समतामधुरा रम्या रसशक्तिर् मुनीन्द्र या । तया यद् भावितं चेत्यम् अमृतं तत् क्षणाद् भवेत्
हे ऋषीश्रेष्ठा, समत्वाने गोड आणि आनंददायक असणारी जी चवीची शक्ती आहे, ती ज्या कशात भरली जाते, ते क्षणात अमृतासारखे होते.
समतामृतपूरेण यद् यन् नाम विभाव्यते । तत् तद् आयाति माधुर्यं परम् इन्दोर् इव च्युतम्
समत्वरूपी अमृताच्या पूर्णतेत ज्या कशाचा विचार केला जातो, ते सर्व अत्युच्च गोडीला पोहोचते, जणू काही ते चंद्रातून ओघळले आहे.
समम् आकाशवद् भूत्वा यद् अहृल्लेखम् आसनम् । अविकारम् अनायासं तद् देवार्चनम् उच्यते
जेव्हा मन मोकळं, आकाशासारखं समतेनं भरलेलं असतं, जिथे अंतःकरणाच्या छाया नसतात, बदल न होता सहजपणे जे स्थिती टिकून राहते, तीच खरी देवाची पूजा आहे.
पूर्णेन्दुनेव पूर्णेन भाव्यं शमसमत्विषा । स्वच्छेन चिद्घनैकेन ज्ञेनाप्य् उपलरूपिणा
पूर्ण चंद्र जसा तेजस्वी आणि शांत असतो, तशीच मनाची समता आणि शांती ठेवून, निर्मळ आणि केवळ ज्ञानाने भरलेलं मन, जरी कधी कधी ते जड वस्तूप्रमाणे वाटलं तरी, अशी पूर्ण भावना ठेवावी.
अन्तर् आकाशविशदो बहिः प्रकृतकार्यकृत् । रञ्जनामिहिकामुक्तस् सम्पूर्णो ज्ञ उपासकः
आतून मन आकाशासारखं स्वच्छ असावं, बाहेरून नेहमीच्या कामांत गुंतलेलं असावं, आसक्तीच्या धुक्यापासून मुक्त असावं—असा पूर्ण ज्ञानीच खरा उपासक आहे.
स्वप्ने ऽप्य् अदृश्यहृल्लेखम् अज्ञानाभ्रपरिक्षये । शान्ताहन्तादिमिहिकं ज्ञशरद्व्योम राजते
स्वप्नातही, जेव्हा अंतःकरणाच्या छाया दिसत नाहीत आणि अज्ञानाचं मळभ नाहीसं झालं असतं, तेव्हा अहंकार व अस्वस्थतेच्या धुक्यापासून मुक्त झालेला ज्ञानी शरद ऋतूच्या आकाशासारखा तेजस्वी दिसतो.
सामान्यम् अस्तमितमानसमातृमेयं सद्यःप्रसूतशिशुवेदनवद्वितानम् । सम्यक्प्रशान्तमतिचेतनचित्तजीवं जीवञ् ज्ञ उत्तमपदस्थित एव तिष्ठ
मन, मोजमाप आणि विषय एकसारखे शांत झालेले, नवजात बाळाच्या अनुभूतीसारखी निर्मळ जाणीव असलेला, मन, चित्त आणि प्राण पूर्णपणे शांत असलेला ज्ञानी, सर्वोच्च अवस्थेतच स्थिर राहा.
देशकालकलनक्रमोदितैस् सर्ववस्तुसुखदुःखविभ्रमैः । नित्यम् अर्चितशरीरनायकस् तिष्ठ शान्तसकलेहया धिया
देश, काळ आणि त्यातील बदलांमुळे निर्माण होणाऱ्या सुखदुःखाच्या भ्रमांनी न ढळता, नेहमी शरीराच्या स्वामीची भक्ती करीत, पूर्ण शांत मनाने राहा.
यथाकामं यथारम्भं न करोषि करोषि यत् । चिन्मात्रस्य शिवस्यान्तस् तद् देवार्चनम् आत्मनः
तू इच्छेनुसार जे काही करतोस किंवा करत नाहीस, तेच शुद्ध चैतन्यस्वरूप आणि मंगलस्वरूप आत्म्याची अंतर्गत पूजा आहे.
तेनैवाह्लादम् आयाति याति प्रकटतां तथा । तथास्थितेन रूपेण स्वेनैव स्वयम् ईश्वरः
त्यामुळेच आनंद निर्माण होतो आणि सर्व काही प्रकट होते; अशा प्रकारे स्वतःच्या खऱ्या स्वरूपात स्थिर राहिलास की, स्वतःच परमेश्वर होतोस.
