सम्पद्यते यथाद्यो ऽसौ पुरुषस् सर्गकारकः । अनेनैव क्रमेणेह कीटस् सम्पद्यते क्षणात्
जसा तो आद्य पुरुष, जो सृष्टीचा कर्ता आहे, तसा निर्माण होतो, तसंच इथे एक कीटकही क्षणात निर्माण होतो.
तस्थुषाम् एवम् एवेह जातयो हि चतुर्विधाः । रुद्राद्यास् तरुपर्यन्तास् सम्पद्यन्ते क्षणं प्रति
अशाच प्रकारे, स्थिर गोष्टींमध्येही चार प्रकारच्या जन्मांची उत्पत्ती — रुद्रापासून झाडांपर्यंत — प्रत्येक क्षणी होत असते.
परमापरमास् सन्ति तथा केचिद् अणूपमाः । एष एव क्रमस् तेषां सति चासति सर्गके
काही जण श्रेष्ठ असतात, काही सामान्य असतात, तर काही अगदी सूक्ष्म असतात. निर्मिती असो वा नसो, त्यांची हीच क्रमवारी असते.
अस्यास् संसारमायाया एवम्भूतार्थभावनात् । भेदोपशान्ताव् अभ्यासाद् भवत्य् उपशमश् शिवः
या जगाच्या मायेचं असं स्वरूप मनाशी धरून, भेद मिटवण्याचा सराव केल्यावर, मन शांत होतं आणि तेच कल्याणकारी ठरतं.
निमेषशतभागार्धमात्रम् एव परा चितिः । स्वरूपतश् चेल् लुठिता तद् एषोदेत्य् अवस्थितिः
परम चेतना जर डोळ्याच्या पापणीच्या शंभराव्या भागाएवढ्या क्षणासाठीही हलली, तर तिचं हेच स्वरूप प्रकट होतं.
सा ज्ञरूपा शिलाकोश इव चेत् स्वात्मनि स्थिता । तद् अनाद्यवभासात्मब्रह्मशब्देन गीयते
ही चेतना जर ज्ञानस्वरूप असून, शिळेतील दगडासारखी स्वतःमध्ये स्थिर राहिली, तर तिलाच आद्य आणि स्वयंप्रकाशित असं मूळ, 'ब्रह्म' असं म्हणतात.
अस्मिन् प्रौढिं गते सर्गे महाचिच् चेतनं नवम् । सङ्गम् आगत्य दिग्देशकालांशपरमाणुना
या सृष्टीला परिपक्वता आली तेव्हा, नवीन जागृत झालेल्या परमचैतन्याने दिशा, अवकाश, काळ आणि अणू यांच्या सूक्ष्म कणांमध्ये एकरूपता साधली.
जीवताम् आगता भूततन्मात्रवलनाक्रमात् । भवत्य् अगमृगीवीरुत्कीटदेवासुरादिकम्
सूक्ष्म तत्त्वांमध्ये विलीन होण्याच्या प्रक्रियेतून, जीवांची निर्मिती झाली; यात प्राणी, वनस्पती, कीटक, देव, दैत्य आणि इतर अनेक प्रकार प्रकट झाले.
यस्मिन् नित्ये तते तन्तौ दृढे स्रग् इव तिष्ठति । सदसद्ग्रथितं विश्वं विश्वाङ्गे विश्वकर्मणि
ज्या शाश्वत आणि दृढ आधारावर, हार जसा दोऱ्यावर विसावतो तशी ही सृष्टी, अस्तित्व आणि अनस्तित्व यांचा गुंता होऊन, विश्वरूप आणि विश्वकर्ता यांच्या अंगी निवास करते.
न तद् दूरे न निकटे नोर्ध्वे नाधो न ते न मे । न पूर्वं नाद्य न प्रातर् न सन् नासन् न मध्यगम्
ते ना दूर आहे, ना जवळ; ना वर, ना खाली; ना तुझे, ना माझे; ना पूर्वीचे, ना आत्ताचे, ना सकाळचे; ते अस्तित्वही नाही, अनस्तित्वही नाही, ना मध्ये आहे.
