सर्वदैव समग्रासु चेष्टानिष्टासु दृष्टिषु । परमं साम्यम् आदाय नित्यात्मार्चाव्रतं चरेत्
सदैव सर्व चांगल्या-वाईट परिस्थितींमध्ये मनात गाढ समता ठेवून, नेहमी आत्म्याची उपासना करण्याचा व्रत पाळावे.
सर्वं विन्देत सुशुभं सर्वं विन्द्याच् च वाशुभम् । सर्वम् आत्ममयं कुर्यान् नित्यात्मार्चापरो नरः
कोणतेही शुभ किंवा अशुभ मिळो, जो नेहमी आत्म्याची उपासना करतो त्याने सर्व काही आत्म्याने व्यापलेले आहे असेच पाहावे.
आपातरमणीयं यद् यच् चापातसुदुस्सहम् । तत् सर्वं सुसमं बुद्ध्वा नित्यात्मार्चाव्रतं चरेत्
जे काही पहिल्यांदा मनाला आनंददायक वाटते किंवा सहन करायला कठीण वाटते, ते सर्व समतेने समजून, नेहमी आत्म्याची उपासना करण्याचा व्रत पाळावे.
अयं सो ऽहम् अयं नाहं विभागम् इति सन्त्यजेत् । सर्वं ब्रह्मेति निश्चित्य नित्यात्मार्चाव्रतं चरेत्
'हे मी आहे, हे मी नाही' असा भेदभाव सोडावा आणि सर्व काही ब्रह्म आहे असे ठाम समजून, नेहमी आत्म्याची उपासना करण्याचा व्रत पाळावे.
सर्वदा सर्वरूपेण सर्वाकारविकारिणा । सर्वासर्वप्रकारेण प्राप्तेनात्मानम् अर्चयेत्
सर्वकाळ, सर्व रूपांनी, सर्व प्रकारच्या बदलांनी आणि सर्व प्रकारे, जसा आत्मा मिळतो तसा त्याची उपासना करावी.
न वाञ्छता न त्यजता ज्ञेन प्राप्तास् स्वभावतः । सरितस् सागरेणेव भोक्तव्या भोगभूमयः
जो न काही इच्छा करतो, न काही टाकून देतो, पण जाणतो, त्याच्यासाठी उपभोग आपोआप मिळतात, जसे नद्या समुद्रात मिळतात.
उद्वेगो नानुगन्तव्यस् तुच्छातुच्छासु दृष्टिषु । व्योम्ना चित्रपदार्थेषु पतितोत्पतितेष्व् इव
काहीच अर्थ नसलेल्या किंवा क्षुल्लक गोष्टींमध्ये अस्वस्थता धरू नये, जशी आकाश विविध वस्तू येतात-जातात तरीही तटस्थ राहते.
देशकालक्रियायोगाद् यद् उदेति शुभाशुभम् । अविकारं गृहीतेन तेनैवात्मानम् अर्चयेत्
देश, काळ किंवा कृतीमुळे जे काही शुभ किंवा अशुभ घडते, ते शांतपणे स्वीकारून, बदल न करता, त्यानेच आत्म्याची उपासना करावी.
आत्मार्चनविधाने ऽस्मिन् प्रोक्ता द्रव्यश्रियस् तु याः । एकेनैव शमेनैता रसेन परिभाविताः
या आत्मपूजेच्या पद्धतीत सांगितलेली जी संपत्ती किंवा वस्तू आहेत, त्या सगळ्या एकाच शांततेच्या रसाने व्यापलेल्या असतात.
नाम्ब्ला न कट्व्यो नो तिक्ता न कषायाश् च काश्चन । चित्रैर् अपि रसैर् दिग्धा मधुरा एव ताश् चितः
त्यात काहीही नुसते खारट, तिखट, कडू किंवा तुरट नाही; वेगवेगळ्या चवीत मिसळले असले तरी त्या सर्व चित्ताला गोडच वाटतात.
समतामधुरा रम्या रसशक्तिर् मुनीन्द्र या । तया यद् भावितं चेत्यम् अमृतं तत् क्षणाद् भवेत्
हे ऋषीश्रेष्ठा, समत्वाने गोड आणि आनंददायक असणारी जी चवीची शक्ती आहे, ती ज्या कशात भरली जाते, ते क्षणात अमृतासारखे होते.