रागद्वेषादिशब्दार्था नात्मन्य् अन्यतमाश् शिवे । सम्भवन्ति पृथग्रूपा वह्नौ हिमकणा इव
आसक्ती, द्वेष यांसारख्या गोष्टी शुद्ध आत्म्यात कधीच निर्माण होत नाहीत; त्या वेगळ्याच असतात, जणू काही अग्नीमध्ये हिमकण असावेत.
यद् यद् राजत्वदीनत्वसुखदुःखादिवेदनम् । आत्मीयं परकीयं च तत् तद् अर्चनम् आत्मनः
स्वतःच्या किंवा दुसऱ्याच्या तेज, मंदपणा, सुख, दुःख यांसारख्या ज्या ज्या अनुभूती येतात, त्या सर्व आत्म्याचीच पूजा आहेत.
विद्धि संवित्तिम् एवार्चां वेत्त्य् आत्मात्मानम् एव च । घटाद्यात्मतया ब्रह्मन् स्वयम् आत्मतयैव वा
हे ब्रह्मन्, केवळ चैतन्य ही खरी पूजा आहे, आणि आत्मा स्वतःला ओळखतो, मग तो मडक्याच्या रूपाने असो किंवा स्वतःच्या खऱ्या रूपाने असो.
शिवं शान्तम् अनाभासम् एकं भासुरम् आततम् । जगत्प्रत्ययवत् सर्वम् आत्मरूपम् इदं स्थितम्
शुभ, शांत, न प्रकट, एक, तेजस्वी आणि सर्वत्र व्यापलेला असा आत्मा, जसा जग दिसतं तसा, सर्व गोष्टींच्या रूपानेच स्थिर आहे.
अहो नु चित्रम् आत्मैव घटाद्य् अन्यद् अवस्थितम् । जीवादिस् स्वस्थ एवान्तर् नूनं विस्मृतवान् इव
वा! किती अद्भुत आहे हे! आत्माच स्वतःच हा मडका वगैरे वस्तूंसारखा दिसतो, आणि जिवात्मा म्हणून आतमध्ये असणारा आत्मा जणू काही स्वतःला विसरल्यासारखा वाटतो, जरी तो आत कायम तसाच असतो.
सर्वात्मकस्यानन्तस्य शिवस्यान्तः किलात्मनः । पूज्यपूजकपूजाख्यो विभ्रमः प्रोदितो वृथा
सर्वत्र असणाऱ्या, अनंत आणि मंगलस्वरूप असलेल्या अंतरात्म्यासाठी, पूज्य, पूजक आणि पूजा असे भेद फक्त भ्रम आहेत, त्यांना काहीही खरे अस्तित्व नाही.
नियताकारशान्तत्वं न च सम्भवतीश्वरे । यतस् सङ्कल्प्यते ब्रह्मन् पूज्यपूजामयः क्रमः
ईश्वराला एक ठराविक रूप किंवा कायमची शांतता असू शकत नाही, कारण पूज्य आणि पूजक यांचा क्रम फक्त कल्पनेतच आहे, हे लक्षात घे, ब्रह्मन्.
पूज्यपूजाव्यवच्छिन्नो देवो ऽनित्यो ऽमलात्मनः । सर्वशक्तेर् अनन्तस्य नेश्वरत्वस्य भाजनम्
पूज्य-पूजा यांचा अखंड भाव असलेला देव हा शुद्ध आत्म्यासाठी कायमचा नसतो; तो अनंत, सर्वशक्तिमान आणि सर्वस्वी स्वतंत्र अशा स्वरूपाचा आधार नाही.
त्रिजगत्प्रसृताच्छाच्छसंविद्रूपस्य चात्मनः । नेश्वरत्वाद् ऋते ब्रह्मन् व्यपदेशो ऽपि युज्यते
हे ब्रह्मन्, तीनही जगांत व्यापून असलेल्या आणि निर्मळ चैतन्यस्वरूप असलेल्या आत्म्यास 'ईश्वर'पण सोडता दुसरे कोणतेही नाव लागू पडत नाही.
देशकालपरिच्छिन्नो येषां स्यात् परमेश्वरः । अस्माकम् उपदेश्यास् ते न विपश्चिद् विपश्चितः
ज्यांच्यासाठी परब्रह्म देश आणि काळ यांच्या मर्यादेत आहे, त्यांना आपण शिकवावे; ज्ञानी माणसे एकमेकांना शिकवत नाहीत.
