अहन्तायां जगति च मृगतृष्णाजले च यः । सास्थस् तं चिद्घनतरं नोपदेश्यस् त्व् असाव् इति
जो अहंभावाच्या मृगजळात आणि या जगात खंबीरपणे शुद्ध चैतन्य म्हणून उभा राहतो, त्याला शिकवण्यास काहीच उरत नाही, कारण तोच ते आहे.
जीवं विवेकिनम् इहोपदिशन्ति तज्ज्ञा नो बालम् उद्भ्रमम् असन्मयम् आर्यमुक्तम् । अज्ञान् प्रशास्ति किल यः कनकावदातां स स्वप्नदृष्टपुरुषाय सुतां ददाति
ज्ञानी माणसं इथे फक्त विवेक असलेल्या जिवाला शिकवतात, लहान, चंचल, खोट्या किंवा फक्त नावाला श्रेष्ठ असलेल्या लोकांना नाही; जसं स्वप्नात दिसलेल्या माणसाला कोणी आपली सोन्यासारखी शुद्ध मुलगी देत नाही.
ततस् स जीवो भगवन् दृष्टवान् देहसम्भ्रमम् । आदिसर्गे नभस्संस्थः काम् अवस्थाम् उपैति हि
मग तो जीव, हे भगवन्, देहातील अस्वस्थता ओळखतो; कारण सृष्टीच्या सुरुवातीला, आकाशात असताना, त्याला एक विशिष्ट अवस्था प्राप्त होते.
परस्मात् परमे व्योम्नि पूर्वोक्तक्रमवद् वपुः । जीवः पश्यति सम्पन्नम् असत्स्वप्ननरो यथा
जसा एखादा माणूस खोट्या स्वप्नात स्वतःला पाहतो, तशीच ती आत्मा, पूर्वी सांगितल्याप्रमाणे, त्या सर्वोच्च आणि पार असलेल्या आकाशात आपले शरीर प्रकट झालेले पाहतो.
सर्वगत्वाच् चिद्घनस्य कार्यं स्वप्ननरो ऽपि हि । यथा करोत्य् आशु तथा जीवस्यापि शरीरदृक्
चैतन्य सर्वत्र भरलेले आणि अखंड असल्यामुळे, जसा स्वप्नातील माणूस पटकन आपले स्वप्नातील शरीर तयार करतो, तसाच जीवही आपले शरीर पाहतो.
सनातनो ऽहम् अव्यक्तः पुमान् इत्य् अभिधास् ततः । करोत्य् आत्मनि तेनासौ प्रथमः कथितः पुमान्
मग तो 'मी सनातन आणि अव्यक्त पुरुष आहे' असे म्हणतो; आणि अशा प्रकारे स्वतःची ओळख करून देतो. त्यामुळे, पूर्वी सांगितल्याप्रमाणे, तोच पहिला पुरुष ठरतो.
एवं स सर्गे कस्मिंश्चित् प्रथमो ऽर्थस् सदाशिवः । कस्मिंश्चिद् विष्णुर् इत्य् उक्तो नाभ्युत्पन्नपितामहः
अशा प्रकारे, कधी कधी सृष्टीत पहिलं तत्त्व सदाशिव असतं; तर कधी कधी त्याला विष्णु म्हणतात, आणि ब्रह्मदेव अजून जन्मलेलाच नसतो.
पितामहस् स कस्मिंश्चित् कस्मिंश्चिद् अपि चेतरः । स च सङ्कल्पपुरुषस् सङ्कल्पान् मूर्तिमान् स्थितः
कधी कधी तोच ब्रह्मदेव असतो, तर कधी दुसराच कोणी असतो; आणि तोच इच्छेने रूप धारण करणारा पुरुष, मनातल्या संकल्पाने साकार होतो.
पुष्टः प्रथमसङ्कल्पस् तां मनोमूर्तिम् आस्थितः । यद् यथा कल्पयत्य् आशु तत् तथानुभवत्य् अलम्
पहिल्या संकल्पाने बळकट झाल्यावर, तो मनातली तीच रूपं घेतो; मनात जसं काही तो कल्पना करतो, तसं ते लगेच अनुभवतो.
