यथा कथञ्चिद् अङ्गारं निघृष्य क्षालयञ् शिशुः । करनैर्मल्यम् आप्नोति कार्ष्ण्याङ्गारक्षये यथा
जसा एखादा लहान मुलगा कोळशाचा तुकडा कसा का होईना घासून आणि धुऊन हात स्वच्छ करतो, आणि कोळशाचा काळेपणा गेला की त्याचे हातही स्वच्छ होतात,
यथा कथञ्चिच् छास्त्राढ्यैर् भागैर् भागं विचारयन् । सात्त्विकैस् तामसं नाशाद् द्वयोर् आत्मोदयस् तथा
तसंच, शुद्ध अशा शास्त्रज्ञानाच्या काही भागांनी अशुद्ध भागांचा विचार केला, की त्या दोन्हींचा नाश झाल्यावर आत्म्याचा प्रकाश प्रकट होतो.
पश्यत्य् आत्मानम् आत्मैव विचारयति चात्मना । आत्मैवास्तीह नाविद्याविद्याविद्याक्षयं विदुः
आत्मा स्वतःलाच पाहतो आणि स्वतःच स्वतःचा शोध घेतो; इथे फक्त आत्माच आहे—अज्ञान नाही. ज्ञानी लोक अज्ञानाचा नाश म्हणजेच अज्ञान आहे, असं समजतात.
यावत् किञ्चिद् इदं वस्तु नानेवात्मावगम्यते । क्रमा गुरूपदेशाद्या नात्मज्ञानस्य कारणम्
जोपर्यंत इथे काहीही वस्तू आहे, तोपर्यंत आत्मा अद्वैत स्वरूपात ओळखता येत नाही. गुरूंच्या शिकवणीसारख्या पद्धतींनी आत्मज्ञान होत नाही.
गुरुर् हीन्द्रियवृन्दात्मा ब्रह्म सर्वेन्द्रियक्षयात् । यद् वस्तु यत्क्षयप्राप्यं तत् तस्मिन् सति नाप्यते
गुरू म्हणजेच सर्व इंद्रियांचा खरा स्वरूप, तोच ब्रह्म आहे. सर्व इंद्रिये शांत झाली की, त्यांच्यामुळे मिळणारे जे काही असते, ते त्या ब्रह्माच्या उपस्थितीत टिकत नाही.
अकारणा अपि प्राप्ता भृशं कारणतां द्विज । क्रमा गुरूपदेशाद्या आत्मज्ञानस्य सिद्धये
हे द्विजा, कधी कधी कारण नसतानाही ज्ञान मिळते आणि तेच पुढे कारण ठरते. गुरूंच्या शिकवणीने आणि इतर उपायांनी हळूहळू आत्मज्ञानाची प्राप्ती होते.
क्रमे गुरूपदेशानां प्रवृत्ते शिष्यबोधतः । अनिर्देश्यो ऽप्य् अदृश्यो ऽपि स्वयम् आत्मा प्रसीदति
गुरूंच्या शिकवणीचा क्रमशः अभ्यास करत शिष्याला समज येऊ लागते, तेव्हा जे न सांगता येईल असे, न दिसणारे असे आत्मा, तो स्वतःच प्रकट होतो.
शास्त्रार्थैर् बुध्यते नात्मा गुरोर् वाचा न चानघ । बुध्यते स्वयम् एवैष स्वबोधवशतस् स्वतः
शास्त्रातील अर्थ किंवा गुरूंच्या शब्दांमधून आत्मा समजत नाही, हे पावन. तो फक्त स्वतःच्या जाणीवेच्या जोरावर, स्वतःच स्वतःला ओळखतो.
गुरूपदेशशास्त्रार्थैर् विना चात्मा न बुध्यते । एतत्संयोगसत्तैव स्वात्मज्ञानप्रकाशिनी
गुरूंच्या शिकवणीशिवाय आणि शास्त्रातील अर्थांशिवाय आत्मा समजत नाही; या दोघांच्या एकत्र येण्यानेच स्वतःच्या आत्म्याचं ज्ञान उजळून येतं.
गुरुशास्त्रार्थशिष्याणां चिरसंयोगसत्तया । अहनीव जनाचार आत्मज्ञानं प्रवर्तते
गुरू, शास्त्र आणि शिष्य यांचा दीर्घकाळ चाललेला एकत्र संबंध जसा दिवस उजाडतो तसा, रोजच्या जीवनात आत्मज्ञान प्रकट करतो.
