अवस्त्व् एतद् विकल्पात्म चित्तादि शशशृङ्गवत् । सर्वत्वाद् आत्मनस् तस्मात् तद् विबोधाद् विलीयते
मन वगैरे सगळं कल्पनेचं स्वरूप आहे, म्हणून ते खरं नाही, जसं सशाच्या शिंगासारखं. आत्मा सर्वत्र आहे म्हणून, त्याचं खरं ज्ञान झाल्यावर हे सगळं विरघळून जातं.
चित्तं सत्त्वं समायातं कञ्चित् कालं जगत्स्थितौ । विहृत्य तुर्यावस्थायां तुर्यातीतं भवत्य् अतः
जगात असताना काही काळ मन हे अस्तित्व होतं; पण त्याचं काम संपल्यावर, चतुर्थ अवस्थेपलीकडे गेल्यावर ते त्या अवस्थेपेक्षाही पुढे जातं.
ब्रह्मैव भूरिभुवनभ्रमविभ्रमौघैर् इत्थं स्थितं समम् अनेकतयैकम् एव । सर्वात्म सम्भवति नेतरद् अङ्ग किञ्चिच् चैत्तादि काञ्चनहृदीव हि सन्निवेशः
ब्रह्मच एकटं, असंख्य जगांचं भ्रमण आणि गोंधळ यांच्या मध्येही, सर्वत्र सारखंच राहातं — अनेक रूपांत असूनही ते एकच असतं. सर्व काही आत्म्यातूनच उत्पन्न होतं; दुसरं काहीही त्याचं खरं घटक नाही. मन वगैरे जसं सोन्याच्या हृदयात सोनं भरलेलं असतं, तसं आहे.
अत्रेमाम् अवबोधाय विस्मयोत्फुल्लकारिणीम् । अपूर्वाम् एव सङ्क्षेपाद् राम रम्यां कथां शृणु
हे राम, तुझ्या समजून घेण्यासाठी, आता मी तुला एक सुंदर, थोडक्यात सांगणारी, पण आश्चर्यकारक आणि पूर्वी कधीही न ऐकलेली गोष्ट सांगतो, ती ऐक.
योजनानां सहस्राणि विपुलं विमलं स्फुटम् । युगैर् अप्य् अजरद्रूपम् अस्ति बिल्वफलं महत्
असं एक मोठं बिल्वफळ आहे, जे हजारो योजन लांब, विशाल, निर्मळ आणि स्पष्ट आहे; ते युगानुयुगे तसंच राहिलेलं, कधीही न वृद्धावणारे रूप असलेलं आहे.
अविनाशरसाधारं सुधामधुरसारवत् । पुराणम् अपि बालेन्दुदलमार्दवसुन्दरम्
ते अमरत्वाच्या साराचं ठिकाण आहे, अमृतासारखी गोडी त्यात आहे, ते फार जुनं असूनही, कोवळ्या चंद्रकिरणांसारख्या मऊपणामुळे सुंदर दिसतं.
व्यूढसह्यमहामेरुमन्दराद्रितृणावलेः । महाकल्पान्तवात्याया अपि वेगैर् अचालितम्
सह्य, महामेरू आणि मंदार या डोंगरांच्या गर्द शिखरांमध्ये जणू काडीइतकीच वाटणारी ही गोष्ट, महाकल्पाच्या शेवटी येणाऱ्या प्रचंड वाऱ्यांनीही हलू शकत नाही.
योजनायुतकोटीनां कोटिलक्षशतैर् अपि । वैपुल्येनापरिच्छेद्यं फलम् आद्यं जगत्स्थितेः
शेकडो कोटी योजनांनी, कितीही कोटी लाखांनी मोजलं तरी याचं अफाटपण मोजता येत नाही; हेच जगाच्या अस्तित्वाचं मूळ फळ आहे.
अस्य बिल्वफलस्योच्चैर् ब्रह्माण्डानि समीपतः । हरन्ति लीलां शैले ऽधो राजिकाकणपद्धतेः
या बेलफळाचं उंच फळ, पर्वताखाली असलेल्या मोहरीच्या दाण्यांसारखी ब्रह्मांडं सहज खेचून जवळ आणतं.
