वातसत्ता स्पन्दसत्ता स्पर्शसत्ता तथैव च । त्वक्सत्ता तैजसी सत्ता तथा सत्ता प्रकाशिनी
वाऱ्याचं अस्तित्व, हालचालीचं अस्तित्व, स्पर्शाचं अस्तित्व, त्वचेचं अस्तित्व, अग्नीचं अस्तित्व आणि प्रकाशाचं अस्तित्व—
दृक्सत्ता जलसत्ता च स्वादसत्ता तथापि च । तथैव रससत्ता च गन्धसत्ता तथैव च
दृष्टीचं अस्तित्व, पाण्याचं अस्तित्व, चवीचं अस्तित्व, रसाचं अस्तित्व आणि गंधाचं अस्तित्व—
भूसत्ता देहसत्ता च पिण्डसत्ता च पीवरी । देशसत्ता कालसत्ता सर्वास् त्व् आकारवर्जिताः
पृथ्वीचं अस्तित्व, देहाचं अस्तित्व, शरीराचं अस्तित्व, भरलेपणाचं अस्तित्व, जागेचं अस्तित्व आणि काळाचं अस्तित्व — या सगळ्यांना कुठलाही आकार नाही.
एवं सत्तागणं चेतः क्रोडीकृत्य खरूपधृत् । स्फुरत्य् आश्रितपत्त्रादि बीजवज् जीवतां गतम्
ही सगळी अस्तित्वं मनात एकत्र येऊन, आकाशासारखा रूप घेतात; जसं बीज आपल्या कवचासह जीवांत प्रवेश करतं आणि तसं ते चमकतं.
एतत् पुर्यष्टकं विद्धि देहो ऽयं चातिवाहिकः । अपराबोधम् एतत् तत् स्फुरत्य् अंशविभागवत्
हेच 'पुर्यष्टक' समजावं — हा देह अतिवाहिक आहे; हीच अज्ञानाची अवस्था असून, ती वेगवेगळ्या भागांत विभागून चमकत असते.
एतद् यद् अङ्गसम्पन्नं सम्पन्नं तन् न किञ्चन । न जातं न च सद्रूपं न चिदादि न चेतरत्
ज्याला सर्व अंगांनी युक्त असं पूर्ण वाटतं, ते प्रत्यक्षात काहीच नाही; ते न जन्मलेलं आहे, न खरं आहे, न चैतन्य आहे, न दुसरं काही.
परे परं प्रस्फुरति केवलं केवलात्म सत् । जलपीठस्य जठरे जलद्रवविलासवत्
परमात्मा फक्त स्वतःपासूनच उजळून निघतो, तो पूर्णपणे शुद्ध असतो, जसा पाण्याच्या फुग्यातल्या पाण्याचा खेळ असतो.
संवित्संवेदनैकात्म पृथग् एतद् अचेतितम् । सम्पद्यते परिज्ञातं सङ्कल्पनगरोपमम्
ही जाणीव नसलेली अवस्था वेगळी वाटते, पण तिचं मूळ फक्त जाणीव आणि चेतना असतं; ती कल्पनेच्या शहरासारखी ओळखली जाते.
संवेदनपरिज्ञानाच् छिवताम् एव गच्छति । अजातम् एव वा यत् तत् कथं गच्छति वस्तुताम्
जाणीवेची खरी ओळख पटली की ती केवळ शिवस्वरूपातच पोहोचते; पण जे खरंच कधीच जन्मलेलं नाही, ते प्रत्यक्ष अस्तित्व कसं मिळवू शकतं?
अथैतद् विन्दते स्वान्तं सङ्कल्पाद् अणुतां स्वतः । तन्मात्रसत्तास् तस्याणोर् एताः पश्यन्ति देहकम्
मग हीच चेतना स्वतःच्या कल्पनेतून स्वतःची सूक्ष्मता अनुभवते; सूक्ष्म तत्त्वांचं अस्तित्व जाणवतं, आणि ही सूक्ष्म तत्त्वं शरीरालाही सूक्ष्म म्हणून पाहतात.