तत् त्व् असद्रूपम् अखिलं शून्ये वेतालको यथा । भ्रमदृष्ट्या तु सद्रूपम् इत्य् अहन्ताजगद्गतिः
हे सगळं खरंतर अस्तित्वात नाही, जसं रिकाम्या जागेत भुतासारखं काही दिसतं; पण भ्रमित दृष्टीमुळे ते खरं वाटतं, आणि त्यामुळे 'मी'पण आणि जगाचा प्रवाह सुरू होतो.
स्रष्टादिपुरुषस् त्व् एवं स्वयं सम्पद्यते हि यः । स निमेषं प्रति व्योम्नि समुदेत्य् अथ लीयते
सृष्टी करणारा आदिपुरुष स्वतःच असा होतो, तो आकाशात क्षणभर प्रकट होतो आणि लगेचच लयाला जातो.
निमेष एव कल्पौघमहाकल्पपरम्पराः । प्रतिभासविपर्यासमात्रेणानुभवत्य् अलम्
एका डोळ्याच्या पापणी लवण्याइतक्या वेळेत असंख्य सृष्टींचे आणि महाकल्पांचे अनुभव फक्त भासाच्या बदल्यामुळे होतात.
परमाणौ परमाणौ व्योम्नि व्योम्नि क्षणे क्षणे । सर्गकल्पमहाकल्पभावाभावा भवन्ति हि
प्रत्येक कणात, प्रत्येक आकाशात, प्रत्येक क्षणात सृष्टी, कल्प, महाकल्प यांच्या अस्तित्व आणि नास्तित्वाचा अनुभव येतो.
दृश्यन्ते केचिद् अन्योऽन्यं साधर्म्यं वासनाशतैः । मिथः केचिन् न दृश्यन्ते केचित् पश्यन्ति नेतरम्
काहीजण शेकडो वासनांमुळे एकमेकांसोबत दिसतात, काही एकमेकांना दिसत नाहीत, आणि काहींना फक्त काहीच दिसतात, बाकीचे नाही.
केचिन् नान्येन दृश्यन्ते दृष्टेनाप्य् असदात्मना । सर्गास् सर्गेण सर्वत्र सम्भवन्ति न ते शिवे
काही जण दुसऱ्यांना दिसत नाहीत, जरी असत्य स्वरूपाने पाहिले तरी. सृष्टी सृष्टीमुळे सर्वत्र निर्माण होते, पण ती शुभात अस्तित्वात राहत नाही.
भवन्ति परमे व्योम्नि व्योमरूपा इति स्वयम् । स्वयं च सदसद्रूपा लीयन्ते स्वप्नशैलवत्
ते परब्रह्मरूप आकाशात, आकाशासारखेच असतात; आणि स्वतःच खरं आणि खोटं अशा स्वरूपात, स्वप्नातील डोंगरासारखे विरून जातात.
सर्गैर् न देश आक्रान्तो न च कालो न कर्तृता । न चैते सत्स्वरूपा वा न कल्पं नैव च क्षणम्
सृष्टींनी कोणताही प्रदेश व्यापलेला नाही, तिथे काळ नाही, करणाऱ्याचे अस्तित्व नाही; हे सर्व सत्यस्वरूप नाहीत, ना कल्पना आहे, ना एक क्षणही.
न चेदं जायते किञ्चिन् न च किञ्चन नश्यति । स्वचमत्काररूपेण चिच् चमत्कुरुते चिति
इथे काहीच जन्मत नाही, आणि काहीच नष्ट होत नाही; चैतन्य आपल्या अद्भुत स्वरूपात स्वतःच्याच आश्चर्याचा अनुभव घेतं.
स्वप्नपत्तननिर्माणपातोत्पतनवज् जगत् । न देशकालाक्रमणं करोति मनसाम् अपि
जसं स्वप्नातलं शहर उगवतं आणि नाहीसं होतं, तसं हे जगही प्रत्यक्षात कुठेच जागा किंवा काळानं हलत नाही, अगदी मनातसुद्धा नाही.
यथा सङ्कल्पशैलेन देशकालाद्यनन्तकम् । आक्रान्तम् अपि नाक्रान्तं तथैव जगतासता
जसा मनाच्या कल्पनेनं तयार झालेला डोंगर, जरी तो अनंत जागा आणि काळ व्यापतो असं वाटतं, तरी प्रत्यक्षात तसं होत नाही; तसंच हे जगही खरं नाही.
