तदीयां दृष्टिम् उत्सृज्य तथेमाम् अवलम्ब्य च । समस् स्वस्थमनाश् शान्तो वीतरागो निरामयः
त्यांची दृष्टी सोडून ही दृष्टी स्वीकारा आणि समदृष्टि, स्थिर मन, शांत, आसक्तिरहित आणि व्याधिरहित असा राहा.
कार्योपहारैर् अभितो यथाप्राप्तैर् अखिन्नधीः । आत्मानम् अर्चयंस् तिष्ठ सुखदुःखशुभाशुभैः
जशी साधने मिळतील त्याने, न थकता, सुखदुःख आणि शुभाशुभ यांमध्ये राहून स्वतःच्या आत्म्याची पूजा कर.
अधिगतवति साधाव् एवम् एवाशु नूनं त्वयि तरलितजीवं जन्मदुःखादि किञ्चित् । न लगति परिशुद्धे सर्वतस् स्फाटिकाङ्गे नवसदन इवान्तर् निष्कलङ्के कलङ्कः
जेव्हा ही निर्मळता सज्जनांमध्ये प्राप्त होते, तेव्हा तुझ्या शांत झालेल्या मनाला जन्माचे दुःख वगैरे काहीही चिकटत नाही—जणू काही नव्या, सर्व बाजूंनी पारदर्शक आणि स्वच्छ घराच्या आत कुठलाही डाग लागत नाही.
शिवः किम् उच्यते देव परं ब्रह्म किम् उच्यते । आत्मा किम् उच्यते वापि परमात्मा किम् उच्यते
शिव म्हणजे काय म्हणतात, परमब्रह्म म्हणजे काय म्हणतात, आत्मा म्हणजे काय म्हणतात, आणि परमात्मा म्हणजे काय म्हणतात?
तत् सत् किञ्चिन् नकिञ्चिच् च शून्यं विज्ञानम् एव च । इत्यादिभेदो भगवंस् त्रिलोकेश किम् उच्यते
'ते', 'सत्य', 'काहीतरी', 'काहीच नाही', 'शून्य', 'चैतन्य'—हे वेगवेगळे शब्द, हे त्रैलोक्याचे स्वामी, यांचा अर्थ नेमका काय आहे?
अनाद्यन्तम् अनाभासं सत् किञ्चिद् इह विद्यते । इन्द्रियाणाम् अनाभासाद् यन् नकिञ्चिद् इव स्थितम्
इथे असं काही आहे, ज्याला सुरुवात नाही, शेवट नाही, आणि ज्याचं रूप दिसत नाही; इंद्रियांना ते न दिसल्यामुळे, ते काहीच नाही असं वाटतं.
यद् इन्द्रियाणां बुद्ध्यादियुक्तानाम् अप्य् अदृश्यताम् । गतं तत् कथम् ईशान वद केनावगम्यते
हे ईश्वर, जेव्हा इंद्रिये, मन, बुद्धी आणि इतर सगळेच नजरेस न पडणारे होतात, तेव्हा ते कसे ओळखावे? ते कशामुळे समजते, हे मला सांग.
यो मुमुक्षुर् अविद्यांशः केवलं नाम सात्त्विकः । सात्त्विकैर् एव सो ऽविद्याभागैश् शास्त्रादिनामभिः
जो मुक्तीची इच्छा करणारा आहे, त्याच्यात थोडीशीच अज्ञानाची छाया असते आणि तो मुख्यतः शुद्ध असतो. तो अशा शुद्ध साधनांनी — जसे की शास्त्र वगैरे, ज्यात अज्ञान नसते — त्या थोड्याशा अज्ञानाचा नाश करतो.
अविद्यां श्रेष्ठयाश्रेष्ठां क्षालयन्न् इह तिष्ठति । मलं मलेनापहरन् युक्तिज्ञो रजको यथा
तो येथे राहून, श्रेष्ठ आणि कनिष्ठ अशा दोन्ही प्रकारच्या अज्ञानाला दूर करतो, जसा एक कुशल धोपट्या मळ मळानेच काढतो.
काकतालीयवत् पश्चाद् अविद्याक्षय आगते । प्रपश्यत्य् आत्मनैवात्मा स्वभावस्यैष निश्चयः
कावळा आणि नारळ अचानक जसे एकत्र येतात तसा योग येऊन अज्ञानाचा नाश झाला की, मग स्वतः आत्मा स्वतःला पाहतो; हाच त्याचा खरा स्वभाव आहे.
