता नित्यम् अनन्या श्रीफलाङ्गतः
म्हणून, श्रेष्ठ असा गाभा म्हणजे तोच जो गोड, अद्भुत, नेहमी शांत असणारा, एकमेव आणि त्या पवित्र फळाच्या देहातून उत्पन्न होणारा आहे.
स्वसन्निवेशवैचित्र्यम् अनन्यत्वफलाङ्गकम् । अत्यजन्त्या तया तन्व्या स्थूलयाप्य् अतिबालया
स्वतःच्याच वेगळ्या रचनेमुळे, आपली खास ओळख जपणारी ही शक्ती, अगदी सूक्ष्म, नाजूक किंवा फारच हलक्या स्वरूपाने जरी असली, तरी ती कधीच सोडत नाही.
इयम् अस्मीति कलनाद् असत्सदन्यतामलम् । भेदाद्य् असम्भवद् इदं स्वयम् उत्पाद्य भावितम्
‘ही मी आहे’ असा विचार केल्यामुळे खरी आणि खोटी गोष्ट वेगळी वाटू लागते; या भेदामुळे हे सर्व आपोआप निर्माण होतं आणि मनात येतं.
अहङ्कला समुदयसमनन्तरम् एव सा । वलिताकाशशब्दाङ्गत्रैलोक्यपरमाणुभिः
‘मी’ हा भाव निर्माण होताच, त्यासोबत आकाश, शब्द आणि त्रैलोक्याच्या अणूंचे घटक जोडले जातात.
इत्य् अनुक्रमतो याता सा संविच्छक्तिरूपताम् । मज्जा प्राक्सन्निवेशं स्वं तम् एवाप्य् असमुज्झती
अशा प्रकारे, एकामागोमाग ही चेतनेची शक्ती आपलं स्वतःचं रूप प्राप्त करते; आणि मज्जा, स्वतःची पूर्वस्थिती असतानाही, स्वतःला कधीच सोडत नाही.
संविच्छक्त्या तया तत्र ततस् तरलरूपया । निज एव परे रूपे दृग् इत्थं सम्प्रसारिता
त्या चेतनेच्या शक्तीने, जी अगदी हलकी आणि बदलती आहे, पाहणारी जाणीव स्वतःच्या आणि इतर रूपांत असे विस्तारली जाते.
इदं व्योममहानन्तम् इयं कालमहाकला । इयं नियतिर् उद्युक्ता क्रियेयं स्पन्दधर्मिणी
हे विशाल आणि अनंत आकाश आहे; हा मोठा काळ, सर्वांचा संहार करणारा आहे; ही ठरवलेली नियती आहे, आणि ही क्रिया, जी नेहमीच हलती आहे.
अयं सङ्कल्पविस्तारस् त्व् अयम् आशाभरभ्रमः । रागद्वेषस्थितिर् इयं हेयोपादेयधीर् इयम्
हे संकल्पाचा विस्तार आहे, आणि ही आशेच्या भारातून आलेली गोंधळ आहे; ही आकर्षण आणि द्वेषाची स्थिती आहे, आणि ही स्वीकारणारी व नाकारणारी बुद्धी आहे.
इयं त्वत्ता त्व् इयं मत्ता तत्तेयं संस्थितिस् त्व् इयम् । ब्रह्माण्डौघो ऽयम् ऊर्ध्वस्थस् त्व् अयम् अग्रे ऽयम् अप्य् अधः
हे तुझ्यापासून उत्पन्न झाले आहे, हे माझ्यापासून आले आहे, हे त्या कारणातून आहे, आणि ही त्याची स्थिती आहे; हे असंख्य ब्रह्मांडांचे समूह आहेत, हे वर आहे, हे पुढे आहे, आणि हे देखील खाली आहे.
अयं पुरः पार्श्वतो ऽयं पश्चाद् आराद् दवीयसि । इदं भूतं वर्तमानं भविष्यत् त्व् इदम् इत्य् अपि
हे पुढे आहे, हे बाजूला आहे, हे मागे आहे, हे दूर आहे, आणि ते अजूनही लांब आहे; हे भूतकाळ आहे, हे वर्तमान आहे, आणि हेच भविष्यातही आहे.
इदम् अन्तस्स्थितानल्पकल्पनाम्भोरुहालयम् । ब्रह्माण्डमण्डपापिण्डक्रीडामण्डपमण्डलम्
हे अंतर्यामी आहे, कल्पनांच्या असंख्य कमळांनी भरलेले निवासस्थान आहे; हे विश्वाचा गुम्फा आहे, जिथे सृष्टीचा खेळ घडतो.
अनन्तकलनातत्त्वपरिपल्लविता हरेः । हृदब्जकर्णिका चेयं लोकपद्माक्षमालिका
अनंत सृष्टीतत्त्वांनी पोसलेले, हे हरिच्या हृदयकमळाचा गर्भ आहे, जगाच्या कमळांची माळ आहे, ज्यांच्या डोळ्यांत रत्नांसारखे तेज आहे.