अणुस्थूलत्वम् आपन्नं तद् एवाशु प्रपश्यति । तस्य तन्मात्ररन्ध्राणि यथादेशं च पश्यति
तेच अती सूक्ष्म रूप लगेच जाड वाटू लागतं; आणि त्या सूक्ष्म तत्त्वांच्या मार्गांना त्यांच्या त्यांच्या जागी पाहतो.
ततः पुरुषरूपैकभावनात् पुरुषाकृतिम् । काकतालीयवद् दृष्ट्वा तुष्टं पुष्टं भवत्य् अलम्
मग फक्त मनात मनुष्याचं रूप धरल्यावर, मनुष्याचं रूप दिसतं; आणि कावळा आणि ताडफळ जसं योगायोगानं एकत्र येतात, तसं समाधान आणि तृप्ती मिळते.
जीव एतदवस्थो ऽथ स्थितं पश्यति देहकम् । असन्तम् एव गन्धर्वपुरं स्वप्नपुरं यथा
हा जीव या अवस्थेत असताना, शरीराला खरं आहे असं पाहतो, जरी ते प्रत्यक्षात नसतं—जसं गंधर्वांचं नगर किंवा स्वप्नातलं शहर असतं.
गन्धर्वनगराकारम् अपि स्वप्नपुरोपमम् । जगद् दुःखाय दुःखस्य कात्र युक्तिः परिक्षये
हे जग जरी गंधर्वनगरासारखं, स्वप्नातल्या शहरासारखं भासत असलं, तरी ते नाश पावत असताना दुःख किंवा यातना का वाटाव्यात, याला काहीच कारण नाही.
वासनावशतो दुःखं विद्यमाने च सा भवेत् । अविद्यमानं च जगन् मृगतृष्णाम्बुभङ्गवत्
मनातल्या सवयींमुळे दुःख निर्माण होतं; या सवयी असतील तर दुःखही असतं. ज्या वेळी या सवयी नाहीशा होतात, तेव्हा हे जग मृगजळातल्या पाण्यासारखं नाहीसं होतं.
अतः किं वास्यते केन कस्य वा वासना कुतः । कथं स्वप्ननरेणाङ्ग मृगतृष्णाम्बु पीयते
मग, कोणाला काय बांधलं जातं, आणि या सवयी कुणाच्या, कुठून येतात? प्रिय, जसं स्वप्नातला माणूस मृगजळातलं पाणी कसं प्यायचं, तसंच हे सगळं आहे.
सस्रष्टरि तु साहन्ते समनोमननादिके । अविद्यमाने जगति यत् सत् तत् परिशिष्यते
जेव्हा सृष्टीकर्ता, मन, विचार आणि बाकी सर्व असतात, तेव्हा जग नसतानाही जे खरं उरतं, तेच खऱ्या अर्थानं अस्तित्वात असतं.
यत्र नो वासना नैव वासकं न च वास्यता । केवलं केवलीभावस् संशान्तसकलभ्रमः
जिथे ना सवयी आहेत, ना त्यांचं रंगणं, ना काहीही परिणाम, तिथे फक्त शुद्ध अस्तित्व राहतं आणि सर्व भ्रम पूर्णपणे शांत होतात.
यस्य सत्यो ऽप्य् असत्यो वा शून्य एव हि यक्षकः । विलीनस् तस्य कैवल्यात् किम् अन्यद् अवशिष्यते
ज्याच्यासाठी तो भुत असो किंवा नसतो, तो फक्त रिकामेपणाच आहे आणि एकत्वात विरघळून गेला आहे, त्याच्याकडे अजून काय उरते?
शून्य एव हि वेताल इवेत्थं चित्तवासना । उदितेयं जगन्नाम्नी तच्छान्तौ शान्तिर् अक्षता
जसं भुत म्हणजे फक्त रिकामेपणाच असतो, तसंच मनाच्या वासना देखील. हे जग असं नाव घेऊन जेव्हा उगवतं आणि शांत होतं, तेव्हा खरी शांती तशीच टिकून राहते.
अहन्तायां जगति च मृगतृष्णाजले च यः । सास्थस् तं चिद्घनतरं नोपदेश्यस् त्व् असाव् इति
जो अहंभावाच्या मृगजळात आणि या जगात खंबीरपणे शुद्ध चैतन्य म्हणून उभा राहतो, त्याला शिकवण्यास काहीच उरत नाही, कारण तोच ते आहे.