सम्पद्यते यथाद्यो ऽसौ पुरुषस् सर्गकारकः । अनेनैव क्रमेणेह कीटस् सम्पद्यते क्षणात्
जसा तो आद्य पुरुष, जो सृष्टीचा कर्ता आहे, तसा निर्माण होतो, तसंच इथे एक कीटकही क्षणात निर्माण होतो.
तस्थुषाम् एवम् एवेह जातयो हि चतुर्विधाः । रुद्राद्यास् तरुपर्यन्तास् सम्पद्यन्ते क्षणं प्रति
अशाच प्रकारे, स्थिर गोष्टींमध्येही चार प्रकारच्या जन्मांची उत्पत्ती — रुद्रापासून झाडांपर्यंत — प्रत्येक क्षणी होत असते.
परमापरमास् सन्ति तथा केचिद् अणूपमाः । एष एव क्रमस् तेषां सति चासति सर्गके
काही जण श्रेष्ठ असतात, काही सामान्य असतात, तर काही अगदी सूक्ष्म असतात. निर्मिती असो वा नसो, त्यांची हीच क्रमवारी असते.
अस्यास् संसारमायाया एवम्भूतार्थभावनात् । भेदोपशान्ताव् अभ्यासाद् भवत्य् उपशमश् शिवः
या जगाच्या मायेचं असं स्वरूप मनाशी धरून, भेद मिटवण्याचा सराव केल्यावर, मन शांत होतं आणि तेच कल्याणकारी ठरतं.
निमेषशतभागार्धमात्रम् एव परा चितिः । स्वरूपतश् चेल् लुठिता तद् एषोदेत्य् अवस्थितिः
परम चेतना जर डोळ्याच्या पापणीच्या शंभराव्या भागाएवढ्या क्षणासाठीही हलली, तर तिचं हेच स्वरूप प्रकट होतं.
सा ज्ञरूपा शिलाकोश इव चेत् स्वात्मनि स्थिता । तद् अनाद्यवभासात्मब्रह्मशब्देन गीयते
ही चेतना जर ज्ञानस्वरूप असून, शिळेतील दगडासारखी स्वतःमध्ये स्थिर राहिली, तर तिलाच आद्य आणि स्वयंप्रकाशित असं मूळ, 'ब्रह्म' असं म्हणतात.
अस्मिन् प्रौढिं गते सर्गे महाचिच् चेतनं नवम् । सङ्गम् आगत्य दिग्देशकालांशपरमाणुना
या सृष्टीला परिपक्वता आली तेव्हा, नवीन जागृत झालेल्या परमचैतन्याने दिशा, अवकाश, काळ आणि अणू यांच्या सूक्ष्म कणांमध्ये एकरूपता साधली.
जीवताम् आगता भूततन्मात्रवलनाक्रमात् । भवत्य् अगमृगीवीरुत्कीटदेवासुरादिकम्
सूक्ष्म तत्त्वांमध्ये विलीन होण्याच्या प्रक्रियेतून, जीवांची निर्मिती झाली; यात प्राणी, वनस्पती, कीटक, देव, दैत्य आणि इतर अनेक प्रकार प्रकट झाले.
यस्मिन् नित्ये तते तन्तौ दृढे स्रग् इव तिष्ठति । सदसद्ग्रथितं विश्वं विश्वाङ्गे विश्वकर्मणि
ज्या शाश्वत आणि दृढ आधारावर, हार जसा दोऱ्यावर विसावतो तशी ही सृष्टी, अस्तित्व आणि अनस्तित्व यांचा गुंता होऊन, विश्वरूप आणि विश्वकर्ता यांच्या अंगी निवास करते.
न तद् दूरे न निकटे नोर्ध्वे नाधो न ते न मे । न पूर्वं नाद्य न प्रातर् न सन् नासन् न मध्यगम्
ते ना दूर आहे, ना जवळ; ना वर, ना खाली; ना तुझे, ना माझे; ना पूर्वीचे, ना आत्ताचे, ना सकाळचे; ते अस्तित्वही नाही, अनस्तित्वही नाही, ना मध्ये आहे.