स्रष्टादिपुरुषस् त्व् एवं स्वयं सम्पद्यते हि यः । स निमेषं प्रति व्योम्नि समुदेत्य् अथ लीयते
सृष्टी करणारा आदिपुरुष स्वतःच असा होतो, तो आकाशात क्षणभर प्रकट होतो आणि लगेचच लयाला जातो.
निमेष एव कल्पौघमहाकल्पपरम्पराः । प्रतिभासविपर्यासमात्रेणानुभवत्य् अलम्
एका डोळ्याच्या पापणी लवण्याइतक्या वेळेत असंख्य सृष्टींचे आणि महाकल्पांचे अनुभव फक्त भासाच्या बदल्यामुळे होतात.
परमाणौ परमाणौ व्योम्नि व्योम्नि क्षणे क्षणे । सर्गकल्पमहाकल्पभावाभावा भवन्ति हि
प्रत्येक कणात, प्रत्येक आकाशात, प्रत्येक क्षणात सृष्टी, कल्प, महाकल्प यांच्या अस्तित्व आणि नास्तित्वाचा अनुभव येतो.
दृश्यन्ते केचिद् अन्योऽन्यं साधर्म्यं वासनाशतैः । मिथः केचिन् न दृश्यन्ते केचित् पश्यन्ति नेतरम्
काहीजण शेकडो वासनांमुळे एकमेकांसोबत दिसतात, काही एकमेकांना दिसत नाहीत, आणि काहींना फक्त काहीच दिसतात, बाकीचे नाही.
केचिन् नान्येन दृश्यन्ते दृष्टेनाप्य् असदात्मना । सर्गास् सर्गेण सर्वत्र सम्भवन्ति न ते शिवे
काही जण दुसऱ्यांना दिसत नाहीत, जरी असत्य स्वरूपाने पाहिले तरी. सृष्टी सृष्टीमुळे सर्वत्र निर्माण होते, पण ती शुभात अस्तित्वात राहत नाही.
भवन्ति परमे व्योम्नि व्योमरूपा इति स्वयम् । स्वयं च सदसद्रूपा लीयन्ते स्वप्नशैलवत्
ते परब्रह्मरूप आकाशात, आकाशासारखेच असतात; आणि स्वतःच खरं आणि खोटं अशा स्वरूपात, स्वप्नातील डोंगरासारखे विरून जातात.
सर्गैर् न देश आक्रान्तो न च कालो न कर्तृता । न चैते सत्स्वरूपा वा न कल्पं नैव च क्षणम्
सृष्टींनी कोणताही प्रदेश व्यापलेला नाही, तिथे काळ नाही, करणाऱ्याचे अस्तित्व नाही; हे सर्व सत्यस्वरूप नाहीत, ना कल्पना आहे, ना एक क्षणही.
न चेदं जायते किञ्चिन् न च किञ्चन नश्यति । स्वचमत्काररूपेण चिच् चमत्कुरुते चिति
इथे काहीच जन्मत नाही, आणि काहीच नष्ट होत नाही; चैतन्य आपल्या अद्भुत स्वरूपात स्वतःच्याच आश्चर्याचा अनुभव घेतं.
स्वप्नपत्तननिर्माणपातोत्पतनवज् जगत् । न देशकालाक्रमणं करोति मनसाम् अपि
जसं स्वप्नातलं शहर उगवतं आणि नाहीसं होतं, तसं हे जगही प्रत्यक्षात कुठेच जागा किंवा काळानं हलत नाही, अगदी मनातसुद्धा नाही.
यथा सङ्कल्पशैलेन देशकालाद्यनन्तकम् । आक्रान्तम् अपि नाक्रान्तं तथैव जगतासता
जसा मनाच्या कल्पनेनं तयार झालेला डोंगर, जरी तो अनंत जागा आणि काळ व्यापतो असं वाटतं, तरी प्रत्यक्षात तसं होत नाही; तसंच हे जगही खरं नाही.