यथा कथञ्चिद् अङ्गारं निघृष्य क्षालयञ् शिशुः । करनैर्मल्यम् आप्नोति कार्ष्ण्याङ्गारक्षये यथा
जसा एखादा लहान मुलगा कोळशाचा तुकडा कसा का होईना घासून आणि धुऊन हात स्वच्छ करतो, आणि कोळशाचा काळेपणा गेला की त्याचे हातही स्वच्छ होतात,
यथा कथञ्चिच् छास्त्राढ्यैर् भागैर् भागं विचारयन् । सात्त्विकैस् तामसं नाशाद् द्वयोर् आत्मोदयस् तथा
तसंच, शुद्ध अशा शास्त्रज्ञानाच्या काही भागांनी अशुद्ध भागांचा विचार केला, की त्या दोन्हींचा नाश झाल्यावर आत्म्याचा प्रकाश प्रकट होतो.
पश्यत्य् आत्मानम् आत्मैव विचारयति चात्मना । आत्मैवास्तीह नाविद्याविद्याविद्याक्षयं विदुः
आत्मा स्वतःलाच पाहतो आणि स्वतःच स्वतःचा शोध घेतो; इथे फक्त आत्माच आहे—अज्ञान नाही. ज्ञानी लोक अज्ञानाचा नाश म्हणजेच अज्ञान आहे, असं समजतात.
यावत् किञ्चिद् इदं वस्तु नानेवात्मावगम्यते । क्रमा गुरूपदेशाद्या नात्मज्ञानस्य कारणम्
जोपर्यंत इथे काहीही वस्तू आहे, तोपर्यंत आत्मा अद्वैत स्वरूपात ओळखता येत नाही. गुरूंच्या शिकवणीसारख्या पद्धतींनी आत्मज्ञान होत नाही.
गुरुर् हीन्द्रियवृन्दात्मा ब्रह्म सर्वेन्द्रियक्षयात् । यद् वस्तु यत्क्षयप्राप्यं तत् तस्मिन् सति नाप्यते
गुरू म्हणजेच सर्व इंद्रियांचा खरा स्वरूप, तोच ब्रह्म आहे. सर्व इंद्रिये शांत झाली की, त्यांच्यामुळे मिळणारे जे काही असते, ते त्या ब्रह्माच्या उपस्थितीत टिकत नाही.
अकारणा अपि प्राप्ता भृशं कारणतां द्विज । क्रमा गुरूपदेशाद्या आत्मज्ञानस्य सिद्धये
हे द्विजा, कधी कधी कारण नसतानाही ज्ञान मिळते आणि तेच पुढे कारण ठरते. गुरूंच्या शिकवणीने आणि इतर उपायांनी हळूहळू आत्मज्ञानाची प्राप्ती होते.
क्रमे गुरूपदेशानां प्रवृत्ते शिष्यबोधतः । अनिर्देश्यो ऽप्य् अदृश्यो ऽपि स्वयम् आत्मा प्रसीदति
गुरूंच्या शिकवणीचा क्रमशः अभ्यास करत शिष्याला समज येऊ लागते, तेव्हा जे न सांगता येईल असे, न दिसणारे असे आत्मा, तो स्वतःच प्रकट होतो.
शास्त्रार्थैर् बुध्यते नात्मा गुरोर् वाचा न चानघ । बुध्यते स्वयम् एवैष स्वबोधवशतस् स्वतः
शास्त्रातील अर्थ किंवा गुरूंच्या शब्दांमधून आत्मा समजत नाही, हे पावन. तो फक्त स्वतःच्या जाणीवेच्या जोरावर, स्वतःच स्वतःला ओळखतो.
गुरूपदेशशास्त्रार्थैर् विना चात्मा न बुध्यते । एतत्संयोगसत्तैव स्वात्मज्ञानप्रकाशिनी
गुरूंच्या शिकवणीशिवाय आणि शास्त्रातील अर्थांशिवाय आत्मा समजत नाही; या दोघांच्या एकत्र येण्यानेच स्वतःच्या आत्म्याचं ज्ञान उजळून येतं.
गुरुशास्त्रार्थशिष्याणां चिरसंयोगसत्तया । अहनीव जनाचार आत्मज्ञानं प्रवर्तते
गुरू, शास्त्र आणि शिष्य यांचा दीर्घकाळ चाललेला एकत्र संबंध जसा दिवस उजाडतो तसा, रोजच्या जीवनात आत्मज्ञान प्रकट करतो.