अनुभवकलनाद् ऋते ऽस्य माता भवति न सर्वविकल्पनेषु सत्सु । फलदुरुविभवा प्रमाणमाला स्थितिम् उपयाति न वारिणीव वह्निः
थेट अनुभवाशिवाय, या गोष्टीचा उगम कोणत्याही कल्पनांमध्ये सापडत नाही; जसं पाणी आणि अग्नी एकत्र राहत नाहीत, तसंच अनेक प्रमाणं किंवा मोठ्या फळांनीही याचं अस्तित्व सिद्ध होत नाही.
यथापृष्टं मुने प्रोक्तं त्वयि कल्याणम् अस्तु ते । देशं प्रयामो ऽभिमतम् आगच्छोत्तिष्ठ पार्वति
मुनिवर, तू विचारलं तसं मी सांगितलं. तुझं कल्याण होवो. चला, आपण ज्या ठिकाणी जायचं ठरवलं आहे तिथे जाऊ या. पार्वती, उठ.
इत्य् उक्त्वा नीलकण्ठो ऽसौ त्यक्तपुष्पाञ्जलौ मयि । ततार परिवारेण समम् अम्बरकोटरम्
असं म्हणून नीलकंठाने माझ्यासमोर पुष्पांजली ठेवून, आपल्या परिवारासह आकाशात विहार केला.
तस्मिन् गते त्रिभुवनाधिपताव् उमेशे स्थित्वा क्षणं तदनु संस्मृतिपूर्वम् एव । अङ्गीकृतं नवपवित्रतया मयात्मदर्भासनं श्रमवतेव महाश्रुतं तत्
तीनही लोकांचे स्वामी, उमा यांचे पती, ते निघून गेल्यावर मी थोडा वेळ तिथेच थांबलो. मग त्यांची आठवण काढून, मी नव्याने शुद्ध केलेल्या कुशांच्या आसनावर, जणू मोठ्या अभ्यासानंतर विश्रांती घ्यावी तसं, बसलो.
एतद् उक्तं परेशेन स्वयम् एव च वेद्म्य् अहम् । राम त्वम् अपि जानीषे यथेदं समवस्थितम्
हे परमेश्वराने स्वतः सांगितले आहे आणि मलाही ते माहीत आहे; राम, तुलाही हे कसे आहे ते नीट समजते.
यत्रालीकम् अलीकेन किलालीकं विलोक्यते । तस्यां संसारमायायां किं सत्यं किम् असन्मयम्
जिथे असत्य असत्यालाच खरे समजते, त्या संसाराच्या मायेच्या गुंत्यात काय खरे आणि काय खोटे हे कसे ठरवावे?
यथा येन विकल्पेन यद्विकल्पेन कल्प्यते । तथा तेनात्मकल्पेन न सताप्य् अनुभूयते
जशी जी कल्पना मनात येते, तशी ती मनाशी जुळवून घेतली जाते; पण ती प्रत्यक्ष अनुभवता येत नाही.
यथा द्रवत्वं पयसि यथा स्पन्दो नभस्वति । यथा नभसि शून्यत्वं तथा सर्गत्वम् आत्मनि
पाण्यात जशी ओल असते, वाऱ्यात जशी हालचाल असते, आकाशात जशी रिकामी जागा असते, तशीच सृष्टी घडवण्याची शक्ती आत्म्यात असते.
ततः प्रभृति तेनैव क्रमेणार्चनम् आत्मनः । अद्य यावद् गतव्यग्रः कुर्वन्न् अहम् अवस्थितः
त्या वेळेपासून मी त्या क्रमानेच स्वतःचे पूजन करत आहे आणि आजपर्यंत मी एकाग्रतेने, कोणत्याही व्याकुळतेशिवाय, हे करत राहिलो आहे.