समतामृतपूरेण यद् यन् नाम विभाव्यते । तत् तद् आयाति माधुर्यं परम् इन्दोर् इव च्युतम्
समत्वरूपी अमृताच्या पूर्णतेत ज्या कशाचा विचार केला जातो, ते सर्व अत्युच्च गोडीला पोहोचते, जणू काही ते चंद्रातून ओघळले आहे.
समम् आकाशवद् भूत्वा यद् अहृल्लेखम् आसनम् । अविकारम् अनायासं तद् देवार्चनम् उच्यते
जेव्हा मन मोकळं, आकाशासारखं समतेनं भरलेलं असतं, जिथे अंतःकरणाच्या छाया नसतात, बदल न होता सहजपणे जे स्थिती टिकून राहते, तीच खरी देवाची पूजा आहे.
पूर्णेन्दुनेव पूर्णेन भाव्यं शमसमत्विषा । स्वच्छेन चिद्घनैकेन ज्ञेनाप्य् उपलरूपिणा
पूर्ण चंद्र जसा तेजस्वी आणि शांत असतो, तशीच मनाची समता आणि शांती ठेवून, निर्मळ आणि केवळ ज्ञानाने भरलेलं मन, जरी कधी कधी ते जड वस्तूप्रमाणे वाटलं तरी, अशी पूर्ण भावना ठेवावी.
अन्तर् आकाशविशदो बहिः प्रकृतकार्यकृत् । रञ्जनामिहिकामुक्तस् सम्पूर्णो ज्ञ उपासकः
आतून मन आकाशासारखं स्वच्छ असावं, बाहेरून नेहमीच्या कामांत गुंतलेलं असावं, आसक्तीच्या धुक्यापासून मुक्त असावं—असा पूर्ण ज्ञानीच खरा उपासक आहे.
स्वप्ने ऽप्य् अदृश्यहृल्लेखम् अज्ञानाभ्रपरिक्षये । शान्ताहन्तादिमिहिकं ज्ञशरद्व्योम राजते
स्वप्नातही, जेव्हा अंतःकरणाच्या छाया दिसत नाहीत आणि अज्ञानाचं मळभ नाहीसं झालं असतं, तेव्हा अहंकार व अस्वस्थतेच्या धुक्यापासून मुक्त झालेला ज्ञानी शरद ऋतूच्या आकाशासारखा तेजस्वी दिसतो.
सामान्यम् अस्तमितमानसमातृमेयं सद्यःप्रसूतशिशुवेदनवद्वितानम् । सम्यक्प्रशान्तमतिचेतनचित्तजीवं जीवञ् ज्ञ उत्तमपदस्थित एव तिष्ठ
मन, मोजमाप आणि विषय एकसारखे शांत झालेले, नवजात बाळाच्या अनुभूतीसारखी निर्मळ जाणीव असलेला, मन, चित्त आणि प्राण पूर्णपणे शांत असलेला ज्ञानी, सर्वोच्च अवस्थेतच स्थिर राहा.
देशकालकलनक्रमोदितैस् सर्ववस्तुसुखदुःखविभ्रमैः । नित्यम् अर्चितशरीरनायकस् तिष्ठ शान्तसकलेहया धिया
देश, काळ आणि त्यातील बदलांमुळे निर्माण होणाऱ्या सुखदुःखाच्या भ्रमांनी न ढळता, नेहमी शरीराच्या स्वामीची भक्ती करीत, पूर्ण शांत मनाने राहा.
यथाकामं यथारम्भं न करोषि करोषि यत् । चिन्मात्रस्य शिवस्यान्तस् तद् देवार्चनम् आत्मनः
तू इच्छेनुसार जे काही करतोस किंवा करत नाहीस, तेच शुद्ध चैतन्यस्वरूप आणि मंगलस्वरूप आत्म्याची अंतर्गत पूजा आहे.
तेनैवाह्लादम् आयाति याति प्रकटतां तथा । तथास्थितेन रूपेण स्वेनैव स्वयम् ईश्वरः
त्यामुळेच आनंद निर्माण होतो आणि सर्व काही प्रकट होते; अशा प्रकारे स्वतःच्या खऱ्या स्वरूपात स्थिर राहिलास की, स्वतःच परमेश्वर होतोस.