कर्मबुद्धीन्द्रियाद्यन्तसुखदुःखादिसङ्क्षयः । शिव आत्मेति कथितस् तत् सद् इत्यादिनामभिः
कर्म, बुद्धी, इंद्रिये आणि सुखदुःख यांचा संपूर्ण अंत म्हणजेच शिव, तोच आत्मा आहे; त्याला 'सत्' आणि अशा इतर नावांनीही ओळखतात.
यत्रेदम् अखिलं नास्ति तद्रूपेणैव चास्ति वा । तद् आकाशाद् अच्छतरम् अनन्तं सद् इहास्ति हि
जिथे हे सर्व काही नाही किंवा केवळ त्याच्याच रूपात आहे, ते आकाशापेक्षा शुद्ध, अनंत आणि खरे असे जे काही आहे, ते इथेच खरोखर अस्तित्वात आहे.
अविश्रान्ततया तत्र तन्वविद्यैर् मुमुक्षुभिः । विचित्रशुद्धमननकलङ्ककलितात्मभिः
तेथे मुक्तीची इच्छा असलेल्या सूक्ष्म बुद्धीच्या साधकांनी, निर्मळ आणि कलंकरहित मनाने, थकवा न येता सातत्याने प्रयत्न केले जातात.
अदूर एव तिष्ठद्भिर् जीवन्मुक्तपदस्य तैः । मोक्षोपायकबोधाय शास्त्रार्थरचनाय च
ज्यांनी जीवनातच मुक्तीचे स्थान जवळ केले आहे, असे हे साधक, मुक्तीच्या उपायांचे आणि शास्त्रार्थाचे विवेचन करणारे ग्रंथ तयार करतात.
ब्रह्मेन्द्ररुद्रप्रमुखैर् लोकपालैस् सपण्डितैः । पुराणवेदसिद्धान्तसिद्धये भावितात्मभिः
ब्रह्मा, इंद्र, रुद्र हे प्रमुख लोकपाल आणि विद्वान, सत्यात मन लावून, वेद आणि पुराणांचे तत्त्वज्ञान ठामपणे सिद्ध करतात.
चिद् ब्रह्म शिव आत्मेशपरमात्मेश्वरादिकाः । एकस्मिन् कल्पितास् सञ्ज्ञा निस्सञ्ज्ञे पृथग् ईश्वरे
चैतन्य, ब्रह्म, शिव, आत्मा, ईश्वर, परात्मा आणि अशा इतर नावे एकाच तत्त्वासाठी वापरली जातात; प्रत्यक्षात ईश्वर सर्व नावांनी आणि भेदांनी परे आहे.
एवम् एतज् जगत्तत्त्वं स्वं तत्त्वं शिवनामकम् । सर्वथा सर्वदा सर्वेणार्चयन् सुखम् आस्स्व भोः
हेच या जगाचं खरं स्वरूप आहे—तेच तुझं स्वतःचं स्वरूप आहे, ज्याला शिव असं नाव आहे. म्हणून, सर्व प्रकारे आणि नेहमी, पूर्ण मनानं त्याची उपासना कर आणि सुखात राहा, मित्रा.
शिव आत्मा परं ब्रह्मेत्यादिशब्दे ऽस्ति भिन्नता । सवासनैर् विरचिता ज्ञस्य भेदो न वस्तुनि
शिव, आत्मा, परमब्रह्म ही नावं वेगळी वाटतात, पण ती फक्त मनातल्या पूर्वस्मृतींमुळे आहेत; ज्याला खरी ओळख आहे त्याच्यासाठी या सर्वांत काहीही फरक नसतो.
एवं देवार्चनं कुर्वञ् ज्ञो नित्यं मुनिनायक । यत्रास्मदादयो भृत्यास् तत् प्रयाति परं पदम्
मुनिश्रेष्ठा, जो जाणणारा माणूस असं देवाचं पूजन नेहमी करतो, तो त्या सर्वोच्च अवस्थेला पोहोचतो, जिथे आमच्यासारखेही सेवक असतात.
अविद्यमानम् एवेदं विद्यमानम् इव स्थितम् । यथा तन् मे समासेन भगवन् वक्तुम् अर्हसि
हे खरंतर अस्तित्वात नाही, पण जणू काही आहे असं भासतं; हे असं कसं होतं, भगवन्, कृपया थोडक्यात मला सांग.