कर्मबुद्धीन्द्रियाद्यन्तसुखदुःखादिसङ्क्षयः । शिव आत्मेति कथितस् तत् सद् इत्यादिनामभिः
कर्म, बुद्धी, इंद्रिये आणि सुखदुःख यांचा संपूर्ण अंत म्हणजेच शिव, तोच आत्मा आहे; त्याला 'सत्' आणि अशा इतर नावांनीही ओळखतात.
यत्रेदम् अखिलं नास्ति तद्रूपेणैव चास्ति वा । तद् आकाशाद् अच्छतरम् अनन्तं सद् इहास्ति हि
जिथे हे सर्व काही नाही किंवा केवळ त्याच्याच रूपात आहे, ते आकाशापेक्षा शुद्ध, अनंत आणि खरे असे जे काही आहे, ते इथेच खरोखर अस्तित्वात आहे.
अविश्रान्ततया तत्र तन्वविद्यैर् मुमुक्षुभिः । विचित्रशुद्धमननकलङ्ककलितात्मभिः
तेथे मुक्तीची इच्छा असलेल्या सूक्ष्म बुद्धीच्या साधकांनी, निर्मळ आणि कलंकरहित मनाने, थकवा न येता सातत्याने प्रयत्न केले जातात.
अदूर एव तिष्ठद्भिर् जीवन्मुक्तपदस्य तैः । मोक्षोपायकबोधाय शास्त्रार्थरचनाय च
ज्यांनी जीवनातच मुक्तीचे स्थान जवळ केले आहे, असे हे साधक, मुक्तीच्या उपायांचे आणि शास्त्रार्थाचे विवेचन करणारे ग्रंथ तयार करतात.
ब्रह्मेन्द्ररुद्रप्रमुखैर् लोकपालैस् सपण्डितैः । पुराणवेदसिद्धान्तसिद्धये भावितात्मभिः
ब्रह्मा, इंद्र, रुद्र हे प्रमुख लोकपाल आणि विद्वान, सत्यात मन लावून, वेद आणि पुराणांचे तत्त्वज्ञान ठामपणे सिद्ध करतात.
चिद् ब्रह्म शिव आत्मेशपरमात्मेश्वरादिकाः । एकस्मिन् कल्पितास् सञ्ज्ञा निस्सञ्ज्ञे पृथग् ईश्वरे
चैतन्य, ब्रह्म, शिव, आत्मा, ईश्वर, परात्मा आणि अशा इतर नावे एकाच तत्त्वासाठी वापरली जातात; प्रत्यक्षात ईश्वर सर्व नावांनी आणि भेदांनी परे आहे.
एवम् एतज् जगत्तत्त्वं स्वं तत्त्वं शिवनामकम् । सर्वथा सर्वदा सर्वेणार्चयन् सुखम् आस्स्व भोः
हेच या जगाचं खरं स्वरूप आहे—तेच तुझं स्वतःचं स्वरूप आहे, ज्याला शिव असं नाव आहे. म्हणून, सर्व प्रकारे आणि नेहमी, पूर्ण मनानं त्याची उपासना कर आणि सुखात राहा, मित्रा.
शिव आत्मा परं ब्रह्मेत्यादिशब्दे ऽस्ति भिन्नता । सवासनैर् विरचिता ज्ञस्य भेदो न वस्तुनि
शिव, आत्मा, परमब्रह्म ही नावं वेगळी वाटतात, पण ती फक्त मनातल्या पूर्वस्मृतींमुळे आहेत; ज्याला खरी ओळख आहे त्याच्यासाठी या सर्वांत काहीही फरक नसतो.
एवं देवार्चनं कुर्वञ् ज्ञो नित्यं मुनिनायक । यत्रास्मदादयो भृत्यास् तत् प्रयाति परं पदम्
मुनिश्रेष्ठा, जो जाणणारा माणूस असं देवाचं पूजन नेहमी करतो, तो त्या सर्वोच्च अवस्थेला पोहोचतो, जिथे आमच्यासारखेही सेवक असतात.
अविद्यमानम् एवेदं विद्यमानम् इव स्थितम् । यथा तन् मे समासेन भगवन् वक्तुम् अर्हसि
हे खरंतर अस्तित्वात नाही, पण जणू काही आहे असं भासतं; हे असं कसं होतं, भगवन्, कृपया थोडक्यात मला सांग.