इयं कीर्णमहारुद्रकणाङ्कुरितकोटरा । दीर्घाध्वपदवी ध्वान्तध्वंसनेहाप्रभाविनी
ही वाट महाशिवांच्या कणांनी भरलेली आहे, ही दीर्घ यात्रा आहे, जी अंधकार दूर करणाऱ्या प्रकाशाच्या तेलाने उजळलेली आहे.
अयं मेरुः ककुप्पत्त्रजगत्पङ्कजकर्णिका । स्फुरदिन्दुमधूल्लासलम्पटामरषट्पदा
हा मेरू पर्वत म्हणजे या विश्वरूपी कमळाच्या मध्यभागी असलेली करंजी आहे, जिथे वासनेच्या सहा पाकळ्यांसारख्या भुंगा चंद्राच्या तेजस्वी अमृतावर तृप्त होतात.
इयम् उद्दामसौगन्ध्या स्वर्गश्रीपुष्पमञ्जरी । जगज्जरढवृक्षस्य रजोनरकमूलिनः
ही स्वर्गीय फुलांची घोस आहे, जी गंधाने भरलेली असून, अंधाराच्या नरकात मुळे असलेल्या या जगाच्या वृक्षाला शोभा आणते.
इयं च ताराकिञ्जल्का ब्रह्माण्डकतटस्थिता । अपारापारपर्यन्ता व्योमनीलसरोजिनी
ही ताऱ्यांची परागकण आहेत, ज्या ब्रह्मांडाच्या काठावर विसावलेल्या असून, अथांग निळ्या आकाशकमळाच्या टोकापर्यंत पसरलेल्या आहेत.
इयं क्रियासरिद् वाततरङ्गतरणावली । सर्गावर्तविवर्तस्था भूरिभूतपरम्परा
ही कृतीची नदी आहे, जी वाऱ्याच्या लाटांनी बनलेली असून, सृष्टीच्या भोवऱ्यात वसलेली आणि असंख्य जीवांच्या परंपरेने भरलेली आहे.
इयं तमोभ्रमरिणी क्षणकल्पादिपल्लवा । तेजःकेसरिणी कालनलिनी व्योमपङ्कजा
ही अंधाराच्या मधमाशी आहे, तिच्या फांद्यांमध्ये क्षण आणि युगांचे अंकुर आहेत; ही तेजाचा सिंह आहे, काळाचे कमळ आहे, आकाशात उमललेले कमळ आहे.
इमा भावविकाराढ्या जरामृतिविषूचिकाः । विद्याविद्याविकाराढ्या इमाश् शास्त्रार्थदृष्टयः
हे म्हणजे जन्ममृत्यू, रोग यांसारख्या अवस्थांच्या बदलांनी भरलेल्या ताप आहेत; आणि हे म्हणजे ज्ञान-अज्ञानाच्या बदलांनी भरलेल्या, शास्त्रार्थाच्या वेगवेगळ्या दृष्टी आहेत.
इति सा तस्य बिल्वस्य निजा मज्जाचमत्कृतिः । स्वकल्पसन्निवेशान्तर् एवैवंकृतसंस्थितिः
म्हणून त्या बिल्ववृक्षाची स्वतःची आतली अद्भुतता, फक्त त्याच्या स्वतःच्या कल्पनेच्या रचनेतच स्थिर असते.
शान्ता स्वस्था निराबाधा सोम्येतरतयोज्झिता । कर्तृत्वम् अप्य् अकर्तृत्वं कृत्वा कृत्वैव संस्थिता
ती शांत, स्थिर, कुठल्याही त्रासापासून मुक्त, द्वैताच्या पलीकडे आहे; तिने कर्तेपणा आणि अकर्तेपणाही आपले केले असून, त्यातच स्थिर आहे.
एकैकिकैव विविधेव विभाव्यमाना नैकात्मिका न विविधा ननु सैव सैव । सत्यास्थिता सकलशान्तिसमैकरूपा सर्वात्मिकातिमहती चितिर् एव शक्तिः
जरी ती अनेक रूपांनी आणि वेगवेगळ्या प्रकारांनी दिसते, तरी ती खरोखर अनेक किंवा वेगवेगळी नाही; तीच एकच, कायम एकच आहे. सत्यात स्थिर राहणारी, सर्व शांततेचं आणि एकतेचं स्वरूप असलेली, हीच चेतना सर्वत्र व्यापणारी, अनंत अशी शक्ती आहे.
भगवन् सर्वधर्मज्ञ त्वयैषा बिल्वरूपिणी । महाचिद्घनसत्तेति कथितेति मतिर् मम
भगवंत, सर्व धर्मांचे जाणकार, तुम्ही ह्या चेतनेला बिल्वफळासारखी, आणि सर्वोच्च चेतनेचा घट्ट गाभा असलेली सांगितलीत; त्यामुळे माझी समज अशीच झाली आहे.