यो ऽसौ ब्रह्मादिशब्दार्थस् संविदं विद्धि केवलम् । स्वच्छम् आकाशम् अप्य् अस्यास् स्थूलं मेरुर् अणोर् इव
‘ब्रह्म’ वगैरे शब्दांनी ज्याचं वर्णन केलं जातं, ती केवळ शुद्ध चेतना आहे असं समजावं. अगदी स्वच्छ आकाशही तिच्यापुढे जड वाटावं, जसं मेरू पर्वत कणासारखा.
सा वेद्यम् अवगच्छन्ती याति चिन्नामयोग्यताम् । अप्य् अवेद्यवती नूनम् उन्मनान्तपदस्थिता
ती चेतना जेव्हा काही जाणण्यासारखं असतं तेव्हा मनासारखी होते; पण काहीच जाणण्यासारखं नसतानाही ती नक्कीच विचारापलीकडील अवस्थेत स्थिर राहते.
क्षणाद् भावितवेद्यत्वाद् अहन्ताम् अनुगच्छति । पुरुषत्वात् पुमान् स्वप्ने नववारणताम् इव
क्षणभर जरी काही जाणण्याच्या प्रक्रियेत गुंतली, तरी तिला ‘मी’पणाची भावना येते; जसं एखादा पुरुष स्वप्नात नवदंत असलेला हत्ती होतो.
अस्या अहन्तां याताया देशताकालताखताः । सम्पद्यन्ते स्वयं शून्यरूपिण्यस् सख्य एव ताः
ही चेतना ‘मी’पणात गेल्यावर, आपोआप देश, काळ आणि मर्यादा या संकल्पना निर्माण होतात, त्या सुद्धा फक्त रिकाम्या रूपात, जशा सोबती असाव्यात तशा.
ताभिस् संवलिता साथ सत्ता जीवाभिधानका । भवति स्पन्दविज्ञाता पवनस्येव लेखिका
या सर्वांनी वेढलेली ती अस्तित्वाची जाणीव 'जीव' म्हणून ओळखली जाते; ती वाऱ्याने काढलेल्या रेषेसारखी कंपनासारखी जाणवते.
जीवशक्तिस् तथाभूता निश्चयैकविलासिनी । बुद्धिताम् अनुयाता सा भवत्य् अज्ञपदास्थिता
अशा प्रकारे तयार झालेली जीवाची शक्ती ठामपणातच आनंद मानते; ती बुद्धीच्या मागे जाऊन अज्ञानाच्या अवस्थेत स्थिर होते.
शब्दशक्त्या क्रियाशक्त्या ज्ञानशक्त्यानुगम्यते । प्रत्येकं प्रस्फुरत्य् अन्तर् अप्रदर्शितरूपया
ती वाणीची, कृतीची आणि ज्ञानाची शक्ती घेऊन असते; यापैकी प्रत्येक शक्ती आतून चमकत असते, पण तिचे रूप बाहेर दिसत नाही.
मिलित्वैष गणः क्षिप्रं श्रुतिं समनुकल्पयन् । मनो भवति शून्यात्मबीजं सङ्कल्पशाखिनः
या सर्वांचा समूह एकत्र येऊन, ऐकण्यासारखे कार्य लवकरच करतो आणि तोच मन बनतो—जो विचारांच्या झाडाचा बीज असून, त्याचे मूळ रिकामेपण आहे.
आतिवाहिकदेहोक्तिभाजनं तद् विदुर् बुधाः । अन्तस्स्थया ब्रह्मशक्त्या ज्ञरूपं स्वात्मनात्मदृक्
ज्ञानी लोक ज्याला 'आतिवाहिक देह' म्हणतात, ते एक साधन आहे असं समजतात. त्यात आतून ब्रह्मशक्तीच्या आधाराने, शुद्ध चैतन्यस्वरूप असलेला आत्मद्रष्टा वास करतो.
सम्पद्यमान एवास्मिंश् चेतसीमा हि शक्तयः । पश्चाद् इव सहैवास्य प्रोद्यन्त्य् अनुदिता अपि
हे उत्पन्न होताच, मनाच्या सर्व शक्ती लगेचच त्याच्यासोबत प्रकट होतात, जणू काही त्या आधी नव्हत्या पण आता त्याच्या मागोमाग येतात.