जीवं विवेकिनम् इहोपदिशन्ति तज्ज्ञा नो बालम् उद्भ्रमम् असन्मयम् आर्यमुक्तम् । अज्ञान् प्रशास्ति किल यः कनकावदातां स स्वप्नदृष्टपुरुषाय सुतां ददाति
ज्ञानी माणसं इथे फक्त विवेक असलेल्या जिवाला शिकवतात, लहान, चंचल, खोट्या किंवा फक्त नावाला श्रेष्ठ असलेल्या लोकांना नाही; जसं स्वप्नात दिसलेल्या माणसाला कोणी आपली सोन्यासारखी शुद्ध मुलगी देत नाही.
ततस् स जीवो भगवन् दृष्टवान् देहसम्भ्रमम् । आदिसर्गे नभस्संस्थः काम् अवस्थाम् उपैति हि
मग तो जीव, हे भगवन्, देहातील अस्वस्थता ओळखतो; कारण सृष्टीच्या सुरुवातीला, आकाशात असताना, त्याला एक विशिष्ट अवस्था प्राप्त होते.
परस्मात् परमे व्योम्नि पूर्वोक्तक्रमवद् वपुः । जीवः पश्यति सम्पन्नम् असत्स्वप्ननरो यथा
जसा एखादा माणूस खोट्या स्वप्नात स्वतःला पाहतो, तशीच ती आत्मा, पूर्वी सांगितल्याप्रमाणे, त्या सर्वोच्च आणि पार असलेल्या आकाशात आपले शरीर प्रकट झालेले पाहतो.
सर्वगत्वाच् चिद्घनस्य कार्यं स्वप्ननरो ऽपि हि । यथा करोत्य् आशु तथा जीवस्यापि शरीरदृक्
चैतन्य सर्वत्र भरलेले आणि अखंड असल्यामुळे, जसा स्वप्नातील माणूस पटकन आपले स्वप्नातील शरीर तयार करतो, तसाच जीवही आपले शरीर पाहतो.
सनातनो ऽहम् अव्यक्तः पुमान् इत्य् अभिधास् ततः । करोत्य् आत्मनि तेनासौ प्रथमः कथितः पुमान्
मग तो 'मी सनातन आणि अव्यक्त पुरुष आहे' असे म्हणतो; आणि अशा प्रकारे स्वतःची ओळख करून देतो. त्यामुळे, पूर्वी सांगितल्याप्रमाणे, तोच पहिला पुरुष ठरतो.
एवं स सर्गे कस्मिंश्चित् प्रथमो ऽर्थस् सदाशिवः । कस्मिंश्चिद् विष्णुर् इत्य् उक्तो नाभ्युत्पन्नपितामहः
अशा प्रकारे, कधी कधी सृष्टीत पहिलं तत्त्व सदाशिव असतं; तर कधी कधी त्याला विष्णु म्हणतात, आणि ब्रह्मदेव अजून जन्मलेलाच नसतो.
पितामहस् स कस्मिंश्चित् कस्मिंश्चिद् अपि चेतरः । स च सङ्कल्पपुरुषस् सङ्कल्पान् मूर्तिमान् स्थितः
कधी कधी तोच ब्रह्मदेव असतो, तर कधी दुसराच कोणी असतो; आणि तोच इच्छेने रूप धारण करणारा पुरुष, मनातल्या संकल्पाने साकार होतो.
पुष्टः प्रथमसङ्कल्पस् तां मनोमूर्तिम् आस्थितः । यद् यथा कल्पयत्य् आशु तत् तथानुभवत्य् अलम्
पहिल्या संकल्पाने बळकट झाल्यावर, तो मनातली तीच रूपं घेतो; मनात जसं काही तो कल्पना करतो, तसं ते लगेच अनुभवतो.
तत् त्व् असद्रूपम् अखिलं शून्ये वेतालको यथा । भ्रमदृष्ट्या तु सद्रूपम् इत्य् अहन्ताजगद्गतिः
हे सगळं खरंतर अस्तित्वात नाही, जसं रिकाम्या जागेत भुतासारखं काही दिसतं; पण भ्रमित दृष्टीमुळे ते खरं वाटतं, आणि त्यामुळे 'मी'पण आणि जगाचा प्रवाह सुरू होतो.