अनेनार्चाविधानेन मयेमा राम वासनाः । अखिन्नेनातिवाह्यन्ते व्यवहारपरा अपि
या पूजेच्या पद्धतीने, राम, व्यवहाराशी जोडलेल्या माझ्या सगळ्या वासनाही सहजपणे, थकवा न येता, मला ओलांडता आल्या.
यथाप्राप्तैः क्रियाचारकुसुमैर् आत्मनो ऽर्चनम् । व्युच्छिन्नम् अप्य् उच्छिन्नं मे न कदाचिद् अहर्निशम्
ज्या ज्या कृती आणि वर्तनाची फुले मिळतात, त्याने मी आत्म्याचे पूजन करतो; ते मध्येच थांबले तरी, माझ्यासाठी ते कधीच पूर्णपणे तुटत नाही—रात्रंदिवस चालूच असते.
ग्राह्यग्राहकसम्बन्धे सामान्ये सर्वदेहिनाम् । योगिनस् सावधानत्वं यत् तद् अर्चनम् आत्मनः
सर्व देहधारकांमध्ये विषय आणि जाणणारा यांचा जो सर्वसाधारण संबंध आहे, त्यात योग्याची जागरूकता—हेच आत्म्याचे पूजन होय.
दृष्ट्यानया रघुपते सङ्गमुक्तेन चेतसा । संसारे विपुलारण्ये विहरास्मिन् न खिद्यसे
रघुपती, या दृष्टीने आणि आसक्तीपासून मोकळ्या मनाने तू या मोठ्या संसाररूपी अरण्यात मुक्तपणे वावरतोस आणि कधीही थकत नाहीस.
दुःखे महति सम्प्राप्ते धनबन्धुवियोगजे । एतां दृष्टिम् अवष्टभ्य विचारं कुरु सुव्रत
धन किंवा मित्रांचा वियोग होऊन मोठं दुःख आलं, तर हे सुजन, ही दृष्टी घट्ट धर आणि विचार कर.
सुखदुःखे न कर्तव्ये धनबन्धूदयक्षयैः । एवम्प्राया एव सर्वा नित्यं संसारदृष्टयः
सुखदुःख, धन किंवा मित्रांचा लाभ-हानी यामुळे मनाला हलवू नकोस; कारण संसारातील सगळ्या गोष्टींची दृष्टी नेहमी अशीच असते.
जानासीव गतीश् चित्रा विषयाणां प्रमाथिनीः । यथा यान्ति यथायान्ति यथा परिभवन्ति च
विषयांच्या नाना वाटा कशा असतात, ते कसे येतात, कसे जातात आणि कसे त्रास देतात, हे नीट ओळखावं.
एवम् एव प्रवर्तन्ते प्रेमाणि च धनानि च । एवम् एवावहीयन्ते निमित्तैर् अविचारितैः
अशीच माया आणि संपत्ती येतात आणि जातात; अनपेक्षित कारणांनी त्या कमी होतात.
न तास् तव न तासां त्वं निर्मलस् त्वं जगत्क्रियाः । इदम् इत्थं जगत् किञ्चित् किं मुधा परितप्यसे
त्या तुझ्या नाहीत, आणि तू त्यांचा नाहीस; तू निर्मळ आहेस, या जगातील केवळ क्रिया आहेत. हे जग असंच आहे—मग व्यर्थ दुःख का करतोस?
त्वम् एवासि जगद्रूपं चिन्मात्रं वितताकृतिः । निजावयवकावृत्तौ कः क्रमो हर्षशोकयोः
हे जग म्हणजे तूच आहेस, केवळ चैतन्य आणि अनेक रूपांनी व्यापलेला; सगळं तुझंच आहे, तर आनंद किंवा दुःख यांना जागा कुठे?
चिदेकतानताम् एत्य सौषुप्तीम् आगतस् स्थितिम् । अद्यप्रभृति राम त्वं तुर्यावस्थात्मको भव
शुद्ध चैतन्याची अखंड अवस्था मिळवून, जशी गाढ झोप असते, तशी स्थिती प्राप्त कर; आजपासून, राम, तू त्या चौथ्या अवस्थेचा स्वरूप हो.