तदीयां दृष्टिम् उत्सृज्य तथेमाम् अवलम्ब्य च । समस् स्वस्थमनाश् शान्तो वीतरागो निरामयः
त्यांची दृष्टी सोडून ही दृष्टी स्वीकारा आणि समदृष्टि, स्थिर मन, शांत, आसक्तिरहित आणि व्याधिरहित असा राहा.
कार्योपहारैर् अभितो यथाप्राप्तैर् अखिन्नधीः । आत्मानम् अर्चयंस् तिष्ठ सुखदुःखशुभाशुभैः
जशी साधने मिळतील त्याने, न थकता, सुखदुःख आणि शुभाशुभ यांमध्ये राहून स्वतःच्या आत्म्याची पूजा कर.
अधिगतवति साधाव् एवम् एवाशु नूनं त्वयि तरलितजीवं जन्मदुःखादि किञ्चित् । न लगति परिशुद्धे सर्वतस् स्फाटिकाङ्गे नवसदन इवान्तर् निष्कलङ्के कलङ्कः
जेव्हा ही निर्मळता सज्जनांमध्ये प्राप्त होते, तेव्हा तुझ्या शांत झालेल्या मनाला जन्माचे दुःख वगैरे काहीही चिकटत नाही—जणू काही नव्या, सर्व बाजूंनी पारदर्शक आणि स्वच्छ घराच्या आत कुठलाही डाग लागत नाही.
शिवः किम् उच्यते देव परं ब्रह्म किम् उच्यते । आत्मा किम् उच्यते वापि परमात्मा किम् उच्यते
शिव म्हणजे काय म्हणतात, परमब्रह्म म्हणजे काय म्हणतात, आत्मा म्हणजे काय म्हणतात, आणि परमात्मा म्हणजे काय म्हणतात?
तत् सत् किञ्चिन् नकिञ्चिच् च शून्यं विज्ञानम् एव च । इत्यादिभेदो भगवंस् त्रिलोकेश किम् उच्यते
'ते', 'सत्य', 'काहीतरी', 'काहीच नाही', 'शून्य', 'चैतन्य'—हे वेगवेगळे शब्द, हे त्रैलोक्याचे स्वामी, यांचा अर्थ नेमका काय आहे?
अनाद्यन्तम् अनाभासं सत् किञ्चिद् इह विद्यते । इन्द्रियाणाम् अनाभासाद् यन् नकिञ्चिद् इव स्थितम्
इथे असं काही आहे, ज्याला सुरुवात नाही, शेवट नाही, आणि ज्याचं रूप दिसत नाही; इंद्रियांना ते न दिसल्यामुळे, ते काहीच नाही असं वाटतं.
यद् इन्द्रियाणां बुद्ध्यादियुक्तानाम् अप्य् अदृश्यताम् । गतं तत् कथम् ईशान वद केनावगम्यते
हे ईश्वर, जेव्हा इंद्रिये, मन, बुद्धी आणि इतर सगळेच नजरेस न पडणारे होतात, तेव्हा ते कसे ओळखावे? ते कशामुळे समजते, हे मला सांग.
यो मुमुक्षुर् अविद्यांशः केवलं नाम सात्त्विकः । सात्त्विकैर् एव सो ऽविद्याभागैश् शास्त्रादिनामभिः
जो मुक्तीची इच्छा करणारा आहे, त्याच्यात थोडीशीच अज्ञानाची छाया असते आणि तो मुख्यतः शुद्ध असतो. तो अशा शुद्ध साधनांनी — जसे की शास्त्र वगैरे, ज्यात अज्ञान नसते — त्या थोड्याशा अज्ञानाचा नाश करतो.
अविद्यां श्रेष्ठयाश्रेष्ठां क्षालयन्न् इह तिष्ठति । मलं मलेनापहरन् युक्तिज्ञो रजको यथा
तो येथे राहून, श्रेष्ठ आणि कनिष्ठ अशा दोन्ही प्रकारच्या अज्ञानाला दूर करतो, जसा एक कुशल धोपट्या मळ मळानेच काढतो.
काकतालीयवत् पश्चाद् अविद्याक्षय आगते । प्रपश्यत्य् आत्मनैवात्मा स्वभावस्यैष निश्चयः
कावळा आणि नारळ अचानक जसे एकत्र येतात तसा योग येऊन अज्ञानाचा नाश झाला की, मग स्वतः आत्मा स्वतःला पाहतो; हाच त्याचा खरा स्वभाव आहे.