सम्पद्यते यथाद्यो ऽसौ पुरुषस् सर्गकारकः । अनेनैव क्रमेणेह कीटस् सम्पद्यते क्षणात्
जसा तो आद्य पुरुष, जो सृष्टीचा कर्ता आहे, तसा निर्माण होतो, तसंच इथे एक कीटकही क्षणात निर्माण होतो.
तस्थुषाम् एवम् एवेह जातयो हि चतुर्विधाः । रुद्राद्यास् तरुपर्यन्तास् सम्पद्यन्ते क्षणं प्रति
अशाच प्रकारे, स्थिर गोष्टींमध्येही चार प्रकारच्या जन्मांची उत्पत्ती — रुद्रापासून झाडांपर्यंत — प्रत्येक क्षणी होत असते.
परमापरमास् सन्ति तथा केचिद् अणूपमाः । एष एव क्रमस् तेषां सति चासति सर्गके
काही जण श्रेष्ठ असतात, काही सामान्य असतात, तर काही अगदी सूक्ष्म असतात. निर्मिती असो वा नसो, त्यांची हीच क्रमवारी असते.
अस्यास् संसारमायाया एवम्भूतार्थभावनात् । भेदोपशान्ताव् अभ्यासाद् भवत्य् उपशमश् शिवः
या जगाच्या मायेचं असं स्वरूप मनाशी धरून, भेद मिटवण्याचा सराव केल्यावर, मन शांत होतं आणि तेच कल्याणकारी ठरतं.
निमेषशतभागार्धमात्रम् एव परा चितिः । स्वरूपतश् चेल् लुठिता तद् एषोदेत्य् अवस्थितिः
परम चेतना जर डोळ्याच्या पापणीच्या शंभराव्या भागाएवढ्या क्षणासाठीही हलली, तर तिचं हेच स्वरूप प्रकट होतं.
सा ज्ञरूपा शिलाकोश इव चेत् स्वात्मनि स्थिता । तद् अनाद्यवभासात्मब्रह्मशब्देन गीयते
ही चेतना जर ज्ञानस्वरूप असून, शिळेतील दगडासारखी स्वतःमध्ये स्थिर राहिली, तर तिलाच आद्य आणि स्वयंप्रकाशित असं मूळ, 'ब्रह्म' असं म्हणतात.
अस्मिन् प्रौढिं गते सर्गे महाचिच् चेतनं नवम् । सङ्गम् आगत्य दिग्देशकालांशपरमाणुना
या सृष्टीला परिपक्वता आली तेव्हा, नवीन जागृत झालेल्या परमचैतन्याने दिशा, अवकाश, काळ आणि अणू यांच्या सूक्ष्म कणांमध्ये एकरूपता साधली.
जीवताम् आगता भूततन्मात्रवलनाक्रमात् । भवत्य् अगमृगीवीरुत्कीटदेवासुरादिकम्
सूक्ष्म तत्त्वांमध्ये विलीन होण्याच्या प्रक्रियेतून, जीवांची निर्मिती झाली; यात प्राणी, वनस्पती, कीटक, देव, दैत्य आणि इतर अनेक प्रकार प्रकट झाले.
यस्मिन् नित्ये तते तन्तौ दृढे स्रग् इव तिष्ठति । सदसद्ग्रथितं विश्वं विश्वाङ्गे विश्वकर्मणि
ज्या शाश्वत आणि दृढ आधारावर, हार जसा दोऱ्यावर विसावतो तशी ही सृष्टी, अस्तित्व आणि अनस्तित्व यांचा गुंता होऊन, विश्वरूप आणि विश्वकर्ता यांच्या अंगी निवास करते.
न तद् दूरे न निकटे नोर्ध्वे नाधो न ते न मे । न पूर्वं नाद्य न प्रातर् न सन् नासन् न मध्यगम्
ते ना दूर आहे, ना जवळ; ना वर, ना खाली; ना तुझे, ना माझे; ना पूर्वीचे, ना आत्ताचे, ना सकाळचे; ते अस्तित्वही नाही, अनस्तित्वही नाही, ना मध्ये आहे.