स्यन्दमानरसापूरां स्वाद्वीं रसचमत्कृतिम् । यस्यातिशेते नो कश्चिद् अपि राघव षड्रसः
याचा रस भरपूर वाहतो, गोड आणि चवीनं अद्भुत आहे; हे राघव, सहा रसांपैकी एकही याच्या चवीला जिंकू शकत नाही.
न कदाचन पाकेन पातान्तेन समेति यत् । सदैव पक्वम् अप्य् अङ्ग जरसा यन् न बाध्यते
हे फळ कधीच शिजवून किंवा जमिनीवर पडून पिकत नाही; ते नेहमीच पिकलेले असते, पण कधीच वार्धक्याने त्याला त्रास होत नाही.
ब्रह्मविष्ण्विन्द्ररुद्राद्या जरढाः केचिद् एव नो । यस्योत्पत्तिं विजानन्ति मूलं वा वृक्षम् एव वा
ब्रह्मा, विष्णु, इंद्र, रुद्र यांसारख्या काही थोड्या जणांनाच या फळाचा उगम, मूळ किंवा झाड काय आहे हे माहीत असते; बाकीचे सगळे वयस्कर असूनही ते जाणत नाहीत.
अदृष्टाङ्कुरवृक्षस्य त्व् अदृष्टकुसुमोद्गतेः । अस्तम्भमूलशाखस्य फलम् एवावलोक्यते
ज्या झाडाचा अंकुर किंवा फुल कधीच कुणाला दिसले नाही, ज्याचा खोड, मूळ आणि फांद्या कुणालाच दिसत नाहीत, त्या झाडाचे फक्त फळच लोकांना दिसते.
एकपिण्डघनाकारव्याततस्थौल्यशालिनः । यस्योत्पत्तिविकारादिपरिणामो न दृश्यते
त्याचा आकार एकसंध, घट्ट आणि प्रचंड असा आहे; त्याची उत्पत्ती, बदल किंवा कोणतीही रूपांतरे कुणालाच दिसत नाहीत.
समस्तफलसारस्य फलस्यास्य महाकृतेः । मज्जान्तर् अस्ति विततो निर्विकारो रसान्तरः
सर्व फळांचा सार असलेल्या या महान फळाच्या गाभ्यात, एक सर्वत्र पसरलेला, बदल न होणारा असा आतला रस आहे.
शिलान्तर् इव नीरन्ध्रस् स्यन्दमानेन्दुबिम्बवत् । रसं स्वसंविदास्वाद्यं स्यन्दमान ऋतामृतम्
जसा एखाद्या घन दगडाच्या आत रिकामी जागा नसते, किंवा वाहणाऱ्या चंद्राच्या गोलासारखा, तसा हा रस आपल्या स्वतःच्या जाणिवेला आनंद देणारा, सतत वाहणारा अमृतासारखा आहे.
सेकस् सकलसौख्यानां शीतलालोककारकः । शैलाभो ऽमृतपिण्डाभो मण्ड आत्मफलस्थितेः
हा प्रवाह सर्व सुखांचा उगम आहे, तो शीतल प्रकाश निर्माण करतो; डोंगरासारखा किंवा अमृताच्या गोळ्यासारखा, हा आत्म्याच्या फळात स्थिर असलेला सार आहे.
तस्मात् परममज्जा तु यासौ स्वाद्वी चमत्कृतिः । अन्तर् अक्षुभिता नित्यम् अनन्या श्रीफलाङ्गतः
म्हणून, श्रेष्ठ असा गाभा म्हणजे तोच जो गोड, अद्भुत, नेहमी शांत असणारा, एकमेव आणि त्या पवित्र फळाच्या देहातून उत्पन्न होणारा आहे.
स्वसन्निवेशवैचित्र्यम् अनन्यत्वफलाङ्गकम् । अत्यजन्त्या तया तन्व्या स्थूलयाप्य् अतिबालया
स्वतःच्याच वेगळ्या रचनेमुळे, आपली खास ओळख जपणारी ही शक्ती, अगदी सूक्ष्म, नाजूक किंवा फारच हलक्या स्वरूपाने जरी असली, तरी ती कधीच सोडत नाही.
इयम् अस्मीति कलनाद् असत्सदन्यतामलम् । भेदाद्य् असम्भवद् इदं स्वयम् उत्पाद्य भावितम्
‘ही मी आहे’ असा विचार केल्यामुळे खरी आणि खोटी गोष्ट वेगळी वाटू लागते; या भेदामुळे हे सर्व आपोआप निर्माण होतं आणि मनात येतं.