रागद्वेषादिशब्दार्था नात्मन्य् अन्यतमाश् शिवे । सम्भवन्ति पृथग्रूपा वह्नौ हिमकणा इव
आसक्ती, द्वेष यांसारख्या गोष्टी शुद्ध आत्म्यात कधीच निर्माण होत नाहीत; त्या वेगळ्याच असतात, जणू काही अग्नीमध्ये हिमकण असावेत.
यद् यद् राजत्वदीनत्वसुखदुःखादिवेदनम् । आत्मीयं परकीयं च तत् तद् अर्चनम् आत्मनः
स्वतःच्या किंवा दुसऱ्याच्या तेज, मंदपणा, सुख, दुःख यांसारख्या ज्या ज्या अनुभूती येतात, त्या सर्व आत्म्याचीच पूजा आहेत.
विद्धि संवित्तिम् एवार्चां वेत्त्य् आत्मात्मानम् एव च । घटाद्यात्मतया ब्रह्मन् स्वयम् आत्मतयैव वा
हे ब्रह्मन्, केवळ चैतन्य ही खरी पूजा आहे, आणि आत्मा स्वतःला ओळखतो, मग तो मडक्याच्या रूपाने असो किंवा स्वतःच्या खऱ्या रूपाने असो.
शिवं शान्तम् अनाभासम् एकं भासुरम् आततम् । जगत्प्रत्ययवत् सर्वम् आत्मरूपम् इदं स्थितम्
शुभ, शांत, न प्रकट, एक, तेजस्वी आणि सर्वत्र व्यापलेला असा आत्मा, जसा जग दिसतं तसा, सर्व गोष्टींच्या रूपानेच स्थिर आहे.
अहो नु चित्रम् आत्मैव घटाद्य् अन्यद् अवस्थितम् । जीवादिस् स्वस्थ एवान्तर् नूनं विस्मृतवान् इव
वा! किती अद्भुत आहे हे! आत्माच स्वतःच हा मडका वगैरे वस्तूंसारखा दिसतो, आणि जिवात्मा म्हणून आतमध्ये असणारा आत्मा जणू काही स्वतःला विसरल्यासारखा वाटतो, जरी तो आत कायम तसाच असतो.
सर्वात्मकस्यानन्तस्य शिवस्यान्तः किलात्मनः । पूज्यपूजकपूजाख्यो विभ्रमः प्रोदितो वृथा
सर्वत्र असणाऱ्या, अनंत आणि मंगलस्वरूप असलेल्या अंतरात्म्यासाठी, पूज्य, पूजक आणि पूजा असे भेद फक्त भ्रम आहेत, त्यांना काहीही खरे अस्तित्व नाही.
नियताकारशान्तत्वं न च सम्भवतीश्वरे । यतस् सङ्कल्प्यते ब्रह्मन् पूज्यपूजामयः क्रमः
ईश्वराला एक ठराविक रूप किंवा कायमची शांतता असू शकत नाही, कारण पूज्य आणि पूजक यांचा क्रम फक्त कल्पनेतच आहे, हे लक्षात घे, ब्रह्मन्.
पूज्यपूजाव्यवच्छिन्नो देवो ऽनित्यो ऽमलात्मनः । सर्वशक्तेर् अनन्तस्य नेश्वरत्वस्य भाजनम्
पूज्य-पूजा यांचा अखंड भाव असलेला देव हा शुद्ध आत्म्यासाठी कायमचा नसतो; तो अनंत, सर्वशक्तिमान आणि सर्वस्वी स्वतंत्र अशा स्वरूपाचा आधार नाही.
त्रिजगत्प्रसृताच्छाच्छसंविद्रूपस्य चात्मनः । नेश्वरत्वाद् ऋते ब्रह्मन् व्यपदेशो ऽपि युज्यते
हे ब्रह्मन्, तीनही जगांत व्यापून असलेल्या आणि निर्मळ चैतन्यस्वरूप असलेल्या आत्म्यास 'ईश्वर'पण सोडता दुसरे कोणतेही नाव लागू पडत नाही.
देशकालपरिच्छिन्नो येषां स्यात् परमेश्वरः । अस्माकम् उपदेश्यास् ते न विपश्चिद् विपश्चितः
ज्यांच्यासाठी परब्रह्म देश आणि काळ यांच्या मर्यादेत आहे, त्यांना आपण शिकवावे; ज्ञानी माणसे एकमेकांना शिकवत नाहीत.