अनुभवकलनाद् ऋते ऽस्य माता भवति न सर्वविकल्पनेषु सत्सु । फलदुरुविभवा प्रमाणमाला स्थितिम् उपयाति न वारिणीव वह्निः
थेट अनुभवाशिवाय, या गोष्टीचा उगम कोणत्याही कल्पनांमध्ये सापडत नाही; जसं पाणी आणि अग्नी एकत्र राहत नाहीत, तसंच अनेक प्रमाणं किंवा मोठ्या फळांनीही याचं अस्तित्व सिद्ध होत नाही.
यथापृष्टं मुने प्रोक्तं त्वयि कल्याणम् अस्तु ते । देशं प्रयामो ऽभिमतम् आगच्छोत्तिष्ठ पार्वति
मुनिवर, तू विचारलं तसं मी सांगितलं. तुझं कल्याण होवो. चला, आपण ज्या ठिकाणी जायचं ठरवलं आहे तिथे जाऊ या. पार्वती, उठ.
इत्य् उक्त्वा नीलकण्ठो ऽसौ त्यक्तपुष्पाञ्जलौ मयि । ततार परिवारेण समम् अम्बरकोटरम्
असं म्हणून नीलकंठाने माझ्यासमोर पुष्पांजली ठेवून, आपल्या परिवारासह आकाशात विहार केला.
तस्मिन् गते त्रिभुवनाधिपताव् उमेशे स्थित्वा क्षणं तदनु संस्मृतिपूर्वम् एव । अङ्गीकृतं नवपवित्रतया मयात्मदर्भासनं श्रमवतेव महाश्रुतं तत्
तीनही लोकांचे स्वामी, उमा यांचे पती, ते निघून गेल्यावर मी थोडा वेळ तिथेच थांबलो. मग त्यांची आठवण काढून, मी नव्याने शुद्ध केलेल्या कुशांच्या आसनावर, जणू मोठ्या अभ्यासानंतर विश्रांती घ्यावी तसं, बसलो.
एतद् उक्तं परेशेन स्वयम् एव च वेद्म्य् अहम् । राम त्वम् अपि जानीषे यथेदं समवस्थितम्
हे परमेश्वराने स्वतः सांगितले आहे आणि मलाही ते माहीत आहे; राम, तुलाही हे कसे आहे ते नीट समजते.
यत्रालीकम् अलीकेन किलालीकं विलोक्यते । तस्यां संसारमायायां किं सत्यं किम् असन्मयम्
जिथे असत्य असत्यालाच खरे समजते, त्या संसाराच्या मायेच्या गुंत्यात काय खरे आणि काय खोटे हे कसे ठरवावे?
यथा येन विकल्पेन यद्विकल्पेन कल्प्यते । तथा तेनात्मकल्पेन न सताप्य् अनुभूयते
जशी जी कल्पना मनात येते, तशी ती मनाशी जुळवून घेतली जाते; पण ती प्रत्यक्ष अनुभवता येत नाही.
यथा द्रवत्वं पयसि यथा स्पन्दो नभस्वति । यथा नभसि शून्यत्वं तथा सर्गत्वम् आत्मनि
पाण्यात जशी ओल असते, वाऱ्यात जशी हालचाल असते, आकाशात जशी रिकामी जागा असते, तशीच सृष्टी घडवण्याची शक्ती आत्म्यात असते.
ततः प्रभृति तेनैव क्रमेणार्चनम् आत्मनः । अद्य यावद् गतव्यग्रः कुर्वन्न् अहम् अवस्थितः
त्या वेळेपासून मी त्या क्रमानेच स्वतःचे पूजन करत आहे आणि आजपर्यंत मी एकाग्रतेने, कोणत्याही व्याकुळतेशिवाय, हे करत राहिलो आहे.
अनेनार्चाविधानेन मयेमा राम वासनाः । अखिन्नेनातिवाह्यन्ते व्यवहारपरा अपि
या पूजेच्या पद्धतीने, राम, व्यवहाराशी जोडलेल्या माझ्या सगळ्या वासनाही सहजपणे, थकवा न येता, मला ओलांडता आल्या.