अहङ्कला समुदयसमनन्तरम् एव सा । वलिताकाशशब्दाङ्गत्रैलोक्यपरमाणुभिः
‘मी’ हा भाव निर्माण होताच, त्यासोबत आकाश, शब्द आणि त्रैलोक्याच्या अणूंचे घटक जोडले जातात.
इत्य् अनुक्रमतो याता सा संविच्छक्तिरूपताम् । मज्जा प्राक्सन्निवेशं स्वं तम् एवाप्य् असमुज्झती
अशा प्रकारे, एकामागोमाग ही चेतनेची शक्ती आपलं स्वतःचं रूप प्राप्त करते; आणि मज्जा, स्वतःची पूर्वस्थिती असतानाही, स्वतःला कधीच सोडत नाही.
संविच्छक्त्या तया तत्र ततस् तरलरूपया । निज एव परे रूपे दृग् इत्थं सम्प्रसारिता
त्या चेतनेच्या शक्तीने, जी अगदी हलकी आणि बदलती आहे, पाहणारी जाणीव स्वतःच्या आणि इतर रूपांत असे विस्तारली जाते.
इदं व्योममहानन्तम् इयं कालमहाकला । इयं नियतिर् उद्युक्ता क्रियेयं स्पन्दधर्मिणी
हे विशाल आणि अनंत आकाश आहे; हा मोठा काळ, सर्वांचा संहार करणारा आहे; ही ठरवलेली नियती आहे, आणि ही क्रिया, जी नेहमीच हलती आहे.
अयं सङ्कल्पविस्तारस् त्व् अयम् आशाभरभ्रमः । रागद्वेषस्थितिर् इयं हेयोपादेयधीर् इयम्
हे संकल्पाचा विस्तार आहे, आणि ही आशेच्या भारातून आलेली गोंधळ आहे; ही आकर्षण आणि द्वेषाची स्थिती आहे, आणि ही स्वीकारणारी व नाकारणारी बुद्धी आहे.
इयं त्वत्ता त्व् इयं मत्ता तत्तेयं संस्थितिस् त्व् इयम् । ब्रह्माण्डौघो ऽयम् ऊर्ध्वस्थस् त्व् अयम् अग्रे ऽयम् अप्य् अधः
हे तुझ्यापासून उत्पन्न झाले आहे, हे माझ्यापासून आले आहे, हे त्या कारणातून आहे, आणि ही त्याची स्थिती आहे; हे असंख्य ब्रह्मांडांचे समूह आहेत, हे वर आहे, हे पुढे आहे, आणि हे देखील खाली आहे.
अयं पुरः पार्श्वतो ऽयं पश्चाद् आराद् दवीयसि । इदं भूतं वर्तमानं भविष्यत् त्व् इदम् इत्य् अपि
हे पुढे आहे, हे बाजूला आहे, हे मागे आहे, हे दूर आहे, आणि ते अजूनही लांब आहे; हे भूतकाळ आहे, हे वर्तमान आहे, आणि हेच भविष्यातही आहे.
इदम् अन्तस्स्थितानल्पकल्पनाम्भोरुहालयम् । ब्रह्माण्डमण्डपापिण्डक्रीडामण्डपमण्डलम्
हे अंतर्यामी आहे, कल्पनांच्या असंख्य कमळांनी भरलेले निवासस्थान आहे; हे विश्वाचा गुम्फा आहे, जिथे सृष्टीचा खेळ घडतो.
अनन्तकलनातत्त्वपरिपल्लविता हरेः । हृदब्जकर्णिका चेयं लोकपद्माक्षमालिका
अनंत सृष्टीतत्त्वांनी पोसलेले, हे हरिच्या हृदयकमळाचा गर्भ आहे, जगाच्या कमळांची माळ आहे, ज्यांच्या डोळ्यांत रत्नांसारखे तेज आहे.
इयं कीर्णमहारुद्रकणाङ्कुरितकोटरा । दीर्घाध्वपदवी ध्वान्तध्वंसनेहाप्रभाविनी
ही वाट महाशिवांच्या कणांनी भरलेली आहे, ही दीर्घ यात्रा आहे, जी अंधकार दूर करणाऱ्या प्रकाशाच्या तेलाने उजळलेली आहे.